Maziwa ya mama ni chakula bora zaidi kwa watoto wachanga na watoto wadogo. Ingawa watoto wanaweza kulishwa maziwa ya mama au fomula, Shirika la Afya Duniani (WHO) na Chuo cha Madaktari wa Watoto cha Marekani (AAP) hupendekeza kunyonyesha pekee kwa takribani miezi 6, kisha kuanzisha vyakula halisi baada ya hapo. Mashirika mengine hupendekeza kuanzisha vyakula halisi kati ya miezi 4 na 6 huku ukiendelea kunyonyesha. Ishara kwamba mtoto yuko tayari kwa vyakula vigumu ni pamoja na udhibiti mzuri wa kichwa na shingo, uwezo wa kukaa wima anaposaidiwa, kupendezwa na chakula, kufungua mdomo wake anapopewa chakula kwenye kijiko, na kumeza chakula badala ya kukisukuma nje. Watoto wengi huanza kuonyesha dalili hizi wanapofikisha umri wa miezi 6. Kutanguliza vyakula vigumu kabla ya miezi 4 ya umri hakupendekezwi. Kuanzisha vyakula vyenye karanga na mayai kabla ya umri wa miezi 12 kunahimizwa, kwa kuwa kuna ushahidi kuwa kunaweza kusaidia kuzuia mzio wa vyakula hivyo.
Baada ya mtoto kufikisha umri wa mwaka mmoja, kunyonyesha kunaweza kuendelea kulingana na mapendeleo ya mama. Hata hivyo, baada ya umri wa mwaka mmoja, kunyonyesha kunapaswa kuambatana na lishe kamili ya vyakula halisi na vinywaji vingine.
Wakati mwingine haiwezekani kunyonyesha, kwa mfano ikiwa mama anatumia dawa fulani wakati wa kunyonyesha; hata hivyo, watoto wengi wenye afya hukua vyema wakilishwa fomula.
(Tazama pia Muhtasari wa Kulisha Watoto Wachanga na Watoto Wadogo na Muhtasari wa Kipindi cha Baada ya Kujifungua.)
Manufaa ya Kunyonyesha
Kunyonyesha kuna manufaa kwa mama na kwa mtoto. Maziwa ya mama
Humpa mtoto virutubisho muhimu katika umbo linalomeng’enywa na kufyonzwa kwa urahisi zaidi.
Ina kingamwili na seli nyeupe za damu zinazomlinda mtoto dhidi ya maambukizi.
Maziwa ya kwanza anayotoa mama ni umajimaji wa manjano hafifu unaoitwa kolostramu. Kolostramu ina kiwango kikubwa cha kalori, protini, seli nyeupe za damu, na kingamwili.
Maziwa ya mama yanayozalishwa baada ya kolostramu husaidia kudumisha kiwango sahihi cha pH ya kinyesi na usawa wa bakteria wa kawaida wa utumbo, hivyo kumlinda mtoto dhidi ya kuhara kunakosababishwa na bakteria. Kwa sababu ya sifa za kinga za maziwa ya mama, aina nyingi za maambukizi hutokea kwa kiwango cha chini kwa watoto wanaonyonyeshwa ikilinganishwa na wanaolishwa fomula. Kunyonyesha pia kunaonekana kupunguza hatari ya kuibuka kwa matatizo fulani ya muda mrefu, kama vile mizio, kisukari, unene kupita kiasi, na ugonjwa wa Crohn. Fomula nyingi zinazouzwa sasa huongezewa asidi fulani za mafuta (asidi ya arachidonic [ARA] na asidi ya docosahexaenoic [DHA]) ili kufanana zaidi na maziwa ya mama na kusaidia ukuaji bora wa mfumo wa neva kwa watoto wanaolishwa fomula.
Kunyonyesha pia humpa mama manufaa mengi, kama vile:
Kumsaidia kujenga uhusiano wa karibu na mtoto wake kwa njia ambayo haiwezekani wakati wa kulisha kwa chupa
Kumwezesha kupona haraka zaidi baada ya kujifungua.
Kumpa manufaa ya kiafya ya muda mrefu.
