Mtoto mchanga aliyezaliwa kabla ya wakati ni mtoto aliyezaliwa kabla ya wiki 37 za ujauzito. Kulingana na wakati wanapozaliwa, watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wanaweza kuwa na viungo visivyokua vizuri ambavyo haviko tayari kufanya kazi nje ya uterasi.
Kujifungua kabla ya wakati hapo awali, ujauzito wa watoto wengi (kama vile mapacha), lishe duni wakati wa ujauzito, ukosefu wa huduma za kawaida za kipindi cha ujauzito, maambukizi, matumizi ya teknolojia za uzazi unaosadiwa (kama vile utungishaji mimba kwenye maabara), na shinikizo la damu kunaweza kuongeza hatari ya kuzaliwa kabla ya wakati.
Ikiwa viungo havitakua vizuri, watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wanaweza kuwa na ugumu wa kupumua na kula na wanaweza kutokwa na damu kwenye ubongo, kupata maambukizi, na matatizo mengine.
Kujifungua kabla ya wakati kunaweza kucheleweshwa wakati mwingine kwa muda mfupi kwa kumpa mama dawa za kupunguza au kuondoa mikazo ya tumbo.
Mtoto mchanga anapotarajiwa kuzaliwa mapema sana, madaktari wanaweza kumpa mama sindano za corticosteroid ili kuharakisha ukuaji wa mapafu ya kijusi na kusaidia kuzuia kutokwa na damu kwenye ubongo (kutokwa na damu ndani ya ventrikali).
Watoto wanaozaliwa mapema sana na wenye mwili mdogo zaidi waliozaliwa kabla ya wakati wako katika hatari kubwa zaidi ya kupata matatizo, ikiwa ni pamoja na matatizo ya ukuaji.
Ingawa baadhi ya watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati hukua na matatizo ya kudumu, wengi wao wana matatizo madogo au hawana matatizo ya muda mrefu.
(Angalia pia Muhtasari wa Matatizo ya Jumla kwa Watoto Waliozaliwa Hivi Karibuni.)
Umri wa ujauzito unarejelea idadi ya wiki za ujauzito. Umri wa ujauzito huamuliwa kwa kuhesabu idadi ya wiki kati ya siku ya kwanza ya hedhi ya mwisho ya mama na siku ya kuzaa. Muda huu mara nyingi hurekebishwa kulingana na taarifa nyingine ambazo madaktari hupokea, ikiwa ni pamoja na matokeo ya uchanganuzi wa mapema wa ultrasound, ambazo hutoa taarifa za ziada kuhusu umri wa ujauzito. Mtoto anakadiriwa kutarajiwa (tarehe ya kuzaa) katika wiki 40 za ujauzito.
Watoto wachanga huainishwa kulingana na umri wa ujauzito kuwa wamezaliwa kabla ya wakati endapo wamezaliwa kabla ya wiki 37 za ujauzito. Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wanaaishishwa zaidi kama
Waliozaliwa mapema kupitiliza: Waliozaliwa kabla ya wiki 28 za ujauzito
Waliozaliwa mapema sana: Waliozaliwa wakiwa na umri wa wiki 28 hadi kabla ya wiki 32 za ujauzito
Waliozaliwa mapema kwa wastani: Waliozaliwa wakiwa na umri wa wiki 32 hadi kabla ya wiki 34 za ujauzito
Waliozaliwa mapema kidogo: Waliozaliwa wakiwa na umri wa wiki 34 hadi kabla ya wiki 37 za ujauzito
Mwaka 2023, karibu mtoto 1 kati ya watoto wachanga 10 waliozaliwa nchini Marekani alizaliwa kabla ya kufikia kipindi chake kamili. Viwango vikubwa vya ukomavu wa kabla ya wakati vinahusishwa na hatari kubwa ya matatizo makubwa na hata yanayohatarisha maisha.
Kuzaliwa mapema kupitiliza ndicho chanzo kikuu cha vifo kwa watoto wachanga. Pia, watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wako katika hatari kubwa ya kupata matatizo ya muda mrefu, hasa kuchelewa kukua, kupooza kwa ubongo, na matatizo ya kujifunza. Hata hivyo, watoto wengi wachanga wanaozaliwa kabla ya wakati hukua bila matatizo ya muda mrefu.
Viashiria vya Hatari vya Kuzaliwa Kabla ya Wakati
Sababu za kuzaliwa kabla ya wakati mara nyingi hazijulikani. Ingawa kuna sababu nyingi zinazojulikana za hatari ya kuzaliwa kabla ya wakati, hakuna sababu inayoweza kutambulika ya matatizo mengi ya kujifungua kabla ya wakati.
