Kupooza kwa ubongo hurejelea kundi la hali zinazohusisha ugumu wa kujongea na ukakamavu wa misuli (spasticity). Hutokana na kasoro za ubongo zinazotokea kabla ya kuzaliwa ubongo unapoendelea kukua au kutokana na uharibifu wa ubongo unaotokea kabla, wakati, au muda mfupi baada ya kuzaliwa.
Sababu za kupooza kwa ubongo ni pamoja na kuharibika kwa ubongo kunakoweza kusababishwa na upungufu wa oksijeni au maambukizi na kasoro za ubongo.
Dalili zinaanzia ugoigoi ambao unaweza usionekane, hadi kupata shinda sana usogeza kiungo kimoja au zaidi, hadi kupooza na maungio kuwa magumu sana kiasi kwamba hayawezi kusogezwa hata kidogo.
Baadhi ya watoto wenye ugonjwa wa kupooza ubongo pia wana ulemavu wa akili, matatizo ya kitabia, kupata shida kuona au kusikia, na/au matatizo ya kifafa.
Utambuzi wa ugonjwa hushukiwa wakati watoto wanachelewa kujifunza kutembea au kukuza ujuzi mwingine wa misuli au wakati misuli yao ni migumu au dhaifu.
Hakuna tiba ya kupooza kwa ubongo, lakini tiba za kimwili, za kimazoezi, na za usemi na wakati mwingine dawa na/au upasuaji zinaweza kuwasaidia watoto kufikia uwezo wao wa juu zaidi.
Watoto wengi walio na ugonjwa wa kupooza kwa ubongo huishi hadi watu wazima.
Ugonjwa wa kupooza kwa ubongo (CP) hutokea kwa takriban watoto wachanga 2 kati ya 1,000, hasa watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati chini ya wiki 28 na watoto wachanga ambao wana uzani mdogo wakati wa kuzaliwa.
Ugonjwa wa kupooza kwa ubongo si ugonjwa mahususi. Badala yake, ni kundi la dalili zinazotokana na kasoro katika, au uharibifu kwenye, sehemu za ubongo zinazodhibiti mijongeo ya misuli (maeneo ya mwendo). Wakati mwingine watoto wenye ugonjwa wa kupooza kwa ubongo pia wanakuwa na matatizo katika sehemu zingine za ubongo. Uharibifu wa ubongo unaosababisha kupooza kwa ubongo unaweza kutokea wakati wa ujauzito, wakati wa kuzaliwa, baada ya kuzaliwa, au mapema utotoni. Mara tu uharibifu wa ubongo unapotokea, hauzidi kuwa mbaya ingawa dalili zinaweza kubadilika kadiri mtoto anavyokua na kukomaa. Ikiwa kasoro ya misuli inatokana na uharibifu wa ubongo unaotokea baada ya miaka 2, haichukuliwi kama kupooza kwa ubongo.
Je, Ulijua...
|
Sababu za Ugonjwa wa Kupooza kwa Ubongo
Aina nyingi tofauti za kasoro za ubongo na uharibifu wa ubongo zinaweza kusababisha kupooza kwa ubongo, na wakati mwingine kisababishi zaidi ya kimoja huhusika.
Matatizo yanayotokea kabla, wakati, na baada tu ya kuzaliwa husababisha baadhi ya visa. Matatizo haya ni pamoja na ukosefu wa oksijeni wakati wa kujifungua, maambukizi, na majeraha ya ubongo.
Wakati wa ujauzito, maambukizi kama vile rubela, toksoplasmosisi, Maambukizi ya virusi vya Zikaau maambukizi ya saitomegalovirus, wakati mwingine husababisha kupooza kwa ubongo. Wakati mwingine kasoro za ubongo zinazosababisha kupooza kwa ubongo hutokana na kasoro za kijeni.
Watoto wachanga waliozaliwa kabla ya wakati wako hatarini zaidi, labda kwa sehemu kwa sababu katika sehemu fulani ya ubongo wao, baadhi ya mishipa ya damu ni myembamba na huvuja damu kwa urahisi. Viwango vya juu vya bilirubin katika damu vinaweza kusababisha aina ya uharibifu wa ubongo unaoitwa ugonjwa sugu wa bilirubin (zamani ikijulikana kama kernicterus), ambao unaweza kusababisha kupooza kwa ubongo.