Manufaa ya muda mrefu ya kunyonyesha ni pamoja na kupungua kwa hatari ya unene kupita kiasi, osteoporosis, saratani ya ovari, na baadhi ya saratani za matiti.
Iwapo mama anakula lishe bora na yenye mchanganyiko mzuri, watoto wachanga waliozaliwa baada ya muda kamili ambao wananyonyeshwa hawahitaji virutubisho vya vitamini au madini, isipokuwa vitamini D na wakati mwingine floridi. Watoto wanaonyonyeshwa maziwa ya mama pekee wako katika hatari ya upungufu wa vitamini D baada ya umri wa miezi 2, hasa kama walizaliwa kabla ya wakati, wana ngozi nyeusi, au hupata mwanga mdogo wa jua. Watoto hawa huanza kupewa virutubisho vya vitamini D kuanzia umri wa miezi 2. Baada ya miezi 6, watoto wanaoishi kwenye nyumba zenye maji yasiyo na floridi ya kutosha (asilia au ya kujalizwa) wanapaswa kupewa matone ya floridi. Wazazi wanaweza kupata taarifa kuhusu kiwango cha floridi kwenye maji yao kutoka kwa daktari wa meno au idara ya afya ya eneo lao.
Watoto walio chini ya umri wa miezi 6 hawapaswi kupewa maji ya kawaida ya ziada. Maji ya kawaida hayahitajiki na yanaweza kusababisha kushuka kwa kiwango cha sodiamu kwenye damu (hali inayoitwa hyponatremia).
Taratibu ya Kunyonyesha
Ili kuanza kunyonyesha, mama hujiweka katika mkao wa starehe na utulivu, ama akiwa ameketi au amelala. Mama anapaswa kuweza kugeuka kwa urahisi kutoka upande mmoja hadi mwingine ili kutoa kila titi. Mtoto humkabili mama wakati wa kunyonyesha. Mama hushikilia titi kwa kidole gumba na cha shahada upande wa juu na vidole vingine upande wa chini, kisha hugusisha chuchu kwenye mdomo wa chini wa mtoto; hatua hii huchochea kufunguka kwa mdomo (refleksi ya kutafuta chuchu) na kumwezesha mtoto kushika titi vizuri. Mama anapoingiza chuchu na areola mdomoni mwa mtoto, huhakikisha chuchu iko katikati ili kupunguza uwezekano wa kuumia. Kabla ya kumtoa mtoto kwenye titi, mama huvunja mshiko kwa kuingiza kidole mdomoni mwa mtoto na kushusha kidevu taratibu. Maumivu ya chuchu hutokana zaidi na mkao usio sahihi na ni rahisi kuzuia kuliko kutibu.
Mkao wa Mtoto kwa ajili ya Kunyonya
Mama hujiweka katika mkao wa starehe na utulivu. Anaweza kuketi au kulala, na kumshikilia mtoto kwa nafasi mbalimbali. Ni vyema mama achague mkao unaomfaa zaidi yeye na mtoto wake. Anaweza pia kubadilisha mikao ya kunyonyesha mara kwa mara. Mkao wa kawaida ni kumshikilia mtoto mapajani, wakikabiliana, tumbo kwa tumbo. Mama hushikilia shingo na kichwa cha mtoto kwa mkono wa kushoto mtoto anaponyonya titi la kushoto, na kwa mkono wa kulia mtoto anaponyonya titi la kulia. Mtoto huletwa karibu na titi, badala ya kuleta titi karibu na mtoto. Starehe ya kutosha kwa mama na mtoto ni muhimu. Mito inaweza kuwekwa nyuma ya mgongo wa mama au chini ya mkono wake ili kumsaidia. Kuweka miguu kwenye kigoda au meza ya chini kunaweza kusaidia mama asiiname kuelekea mtoto. Kuinama kunaweza kuchosha mgongo na kusababisha mshiko duni wa chuchu. Mto au blanketi iliyokunjwa inaweza kuwekwa chini ya mtoto kwa msaada wa ziada. |
Mwanzoni, mtoto anapaswa kunyonya kwa dakika kadhaa katika kila titi. Hii huchochea refleksi ya mama ya kuachia maziwa (let-down reflex), ambayo husababisha maziwa kutoka. Uzalishaji wa maziwa hutegemea muda wa kutosha wa kunyonya; hivyo vipindi vya kunyonyesha vinapaswa kuwa vya kutosha ili uzalishaji wa maziwa uimarike kikamilifu. Katika wiki chache za kwanza, mtoto ahimizwe kunyonya kwenye matiti yote mawili kila kipindi cha kulisha. Hata hivyo, baadhi ya watoto hulala wanaponyonya titi la kwanza. Kumchochea mtoto apige cheche (kutoa hewa) na kumbadilishia titi humsaidia kubaki macho. Titi lililotumiwa mwisho ndilo litakalotumika kwanza kwenye kipindi kinachofuata cha kunyonyesha.