Vihatarishi vinavyohusiana na ujauzito wa awali:
Kujifungua kabla ya wakati katika mimba za awali (hatari kubwa zaidi)
Upanuzi na upunguzaji wa awali (D na C) utaratibu wa mimba kutoka ghafla (kuharibika kwa mimba) au utoaji mimba wa kimakusudi
Vihatarishi vinavyohusiana na ujauzito wa sasa:
Chini ya miezi 6 kati ya ujauzito wa sasa na uliopita
Ukosefu wa huduma wakati wa ujauzito
Teknolojia za uzazi unaosaidiwa (kama vile utungishaji mimba kwenye maabara)
Vijusi vingi (kama vile mapacha au mapacha watatu)
Uzito wa kabla ya ujauzito wa juu au wa chini (uzito wa chini au unene kupita kiasi) au kupata uzito zaidi au mdogo kuliko inavyopendekezwa wakati wa ujauzito
Lishe duni
Kutokwa na damu ukeni katika ujauzito wa mapema
Previa ya plasenta (kondo la nyuma kufunika mlango wa kizazi)
Kuachana kwa kondo la nyuma (kutengana mapema kwa kondo la nyuma)
Maambukizi wakati wa ujauzito, kama vile maambukizi ya njia ya mkojo, magonjwa ya zinaa, au maambukizi ya uterasi (maambukizi ya ndani ya amniotiki)
Kasoro fulani za kuzaliwa (vijusi vyenye kasoro za kuzaliwa za moyo vina uwezekano wa karibu mara mbili zaidi wa kuzaliwa kabla ya wakati ikilinganishwa na watoto wachanga wasio na kasoro za moyo)
Vihatarishi vinavyohusiana na afya ya mama au historia binafsi:
Umri wa mama mdogo au mkubwa zaidi (kwa mfano, mama ana umri wa chini ya miaka 16 au ana umri wa zaidi ya miaka 35)
Wanawake Weusi au Wahindi Wamarekani/Wenye asili ya Alaska wasio Wahispania (nchini Marekani)
Upasuaji wa awali unaohusisha mlango wa kizazi au historia ya kupoteza mimba kutokana na mlango wa kizazi kuwa dhaifu (upungufu wa mlango wa kizazi)
Fibroidi kwenye uterasi au kasoro zingine za uterasi, kama vile uterasi yenye sehemu 2 (uterasi yenye pembe mbili)
Dawa fulani (kama vile vizuizi vya beta)
Matumizi ya pombe au dawa haramu za kulevya au matumizi mabaya ya dawa zilizoandikwa na daktari
Kuathiriwa na uchafuzi fulani wa mazingira
Kufanya kazi kwa muda mrefu na vipindi virefu vya kusimama
Msongo wa mawazo au ukosefu wa usaidizi wa kijamii
Dalili za Watoto Waliozaliwa Karibuni wa Kabla ya Wakati
Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati kwa kawaida huwa na uzito chini ya pauni 5½ (kilo 2.5), na wengine wana uzito mdogo kama pauni 1 (kilo ½). Dalili mara nyingi hutegemea kutokomaa kwa viungo mbalimbali.
Watoto wachanga waliozaliwa mapema kupitiliza huwa wanahitaji kukaa muda mrefu zaidi katika kitengo cha uangalizi maalumu wa watoto wachanga (NICU) hospitalini hadi viungo vyao viweze kufanya kazi vizuri vyenyewe.
Watoto wachanga waliozaliwa mapema kiasi wanaweza kuwa na mifumo michache tu ya viungo, ikiwa ipo, inayohitaji muda wa kukomaa. Watoto wachanga waliozaliwa mapema kiasi wanaweza kukaa hospitalini hadi watakapoweza kudhibiti halijoto ya mwili wao na kiwango cha sukari (glukosi) katika damu yao, kula vizuri, na kuongezeka uzito.
Mfumo wa kinga kwa mtoto yeyote aliyezaliwa kabla ya wakati pia haujakua vizuri, na kwa hivyo watoto wanaozaliwa kabla ya wakati huwa na uwezekano wa kupata maambukizi.
Matatizo ya Kuzaliwa Kabla ya Wakati
Matatizo mengi ya kuzaliwa kabla ya wakati husababishwa na viungo na mifumo ya viungo isiyokua vizuri na isiyokomaa. Hatari ya matatizo huongezeka kadiri kiwango cha ukomavu wa kuzaliwa kinavyopungua. Hatari ya matatizo pia inategemea kwa kiasi fulani endapo mama ana viashiria fulani vya hatari ya kujifungua kabla ya wakati, kama vile maambukizi, kisukari, shinikizo la damu, au preeklampsia.