Kwenye miaka 2 ya kwanza ya uhai, magonjwa makali, kama vile mwako wa tishu zinazofunika ubongo (meningitis), maambukizi makali ya damu (sepsis), jeraha na upungufu mkubwa wa maji mwilini, unaweza kuharibu ubongo na kusababisha kupooza kwa ubongo.
Je, Ulijua...
|
Dalili za Ugonjwa wa Kupooza kwa Ubongo
Dalili za kupooza kwa ubongo zinaweza kuanzia kuwa ugoigoi hadi kuwa na ukakamavu mkali wa misuli unaopinda mikono na miguu ya mtoto, na kuhitaji vifaa vya kusaidia kutembea, kama vile vifungio, magongo, na viti vya magurudumu. Kwa sababu sehemu zingine za ubongo zinaweza pia kuathiriwa na tatizo lililosababisha ugonjwa wa kupooza kwa ubongo, watoto wengi wenye ugonjwa wa kupooza kwa ubongo wana ulemavu na matatizo mengine, kama vile ulemavu wa kiakili, matatizo ya kitabia, ugumu wa kuona au kusikia, maumivu sugu, matatizo ya usemi na lugha, matatizo ya kifafa, nyonga zilizoteguka, na kutokwa udenda.
Kuna Aina kuu 4 za kupooza kwa ubongo:
Spastiki
Dyskinetic (athetoid au dystonic)
Ataxic
Mchanganyiko
Katika aina zote za ugonjwa wa kupooza kwa ubongo, usemi unaweza kuwa mgumu kueleweka kwa sababu mtoto anapata ugumu wa kudhibiti misuli inayohusika katika usemi. Macho yaliyokasirika, ya uvivu, au yasiyotulia (strabismus) na matatizo mengine ya uoni yanaweza kutokea.
Ugonjwa wa kupooza kwa ubongo wa spastiki
Spasticity ni kukakamaa kwa misuli kunakozuia mijongeo ya kawaida.
Aina ya kupooza kwa ubongo kwa njia ya spastiki ndiyo inayopatikana zaidi na hutokea kwa watoto wengi wenye kupooza kwa ubongo.
Katika aina hii, misuli huwa migumu (spastiki) na dhaifu. Ugumu unaweza kuathiri sehemu mbalimbali za mwili:
Mikono yote miwili na miguu yote miwili (quadriplegia)
Miguu zaidi kuliko mikono (diplegia)
Wakati mwingine mkono mmoja na mguu mmoja pekee upande mmoja (hemiplegia)
Kwa nadra, miguu na sehemu ya chini ya mwili pekee (paraplegia)
Mikono na miguu iliyoathiriwa haijaendelea vizuri, pamoja na kuwa migumu na dhaifu. Baadhi ya watoto wanaweza kutembea kwa mwendo wa kuvuka, ambapo mguu mmoja hubembea juu ya mwingine (mwendo wa mkasi), na wengine wanaweza kutembea kwa vidole vyao vya miguu.
Watoto walio na spastic quadriplegia ndio huathiriwa zaidi. Kwa kawaida wanakuwa na ulemavu wa akili (wakati mwingine mbaya kabisa) pamoja na kifafa na matatizo ya kumeza. Watoto wenye matatizo ya kumeza wanaweza kupaliwa na majimaji kutoka kinywani na tumboni na kuyavuta kwenye hewa. Kuvuta vitu visivyopaswa kwenye pumzi hutanua mapafu, na kusababisha ugumu wa kupumua. Kuvuta vitu visivyopaswa kwenye pumzi mara kwa mara kunaweza kuharibu mapafu kabisa.
Watoto wengi wenye spastic diplegia wana akili ya kawaida na wana uwezekano mdogo wa kupata kifafa. Watoto wenye spastic quadriplegia wanaweza kuwa na ulemavu mkubwa wa kiakili.
Ugonjwa wa kupooza kwa ubongo wa diskinetiki (athetoidi au distoniki)
Athetosisi ni mijongeo kujikunja bila hiari. Dystonia ni mikazo ya misuli isiyo ya hiari.