Kwa mtoto wa kwanza, uzalishaji kamili wa maziwa huimarika ndani ya saa 72 hadi 96. Kwa watoto wanaofuata, uzalishaji wa maziwa huimarika mapema zaidi. Katika siku chache za mwanzo, muda kati ya vipindi vya kunyonyesha haupaswi kuzidi saa 6 ili kuchochea uzalishaji wa maziwa ya mama. Kunyonyesha kufanyike kulingana na mahitaji ya mtoto, si kwa kuzingatia saa. Vivyo hivyo, urefu wa kila kipindi cha kunyonyesha urekebishwe kulingana na mahitaji ya mtoto. Kwa kawaida, watoto hunyonya mara 8 hadi 12 ndani ya saa 24, ingawa idadi hii hutofautiana.
Akina mama wanaofanya kazi wanaweza kunyonyesha wakiwa nyumbani na kumpa mtoto maziwa ya mama yaliyokamuliwa kwa chupa wanapokuwa kazini. Maziwa ya mama yaliyokamuliwa yahifadhiwe kwenye jokofu mara moja ikiwa yatatumika ndani ya siku 2, au yagandishwe mara moja ikiwa yatatumika baada ya siku 2. Maziwa yaliyohifadhiwa kwenye jokofu yasiyotumika ndani ya siku 4 yatupwe kutokana na hatari kubwa ya kuchafuliwa na bakteria. Maziwa yaliyogandishwa yayeyushwe kwa kuyaweka kwenye maji ya uvuguvugu. Maziwa ya mama hayapaswi kupashwa moto kwa kutumia microwave.
Matatizo ya Kunyonyesha kwa Mtoto
Tatizo kuu linaloweza kutokea wakati wa kunyonyesha ni:
Kwa kuwa mama hawezi kupima kwa uhakika kiasi cha maziwa anachonyonya mtoto, mtoto apelekwe kwa daktari siku 3 hadi 5 baada ya kujifungua ili kutathmini maendeleo ya kunyonyesha, kupima uzito, na kujibu maswali. Daktari anaweza kumwona mtoto mapema zaidi ikiwa aliruhusiwa kutoka hospitalini ndani ya saa 24, hanyonyi vizuri, au wazazi wana wasiwasi maalum.
Madaktari hutathmini kama maziwa yanatosha kwa kuangalia mara za kunyonyesha, idadi ya nepi za mkojo na kinyesi, na ongezeko la uzito. Wazazi wanaweza kupata taswira ya awali kwa kuhesabu idadi ya nepi zinazolowa. Kufikia umri wa siku 5, kulowa chini ya nepi 6 kwa siku na/au haja kubwa chini ya mara 4 kwa siku kunaweza kuashiria mtoto hapati maziwa ya kutosha. Watoto wanaonyonya mara kwa mara lakini hawaongezi uzito kulingana na umri na ukubwa wao huenda hawapati maziwa ya kutosha. Watoto wasiopata maziwa ya kutosha wanaweza kukosa maji mwilini na kupata hyperbilirubinemia. Watoto wadogo, waliozaliwa kabla ya wakati, au wale ambao mama yao ni mgonjwa au alipata kujifungua kwa shida au kwa upasuaji wako kwenye hatari kubwa ya kutonyonya vya kutosha.