Ubongo ambao haujakua
Matatizo kadhaa hutokea mtoto anapozaliwa kabla ya ubongo kukomaa kikamilifu. Shida hizi ni pamoja na
Kupumua kusiko uthabiti: Sehemu ya ubongo inayodhibiti kupumua mara kwa mara inaweza kuwa haijakomaa sana kiasi kwamba watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati hupumua bila uthabiti, huku kukiwa na vipindi vifupi vya kutopumua au vipindi ambapo kupumua husitishwa kabisa kwa sekunde 20 au zaidi (apnea ya kuzaliwa kabla ya wakati).
Ugumu wa kuratibu kula na kupumua: Sehemu za ubongo zinazodhibiti hisia zinazohusisha mdomo na koo hazijakomaa, kwa hivyo watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati huenda wasiweze kunyonya na kumeza kwa kawaida, na kusababisha ugumu wa kuratibu kula na kupumua.
Kuvuja damu (kutokwa na damu) kwenye ubongo: Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wako katika hatari kubwa ya kutokwa na damu kwenye ubongo.
Ucheleweshaji katika ukuaji wa ujuzi wa kutembea, kiakili, kijamii, na kihisia
Njia utumbo na ini ambalo halijakua
Njia ya kumeng’enya chakula na ini ambalo halijakomaa vizuri linaweza kusababisha matatizo kadhaa, ikiwa ni pamoja na yafuatayo:
Vipindi vya mara kwa mara vya kutema maziwa: Mwanzoni, watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wanaweza kuwa na ugumu wa kunyonya. Kando na kuwa na rifleksi za kunyonya na kumeza ambazo hazijakomaa, pia tumbo lao dogo huondoa chakula polepole, jambo ambalo linaweza kusababisha vipindi vya mara kwa mara vya kutema maziwa (reflux).
Matukio ya mara kwa mara ya kutovumilia chakula: Matumbo ya watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati hujongea polepole sana, na watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati mara nyingi hupata shida kutoa kinyesi. Kwa sababu ya mwendo wa polepole wa njia ya utumbo, watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati hawawezi kusaga kwa urahisi maziwa ya binadamu au ya fomula wanayopewa.
Uharibifu kwenye utumbo: Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wanaweza kupata hali mbaya ambapo sehemu ya utumbo huharibika vibaya na inaweza kusababisha maambukizi (yanayoitwa enterocolitis necrotizing).
Hyperbilirubinemia: Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati huwa na uwezekano wa kupata hyperbilirubinemia. Katika hyperbilirubinemia, ini la mtoto mchanga huondoa bilirubini polepole (rangi ya nyongo ya njano inayotokana na kuvunjika kwa kawaida kwa seli nyekundu za damu) kutoka kwenye damu. Kwa hivyo, rangi ya njano hujilimbikiza, na kuipa ngozi na sehemu nyeupe za macho rangi ya njano (homa ya manjano). Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati huwa na homa ya manjano katika siku chache za kwanza baada ya kuzaliwa. Kwa kawaida, homa ya manjano huwa ndogo na huisha kadiri watoto wachanga wanavyonyonya kiasi kikubwa cha maziwa na kupata haja kubwa mara kwa mara (bilirubini huondolewa kwenye kinyesi, na kukipa rangi yake ya njano ya asili). Mara chache sana, viwango vya juu sana vya bilirubini hujikusanya na kuwaweka watoto wachanga katika hatari ya kupata kernicterus (ugonjwa sugu wa bilirubini kwenye ubongo). Kernicterus ni aina ya uharibifu kwenye ubongo unaohusishwa na uwepo wa bilirubini kwenye ubongo.
Mfumo wa kingamwili ambao haujakua
Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wana viwango vya chini vya kingamwili, ambazo ni protini katika damu zinazosaidia kulinda mwili dhidi ya maambukizi. Kingamwili kutoka kwa mama huvuka kondo la nyuma mwishoni mwa ujauzito na husaidia kumlinda mtoto mchanga dhidi ya maambukizi wakati wa kuzaliwa.
Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wana kingamwili chache za mama zao na kwa hivyo wako katika hatari kubwa ya kupata maambukizi, hasa maambukizi katika damu (sepsis kwa mtoto mchanga) au kwenye tishu zinazozunguka ubongo (homa ya uti wa mgongo). Matumizi ya vifaa vamizi kwa ajili ya matibabu baada ya kuzaliwa, kama vile mirija kwenye mishipa ya damu na neli za kupumulia (neli za endotrachea), huongeza zaidi hatari ya kupata maambukizi makubwa ya bakteria.
Mafigo ambayo hayajakua
Kabla ya kujifungua, uchafu unaozalishwa kwenye kijusi huondolewa na kondo la nyuma kisha kutolewa na figo za mama. Baada ya kujifungua, figo za mtoto mchanga lazima zifanye majukumu haya. Utendaji kazi wa figo hupungua kwa watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati lakini huimarika kadri figo zinavyokomaa. Watoto wachanga wenye figo zisizokomaa vizuri wanaweza kuwa na ugumu wa kudhibiti kiasi cha chumvi na elektroliti zingine pamoja na maji mwilini mwao.