Ugonjwa wa kupooza ubongo wa dyskinetic ni aina ya pili iliyoenea sana na hutokea kwa takriban asilimia 15 ya watoto walio na ugonjwa wa kupooza ubongo.
Katika aina hii, mikono, miguu, na mwili hujongea polepole na bila hiari. Mijongeo inaweza pia kuwa ya kuyumbayumba, ya ghafla, na ya kutetemeka. Hisia kali hufanya mijongeo kuwa mibaya zaidi, na usingizi hufanya itoweke.
Ugumu wa kutamka maneno kwa udhahiri ni jambo la kawaida na mara nyingi huwa baya zaidi. Ikiwa chanzo chake ni ugonjwa sugu wa bilirubin, watoto walioathiriwa mara nyingi huwa viziwi na wanapata shida kutazama juu.
Ugonjwa wa kupooza kwa ubongo wa ataxiki
Ataxia ni ugumu wa kudhibiti na kuratibu mijongeo ya mwili, hasa kutembea.
Kupooza kwa ubongo aina ya ataxic ni nadra.
Katika aina hii, uratibu wa viungo ni duni, na misuli ni dhaifu. Mijongeo hutetemeka watoto wanapofikia kitu (aina ya tetemeko). Watoto hupata shida wanapojaribu kujongea kwa kasi au kufanya mambo yanayohitaji mijongeo halisi. Wanaweza kutembea bila utulivu, huku miguu yao ikiwa imeachana sana ili kupata msawazo.
Ugonjwa wa kupooza kwa ubongo wa mchanganyiko
Katika aina mchanganyiko, aina yoyote kati ya zilizo hapo juu, mara nyingi spastic na dyskinetic, huunganishwa. Aina hii hutokea kwa watoto wengi wenye ugonjwa wa kupooza kwa ubongo.
Watoto walio na aina mchanganyiko wanaweza kuwa na ulemavu mkubwa wa kiakili.
Utambuzi wa Ugonjwa wa Kupooza kwa Ubongo
Upigaji picha wa ubongo
Vipimo vya damu na wakati mwingine vipimo vya utendaji kazi wa neva na misuli
Dalili za kupooza kwa ubongo hazionekani kila wakati wakati wa kuzaliwa na zinaweza kuwa dhahiri zaidi mtoto anapoendelea kukua. Kwa mfano, mtoto wao anapoendelea kukua, wazazi wanaweza kugundua uchelewaji katika kujifunza kutembea na kukuza ujuzi mwingine wa misuli (ukuaji wa misuli); mkazo; au ukosefu wa uratibu (tazama jedwali ). Hata hivyo, madaktari wanaweza kugundua ugonjwa wa kupooza kwa ubongo kabla dalili hizi hazijaonekana kwa watoto walio chini ya umri wa miezi 5. Ikiwa mtoto amezaliwa na kisababishi hatarishi cha kupooza kwa ubongo, kama vile unjiti au viwango vya juu vya bilirubin kwenye damu, madaktari hufanya vipimo vya upigaji picha wa mwangwi wa sumaku (MRI) wa ubongo wa mtoto ili kuangalia kasoro au uharibifu. Pia hufanya uchunguzi wa neva na mjongeo. Wakati wa uchunguzi huu, madaktari huangalia sana mijongeo ya mtoto, mkao wake, na toni ya misuli. Kwa mfano, baadhi ya watoto wachanga huenda wasiweze kukaa peke yao katika umri wa kawaida (karibu miezi 7), na wengine wana misuli iliyotulia na dhaifu, ilhali wengine wana misuli migumu na iliyobana. Matokeo ya MRI na uchunguzi yanaweza kuwasaidia madaktari kubaini endapo mtoto ana ugonjwa wa kupooza kwa ubongo. MRI na vipimo vya picha vinavyotumia mawimbi ya sauti vya ubongo vinaweza kufanywa ili kubainisha matatizo mengine ya ubongo.
Uchunguzi wa tomografia ya kompyuta (CT) na MRI unaweza kufanywa ili kutambua matatizo ya ubongo kwa watoto wa miaka 3 na zaidi.
Madaktari pia huuliza maswali kuhusu matatizo wakati wa ujauzito au wakati wa kujifungua na kuhusu maendeleo ya ukuaji wa mtoto. Taarifa kama hizo zinaweza kusaidia kubaini chanzo.
Ingawa vipimo vya maabara haviwezi kubainisha ugonjwa wa kupooza kwa ubongo, daktari anaweza kufanya vipimo vya damu ili kubaini chanzo na kutafuta matatizo mengine.
Ikiwa chanzo bado hakiko dhahiri au ikiwa matatizo ya misuli yanaonekana kuwa mabaya zaidi au tofauti na yale yanayosababishwa na kupooza kwa ubongo, madaktari wanaweza kupendekeza kufanya vipimo vya ziada, kama vile tafiti za umeme wa neva (tafiti za upitishaji umeme wa neva) na misuli (elektromiografia) na upimaji wa jeni.
Matibabu ya Ugonjwa wa Kupooza kwa Ubongo
Matibabu ya kimwili, mazoezi ya viungo na usemi
Vifungio
Sumu ya botulinum na dawa zingine za kupunguza ukakamavu wa misuli
Wakati mwingine upasuaji
Ugonjwa wa kupooza kwa ubongo hauwezi kuponywa, na matatizo yake ni ya kudumu maisha yote. Hata hivyo, dalili za ugonjwa wa kupooza kwa ubongo zinaweza kudhibitiwa na mengi yanaweza kufanywa ili kuboresha mjongeo na uhuru wa mtoto. Lengo ni kuwawezesha watoto kujitegemea kadiri wawezavyo.
Tiba ya kimwili, tiba ya viungo, na vifungio vinaweza kuboresha udhibiti wa misuli na kutembea, hasa wakati ukarabati unapoanza mapema kadiri iwezekanavyo. Tiba ya usemi inaweza kufanya usemi kuwa dhahiri zaidi na kusaidia katika matatizo ya kumeza.
Wataalamu wa tiba ya viungo wanaweza kuwasaidia baadhi ya watoto kujifunza njia za kufidia matatizo yao ya misuli na hivyo kufanya shughuli za kila siku (kama vile kuoga, kula, na kuvaa) wao wenyewe. Au wataalamu wa tiba wanaweza kuwafundisha watoto kutumia vifaa vinavyowasaidia kufanya shughuli hizi.
Tiba ya mjongeo unaosababishwa na vikwazo inaweza kusaidia wakati ugonjwa hauathiri viungo vyote. Kwa tiba hii, kiungo kisichoathiriwa huzuiwa wakati wa saa za kuamka, isipokuwa wakati wa shughuli mahususi, ili watoto wafanye kazi kwa kutumia kiungo kilichoathiriwa. Kwa hivyo, njia mpya za msukumo wa neva zinaweza kutokea katika ubongo, na kuwawezesha watoto kutumia vyema kiungo kilichoathiriwa.
Dawa fulani zinaweza kusaidia. Sumu ya botulinum inapoingizwa kwenye misuli, misuli huwa na uwezo mdogo wa kuvuta maungio bila usawa na huwa na uwezekano mdogo wa kufupishwa kabisa (kuitwa kukaza kwa misuli). Sumu ya botulinum, sumu ya bakteria inayosababisha ubotuli, hufanya kazi kwa kupooza misuli iliyodungwa. Ni dawa ile ile inayouzwa kama Botox ambayo hutumika kutibu mikunjo.
Dawa zingine zinazotumika kupunguza kukakamaa kwa misuli ni pamoja na baclofen, benzodiazepines (kama vile diazepam), tizanidine, na wakati mwingine dantrolene, zote humezwa kwa mdomo. Baadhi ya watoto wenye ukakamavu mkali wa misuli hufaidika na pampu inayoweza kupandikizwa ambayo hutoa umiminiaji endelevu wa baclofen kwenye umajimaji unaozunguka uti wa mgongo.
Upasuaji unaweza kufanywa ili kukata au kurefusha kano za misuli zilizokaza zinazopunguza mwendo. Pia, madaktari bingwa wa upasuaji wanaweza kuunganisha kano kwenye sehemu tofauti ya ungio ili kusawazisha mvutano kwenye ungio. Wakati mwingine kukata mizizi fulani ya neva inayotoka kwenye uti wa mgongo (dorsal rhizotomy) hupunguza kukakamaa kwa misuli na kunaweza kuwasaidia watoto wachache, hasa wale waliozaliwa kabla ya wakati, ili mradi tu kukakamaa kwa misuli huko huathiri miguu na utendaji kazi wa akili ni mzuri.