Matatizo ya figo yanaweza kusababisha kushindwa kukua na mkusanyiko wa asidi kwenye damu (inayoitwa asidi ya kimetaboli).
Mafua ambayo hayajakua
Mapafu ya watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati huenda hayakuwa na muda wa kutosha kukua kikamilifu kabla ya kuzaliwa. Vifuko vidogo vya hewa vinavyoitwa alveoli vinavyonyonya oksijeni kutoka kwenye hewa na kuondoa kaboni dioksidi kutoka kwenye damu havitengenezwi hadi karibu mwanzo wa theluthi ya mwisho ya ujauzito (kipindi cha tatu cha ujauzito). Mbali na ukuaji huu wa kimuundo, tishu za mapafu lazima zitengeneze nyenzo yenye mafuta inayoitwa surfactant. Surfactant hufunika ndani ya vifuko vya hewa na kuviruhusu kubaki wazi katika mzunguko mzima wa kupumua, na hivyo kurahisisha kupumua. Bila surfactant, vifuko vya hewa huwa vinaanguka mwishoni mwa kila pumzi, na kufanya kupumua kuwe vigumu sana. Kwa kawaida, mapafu hayatengenezi surfactant hadi takriban wiki 32 za ujauzito, na uzalishaji kwa kawaida hautoshi hadi takriban wiki 34 hadi 36.
Mambo haya yanamaanisha kwamba watoto waliozaliwa mapema wako katika hatari ya kupata matatizo ya kupumua, ikiwa ni pamoja na ugonjwa wa shida ya kupumua (RDS). Watoto wachanga wenye matatizo ya kupumua wanaweza kuhitaji msaada wa kupumua kwa kutumia mashine ya kupumulia (mashine inayosaidia hewa kuingia na kutoka kwenye mapafu). Kadiri mtoto mchanga anavyozaliwa mapema kabla ya wakati, ndivyo surfactant inakuwepo kwa uchache, na ndivyo uwezekano wa ugonjwa wa shida ya kupumua unavyoongezeka.
Hakuna matibabu ya kufanya mapafu yakomae haraka zaidi, lakini kwa lishe ya kutosha, mapafu huendelea kukomaa kadiri muda unavyokwenda.
Kuna mbinu 2 za kuongeza kiasi cha surfactant na kupunguza uwezekano na ukubwa wa tatizo la kupumua:
Kabla ya kuzaliwa: Dawa za corticosteroid kama vile betamethasone huongeza uzalishaji wa surfactant kwenye kijusi na hudungwa kwa mama wakati wa kujifungua kabla ya wakati, kwa kawaida saa 24 hadi 48 kabla ya kujifungua.
Baada ya kuzaliwa: Madaktari wanaweza kuweka surfactant moja kwa moja kwenye koo la mtoto mchanga (trachea).
Bronkopulmonary dysplasia (BPD) ni ugonjwa sugu wa mapafu ambao unaweza kutokea kwa watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati, hasa watoto wachanga waliokomaa kidogo. Watoto wengi wachanga walio na BPD wamekuwa na ugonjwa wa tatizo la kupumua na walihitaji matibabu kwa mashine ya kupumulia. Kwenye BPD, mapafu hutengeneza tishu za kovu na mtoto mchanga anahitaji msaada endelevu wa kupumua, wakati mwingine kwa kutumia mashine ya kupumulia. Katika hali nyingi, mtoto hupona polepole ugonjwa huo.
Watoto wachanga wanaozaliwa kabla ya wakati wako katika hatari kubwa ya kuugua sana endapo wameambukizwa virusi vinavyosababisha nimonia (RSV). Ili kuzuia RSV, baadhi ya watoto wachanga hupewa dawa inayoitwa nirsevimab au, endapo nirsevimab haipatikani, dawa inayoitwa palivizumab. Aidha, wajawazito wanaotarajiwa kujifungua wakati wa msimu wa RSV wanaweza kupokea chanjo ya RSV baadaye katika kipindi cha tatu cha ujauzito. Chanjo hii inapotolewa wakati wa ujauzito husaidia kumlinda mtoto mchanga dhidi ya RSV kwa takriban miezi 6 baada ya kuzaliwa kwa sababu kingamwili za ulinzi huhamishwa kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto mchanga kupitia kondo la nyuma (angalia pia Kinga ya RSV).