Watoto wengi wenye ugonjwa wa kupooza ubongo wanakua kwa kawaida na wanaweza kwenda shule za kawaida ikiwa hawana ulemavu mkubwa wa kiakili. Watoto wengine wanahitaji tiba ya kina ya viungo, wanahitaji elimu maalum, na wana mapungufu makubwa katika shughuli za kila siku, wakihitaji aina fulani ya utunzaji na usaidizi wa maisha yote. Hata hivyo, hata watoto walioathiriwa vibaya wanaweza kunufaika na elimu na mafunzo, ambayo yanaongeza uhuru wao na kujithamini. Vituo vingi vya matibabu vya watoto vinaandaa programu zinazolenga kuwasaidia watoto katika hali yao ya mpito kwenda kuwa watu wazima, hasa kutokana na upatikanaji mdogo wa huduma za usaidizi kwa wale wenye mahitaji maalum.
Taarifa na ushauri nasaha vinapatikana kwa wazazi ili kuwasaidia kuelewa hali na uwezo wa mtoto wao na kusaidia katika matatizo pale yanapojitokeza. Uangalizi wa upendo wa wazazi pamoja na usaidizi kutoka kwenye mashirika ya umma na ya binafsi, kama vile mashirika ya afya ya jamii, mashirika ya afya kama vile United Cerebral Palsy, na mashirika ya urekebishaji wa taaluma, yanaweza kuwasaidia watoto kufikia uwezo wao wa juu zaidi.
Ubashiri wa Ugonjwa wa Kupooza kwa Ubongo
Ubashiri kwa kawaida hutegemea aina ya ugonjwa wa kupooza kwa ubongo na ukali wake. Watoto wengi walio na ugonjwa wa kupooza kwa ubongo huishi hadi watu wazima. Ni wale tu walioathiriwa zaidi—wale ambao hawawezi kujitunza au kula chakula kwa mdomo—ndio wana kipindi cha muda mfupi wa kuishi.
Kwa kupata matibabu na mafunzo yanayofaa, watoto wengi, hasa wale walio na spastic diplegia au hemiplegia, wanaweza kuishi maisha ya kawaida.
Uzuiaji wa Ugonjwa wa Kupooza kwa Ubongo
Wakati wa ujauzito, ikiwa mtoto mchanga anatarajiwa kuzaliwa akiwa njiti, wajawazito hupewa kotikosteroidi na magnesiamu sulfate. Kotikosteroidi husaidia mapafu ya mtoto kukomaa akiwa bado tumboni mwa mama, jambo ambalo huboresha usambazaji wa oksijeni kwenye ubongo wa mtoto unaokua. Magnesiamu husaidia kulinda seli za neva zinazokua katika ubongo wa mtoto. Dawa zote mbili zinaweza kusaidia kuzuia kupooza kwa ubongo kwa mtoto mchanga.
Baada ya kuzaliwa, watoto waliozaliwa karibuni kabla ya wakati wanaweza kupewa kafeini. Kafeini huamsha mfumo wa neva unaokua wa mtoto mchanga na, kwa kuongeza kiwango cha kupumua kwa mtoto mchanga, inaweza kusaidia kuzuia uharibifu wa ubongo kutokana na ukosefu wa oksijeni. Ikiwa mtoto aliyezaliwa karibuni alikosa oksijeni au mtiririko wa damu kwenda kwenye ubongo na viungo vingine kabla au wakati wa kutokea kwa uchungu wa kujifungua na kujifungua, mtoto mchanga anawekwa kwenye blanketi maalum ya kupoza kwa siku chache ili kupunguza joto la mwili. Matibabu haya yanajulikana kama hypothermia ya matibabu. Hypothermia ya matibabu husaidia kupunguza au kuzuia majeraha zaidi kwenye ubongo wa mtoto aliyezaliwa karibuni.
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa Mwongozo hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
Miller, F na Bachrach, SJ: Kupooza kwa ubongo: Mwongozo kamili wa utunzaji, toleo la 3. Baltimore, John Hopkins University Press, 2017.