Macho ambayo hayajakua
Retina ni tishu inayotambua mwanga inayopatikana sehemu ya nyuma ya jicho. Retina inalishwa na mishipa ya damu inayopatikana juu yake. Mishipa ya damu hukua kutoka katikati ya retina kwenda kwenye kingo wakati wa ujauzito na haikomi kukua hadi karibu na kipindi cha ujauzito.
Kwa watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati, hasa watoto wachanga waliokomaa kidogo, mishipa ya damu inaweza kuacha kukua na/au kukua ikiwa na kasoro. Watoto wengi wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wanahitaji oksijeni ya ziada, na hii pia inaweza kusababisha mishipa ya damu ya retina kukua ikiwa na kasoro. Mishipa yenye kasoro inaweza kuvuja damu au kusababisha kovu kwenye retina. Ugonjwa huu unaitwa retinopathia ya kuzaliwa kabla ya wakati na hutokea baada ya kuzaliwa. Katika hali mbaya zaidi, retina hujitenga na sehemu ya nyuma ya jicho na kusababisha upofu.
Watoto waliozaliwa kabla ya wakati, hasa wale waliozaliwa kabla ya wiki 31 za ujauzito, kwa kawaida hufanyiwa uchunguzi wa macho mara kwa mara ili madaktari waweze kuangalia ukuaji wenye kasoro wa mishipa ya damu. Ikiwa kuna hatari kubwa ya kuziba kwa retina, madaktari wanaweza kuwatibu watoto wachanga kwa kutumia matibabu ya leza au dawa inayoitwa bevacizumab.
Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati pia wako katika hatari kubwa ya kupata matatizo mengine ya macho, kama vile kutoona karibu (myopia), kutolandana kwa macho (strabismus), au yote mawili.
Ugumu wa kudhibiti viwango vya sukari ya damu, madini, na homoni
Kwa sababu watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wana shida ya kunyonya na kudumisha viwango vya kawaida vya sukari kwenye damu (glukosi), mara nyingi hutibiwa kwa kimiminika cha glukosi kinachotolewa kwa vena (kwa njia ya mishipa) au hupewa maziwa kidogo mara kwa mara. Bila kunyonyeshwa mara kwa mara, watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wanaweza kupata viwango vya chini vya sukari kwenye damu (hypoglycemia). Watoto wengi wachanga walio na hypoglycemia hawaonyeshi dalili. Watoto wengine wachanga huwa walegevu pamoja na misuli yao kupungua, hupata matatizo ya ulaji, au wanakuwa wasumbufu. Kwa nadra, vifafa hutokea.
Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati pia huwa na uwezekano wa kupata viwango vya juu vya sukari kwenye damu (hyperglycemia) endapo wana maambukizi au kutokwa damu kwenye ubongo au wanapokea glukosi nyingi sana kupitia kwenye mishipa. Hata hivyo, hyperglycemia mara chache husababisha dalili na inaweza kudhibitiwa kwa kupunguza kiasi cha glukosi inayotolewa kwa mtoto mchanga au kwa kutumia insulini kwa kipindi cha muda mfupi.
Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati, hasa watoto wachanga waliozaliwa kabla mapema sana, wanaweza kupata ugonjwa wa kimetaboli wa mifupa. Ugonjwa wa kimetaboli wa mifupa ni kupungua kwa madini katika mifupa. Mtoto mchanga aliyezaliwa kabla ya wakati anaweza kuwa na akiba ya madini isiyotosha kwa sababu akiba nyingi za kalsiamu na fosforasi hupatikana kati ya wiki 25 na 40 za ujauzito.
Baadhi ya watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati huwa na hypothyroidism, ambayo ina maana kwamba hawazalishi homoni za tezi za kutosha kwa sababu ya ukomavu wao. Wakati mwingine, ni vigumu kutofautisha hypothyroidism ya muda kwa mtoto mchanga aliyezaliwa kabla ya wakati na hypothyroidism ya kuzaliwa nayo ya kudumu, ambayo kwa kawaida hutokana na kasoro katika tezi dundumio ambayo haiwezi kuponywa lakini inaweza kutibiwa. Wakati mwingine, watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wanahitaji kutibiwa kwa kutumia homoni ya tezi kwa muda fulani. Mwanzoni, watoto wachanga wanaweza wasiwe na dalili zozote. Baadaye, ikiwa hypothyroidism bado haijagunduliwa au haijatibiwa, dalili mbalimbali hujitokeza. Mtoto mchanga anaweza kuwa mlegevu (mchovu) na kuwa na hamu duni ya kula, ngozi na sehemu nyeupe za macho kuwa njano (homa ya manjano), misuli kupungua, kufunga choo, na mapigo ya moyo kuwa chini. Hatimaye, ikiwa bado haijatibiwa, mtoto anaweza kupata ngozi kavu, ya baridi, yenye madoadoa, sura mbaya usoni (kama vile pua tambarare na pana na uso wenye uvimbe), nywele ngumu, uvimbe wa tumbo, shinikizo la chini la damu, idadi ndogo ya seli nyekundu za damu (kupungukiwa damu), na ulimi uliotanuka.
Matatizo ya moyo
Jambo linalotokea sana miongoni mwa watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati ni daktasi ya ateriosasi iliyowazi (PDA). Daktus arteriosus ni mshipa wa damu kwenye kijusi unaounganisha mishipa miwili mikubwa inayotoka kwenye moyo, ateri ya mapafu na aorta (angalia Mzunguko wa Kawaida wa Damu kwenye Kijusi). Kwa mtoto mchanga aliyezaliwa baada ya muda kamili wa ujauzito, ukuta wa misuli ya ductus arteriosis hufunga mshipa wa damu katika saa au siku chache za uhai. Hata hivyo, kwa watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati, mshipa wa damu unaweza kubaki wazi, na kusababisha mtiririko wa damu kupita kiasi kupitia mapafu na kuhitaji juhudi zaidi kutoka kwenye moyo.
Kwa watoto wengi wachanga waliozaliwa kabla ya wakati, PDA hatimaye hujifunga yenyewe, lakini wakati mwingine dawa hutolewa ili kusaidia PDA kufunga haraka zaidi. Katika baadhi ya matukio, upasuaji wa kufunga PDA hufanywa.
Ugumu wa kudhibiti kiwango cha joto mwilini
Halijoto ya mwili huhifadhiwa na ubongo. Kwa sababu watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati hawana ubongo uliokomaa, wanapata shida kudhibiti halijoto ya mwili wao.
Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wana eneo kubwa la ngozi ikilinganishwa na uzito wao kinyume na watoto wachanga waliozaliwa baada ya muda kamili, kwa hivyo huwa wanapoteza halijoto haraka na wanapata shida kudumisha halijoto ya kawaida ya mwili, hasa ikiwa wako kwenye chumba chenye baridi, kuna upepo unaopenya, au wako karibu na dirisha wakati nje kuna baridi. Ikiwa mtoto hajafunikwa ili apate joto, joto la mwili hupungua (huitwa hypothermia). Watoto wachanga walio na hypothermia hupata uzito hafifu na wanaweza kuwa na matatizo mengine kadhaa. Ili kuzuia hypothermia, joto la watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati hudumishwa kwa kuweka watoto hao kwenye kiatamio au chini ya kifaa cha kupasha joto cha juu (angalia Kitengo cha uangalizi maalumu wa watoto wachanga [NICU]).
Utambuzi wa Watoto waliozaliwa Karibuni kabla ya Wakati
Umri wa ujauzito na mwonekano wa mtoto mchanga
Vipimo vya uchunguzi
Madaktari hukita utambuzi wa watoto waliozaliwa kabla ya wakati kwa kuzingatia makadirio bora ya umri wa ujauzito wa mtoto mchanga. Umri wa ujauzito hukokotolewa kwa kuhesabu idadi ya wiki kati ya siku ya kwanza ya hedhi ya mwisho ya kawaida ya mama na tarehe ya kujifungua. Wakati mwingine umri wa ujauzito huhesabiwa kwa kuangalia ultrasound ya kwanza ya kijusi iliyochukuliwa mapema kwenye ujauzito. Jinsi mtoto mchanga anavyoonekana baada ya kuzaliwa pia kunaweza kuwasaidia madaktari kukadiria umri wa ujauzito.
Watoto wachanga huchunguzwa, na vipimo vyovyote vya damu, maabara, kusikia, macho, na picha vinavyohitajika kama sehemu ya utaratibu wa kawaida wa mtoto mchanga wa tathmini na uchunguzi hufanywa. Vipimo hivi vya uchunguzi vinaweza kuhitaji kurudiwa mara kwa mara kabla ya kuruhusiwa kutoka hospitalini na kadiri mtoto mchanga anavyokua.
Matibabu ya Watoto Waliozaliwa Karibuni Kabla ya Wakati
Tiba ya matatizo
Matibabu ya watoto waliozaliwa kabla ya wakati huhusisha kudhibiti matatizo yanayotokana na viungo visivyokua vizuri. Kasoro zote mahususi hutibiwa inavyohitajika. Kwa mfano, watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wanaweza kupewa matibabu yanayosaidia matatizo ya kupumua (kama vile mashine ya kupumulia kwa ajili ya ugonjwa wa mapafu na matibabu ya surfactant), antibiotiki kwa ajili ya maambukizi, uongezaji damu kwa ajili ya upungufu wa damu, na upasuaji wa leza kwa ajili ya ugonjwa wa macho au wanaweza kuhitaji tafiti maalumu za upigaji picha kama vile ekocardiografia kwa matatizo ya moyo.
Wazazi wanahimizwa kuwatembelea na kukaa na watoto wao wachanga kadiri iwezekanavyo. Mguso wa ngozi kwa ngozi (pia huitwa mbinu ya kangaroo, angalia Kitengo cha uangalizi maalumu wa watoto wachanga (NICU)) kati ya mtoto mchanga na wazazi ni muhimu kwa mtoto mchanga inapowezekana na hurahisisha uhusiano.
Wazazi wa watoto wote wachanga wanapaswa kuondoa vifaa laini ikiwa ni pamoja na blanketi, mashuka, mito, na vitu vya kuchezea vilivyojazwa kutoka kwenye kitanda cha mtoto nyumbani kwa sababu vitu hivi vinaweza kuongeza hatari ya kifo cha ghafla kwa mtoto mchanga (SUID). Watoto wachanga nyumbani wanapaswa kulazwa chali na si kwa tumbo kila wanapolala kwa sababu kulalia tumbo pia huongeza hatari ya kifo cha ghafla kwa watoto wachanga (SIDS) (angalia pia Kinga ya SIDS na kampeni ya Mbinu Salama za Kulala).
Watoto Waliozaliwa Karibuni Zaidi
Watoto wachanga waliozaliwa mapema sana wanaweza kuhitaji kulazwa hospitalini kwenye kitengo cha uangalizi maalumu wa watoto wachanga (NICU) kwa siku, wiki, au miezi kadhaa. Wanaweza kuhitaji mrija wa kupumulia na mashine inayosaidia hewa kuingia na kutoka kwenye mapafu (mashine ya kupumulia) hadi watakapoweza kupumua wao wenyewe.
Huwa wanapewa lishe ndani ya mishipa yao hadi waweze kuvumilia ulaji ndani ya tumbo lao kupitia mrija wa kulisha na hatimaye kunyonya kwa mdomo. Maziwa ya mama ndiyo chakula bora zaidi kwa watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati. Kutumia maziwa ya binadamu hupunguza hatari ya kupata tatizo la utumbo linaloitwa Enterokolaitisi nekrotizi na maambukizi. Kwa sababu maziwa ya binadamu yana virutubisho vichache kama vile kalsiamu, yanaweza kuhitaji kuchanganywa na mchanganyiko wa kuimarisha kwa watoto wachanga waliozaliwa na uzito mdogo sana. Maziwa ya fomula ya watoto wachanga yaliyotengenezwa mahususi kwa ajili ya watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati na yenye kalori nyingi pia yanaweza kutumika inapohitajika.
Watoto wachanga waliozaliwa mapema sana wanaweza kuhitaji dawa inayowachochea kupumua, kama vile kafeini, hadi sehemu ya ubongo inayodhibiti upumuaji wa kawaida itakapokomaa.
Ili kuwa na joto, watoto hawa wachanga wanapaswa kuwekwa kwenye kiatamio hadi waweze kudumisha halijoto ya kawaida ya mwili.
Watoto Waliozaliwa Karibuni Sana
Watoto wachanga waliozaliwa mapema kupitiliza huhitaji huduma sawa na watoto wachanga waliozaliwa mapema sana. Kama watoto wachanga waliozaliwa mapema sana, watoto hawa wachanga hawawezi kutolewa hospitalini hadi waweze kupumua wenyewe, kula kwa mdomo, kudumisha halijoto ya mwili ya kawaida, na kuongezeka uzito.
Kutoka Hospitalini
Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati kwa kawaida hubaki hospitalini hadi matatizo yao ya kiafya yatakapodhibitiwa vya kutosha na
Wanatumia kiasi cha kutosha cha maziwa ya binadamu, maziwa ya fomula, au yote mawili bila msaada maalumu
Wanaongeza uzito polepole
Wana uwezo wa kudumisha halijoto ya mwili ya kawaida kwenye kitanda cha mtoto
Hawana tena matatizo ya kusita kupumua (apnea ya kuzaliwa kabla ya wakati) au mapigo ya moyo ya polepole yanayohitaji matibabu
Watoto wengi wachanga waliozaliwa kabla ya wakati huwa tayari kurudi nyumbani wanapokuwa na umri wa wiki 35 hadi 37 za ujauzito na wana uzito wa pauni 4 hadi 5 (kilo 2 hadi 2.5). Hata hivyo, kuna hali mbalimbali. Muda ambao mtoto hukaa hospitalini hauathiri ubashiri wa muda mrefu.
Kwa sababu watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wako katika hatari ya kusitisha kupumua (apnea) na kuwa na viwango vya chini vya oksijeni katika damu na mapigo ya moyo ya polepole wanapokuwa kwenye kiti cha gari, hospitali nyingi nchini Marekani hufanya majaribio ya kiti cha gari kabla watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati kuruhusiwa kutoka hospitalini. Kipimo hufanywa ili kubaini endapo watoto wachanga wako imara katika mkao wa nusu kuinama kwenye kiti cha gari. Jaribio hili kwa kawaida hufanywa kwa kutumia kiti cha gari kinachotolewa na wazazi. Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati, ikiwa ni pamoja na wale wanaopita kipimo hicho, wanapaswa kuangaliwa na mtu mzima asiyeendesha gari wakati wote wa safari wakiwa kwenye kiti cha gari hadi watoto hao watakapofikia muda halisi wa kuzaliwa na wameweza kuvumilia kuwa kwenye kiti cha gari bila matatizo. Kwa sababu rangi ya mtoto inapaswa kuangaliwa, wazazi wanapaswa kuzingatia kusafiri wakati wa mchana na pia wanapaswa kuzingatia kugawanya safari ndefu katika sehemu za dakika 45 hadi 60 ili mtoto aweze kutolewa kwenye kiti cha gari na kubadilishwa mkao.
Utafiti unaonyesha kwamba viti vingi vya gari havijawekwa vizuri, kwa hivyo ukaguzi wa kiti cha gari unaofanywa na mkaguzi wa kiti cha gari aliyeidhinishwa unapendekezwa. Maeneo ya ukaguzi nchini Marekani yanaweza kupatikana kupitia Mamlaka ya Kitaifa wa Usalama Barabarani. Baadhi ya hospitali hutoa huduma ya ukaguzi. Ushauri wa ufungaji wa viti vya gari unapaswa kutolewa tu na mtaalamu aliyeidhinishwa wa viti vya gari.
Chuo cha Watoto cha Marekani kinapendekeza kwamba viti vya gari vitumike kwa ajili ya usafiri tu kwenye gari na si kama kiti cha mtoto au kitanda nyumbani. Madaktari wengi pia wanapendekeza kwamba wazazi wasiwaweke watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati kwenye bembea au viti vya kurukaruka ikiwa hawaangaliwi muda wote kwa miezi michache ya kwanza nyumbani.
Baada ya kuruhusiwa kutoka hospitalini, watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wanafuatiliwa kwa karibu ili kubaini matatizo yoyote ya ukuaji na hupokea tiba ya kimwili, mazoezi ya viungo, na ya usemi na lugha pale inapohitajika.
Ubashiri wa Watoto Waliozaliwa Karibuni Kabla ya Wakati
Uwezo wa kuishi na matokeo ya jumla ya watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati yameimarika sana, lakini matatizo kama vile kuchelewa kwa ukuaji, kupooza kwa ubongo, ulemavu wa kuona na kusikia, ugonjwa wa kukosa umakinifu/kuwa na shughuli nyingi kupita kiasi (ADHD), na matatizo ya kujifunza bado yanatokea sana miongoni mwa watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati kuliko watoto wachanga waliozaliwa baada ya muda kamili. Mambo muhimu zaidi katika kuamua matokeo ni
Uzito wakati wa kuzaliwa
Kiwango cha kutokuwa na ukomavu
Endapo mama alipewa dawa za corticosteroid saa 24 hadi 48 kabla ya kujifungua kabla ya wakati
Matatizo yanayotokea baada ya kuzaliwa
Jinsia ya mtoto pia huathiri uwezekano wa matokeo mazuri: wasichana wana ubashiri bora kuliko wavulana walio na kiwango sawa cha ukomavu wa kabla ya wakati.
Ni nadra kupona ikiwa watoto wamezaliwa wakiwa chini ya wiki 23 za umri wa ujauzito. Watoto waliozaliwa katika wiki 23 hadi 24 wanaweza kuishi, lakini wengi wao wanakuwa na matatizo ya neva. Watoto wengi wachanga wanaozaliwa baada ya wiki 27 za ujauzito huishi bila matatizo ya neva.
Kinga ya Kuzaa Kabla ya Wakati
Uangalizi wa ujauzito wa mara kwa mara na wa mapema, pamoja na ubainishaji na matibabu ya vihatarishi vyovyote au matatizo ya ujauzito, na kutovuta sigara au kutumia pombe au dawa haramu kunaweza kuwa njia bora za kupunguza hatari ya kuzaliwa kabla ya wakati. Hata hivyo, hali nyingi zinazoongeza hatari ya kuzaliwa kabla ya wakati haziwezi kuepukwa.
Katika hali zote, wajawazito wanaofikiri wanaweza kuwa katika uchungu wa uzazi kabla ya wakati au utando wa uterasi umepasuka wanapaswa kuwasiliana na mtaalamu wao wa uzazi mara moja ili kupanga tathmini na matibabu yanayofaa.