Matatizo ya Kunyonyesha kwa Mama
(Tazama pia Muhtasari wa Kipindi cha Baada ya Kujifungua.)
Matatizo ya kawaida yanayohusiana na kunyonyesha ni pamoja na kujaa kwa matiti, chuchu kuuma, kuziba kwa mirija ya maziwa, mastitis, na wasiwasi.
Kujaa kwa matiti ni kujaza kupita kiasi kwa matiti na maziwa kunakosababisha maumivu. Hali hii hutokea hasa katika hatua za mwanzo za uzalishaji wa maziwa (unyonyeshaji). Kwa mbinu za kupunguza dalili, tazama Kujaa kwa matiti.
Kwa chuchu zinazouma, mkao wa mtoto wakati wa kunyonyesha unapaswa kukaguliwa. Wakati mwingine mtoto huvuta mdomo ndani na kuunyonya, hali inayowasha chuchu. Kwa njia za kuzuia na kupunguza maumivu ya chuchu, tazama Kunyonyesha.
Mirija ya maziwa iliyoziba hutokea pale matiti yasipotolewa maziwa kikamilifu mara kwa mara. Hali hii husababisha uvimbe mdogo unaouma kidogo unaoweza kuhisiwa kwenye matiti ya wanawake wanaonyonyesha. Kuendelea kunyonyesha ndiyo njia bora ya kufungua mrija wa maziwa ulioziba. Ingawa kunyonya upande ulioathiriwa kunaweza kuuma, kunyonyesha mara kwa mara ni muhimu ili kutoa maziwa yote kwenye titi. Kuchua kwa maji ya joto na kukanda eneo lililoathiriwa kabla ya kunyonyesha kunaweza kusaidia. Kubadilisha mikao ya kunyonyesha pia husaidia, kwa kuwa maeneo tofauti ya titi hutolewa maziwa vizuri kulingana na mkao wa mtoto. Sidiria bora ya kunyonyesha husaidia kwa sababu sidiria za kawaida zenye waya au kamba zinazobana zinaweza kubana mirija ya maziwa.
Mastitis ni maambukizi ya titi yanayoweza kuwapata wanawake wanaonyonyesha, hasa ikiwa kuna kujaa kwa matiti au mrija wa maziwa ulioziba. Bakteria wanaweza kuingia kwenye titi kupitia chuchu zilizopasuka au kujeruhiwa na kusababisha maambukizi. Eneo lililoambukizwa huwa na maumivu, joto, na wekundu, na mwanamke anaweza kupata homa, baridi, na maumivu yanayofanana na ya mafua. Wanawake wenye dalili kali au zisizopungua ndani ya saa 12 hadi 24 hupewa viuavijasumu vilivyo salama kwa watoto wanaonyonyeshwa. Iwapo maumivu ni makali, mama anaweza kutumia acetaminophen kupunguza maumivu. Wanawake wanapaswa kuendelea kunyonyesha wakati wa matibabu.
Wasiwasi, kukata tamaa, na hisia za kutojiamini vinaweza kutokana na kukosa uzoefu wa kunyonyesha, ugumu wa kumshikilia mtoto na kumfanya ashike titi vizuri, uchovu, ugumu wa kujua kama mtoto anapata maziwa ya kutosha, na mabadiliko ya kimwili baada ya kujifungua. Sababu na hisia hizi ndizo zinazochangia zaidi akina mama kuacha kunyonyesha. Akina mama wanaweza kushauriana na daktari wa watoto au mtaalamu wa unyonyeshaji ili kujadili changamoto zao na, inapowezekana, kuzuia kuacha kunyonyesha mapema.
Kutumia Dawa Wakati Unanyonyesha
Akina mama wanaonyonyesha wanashauriwa kuepuka kutumia dawa ikiwa inawezekana. Iwapo matumizi ya dawa ni lazima, akina mama wanapaswa kuepuka dawa fulani na kutumia tu zile zinazojulikana kuwa salama (tazama Matumizi ya Dawa Wakati wa Ujauzito).
Kuachisha mtoto maziwa
Muda wa kuacha kunyonyesha (kuachisha mtoto) hutegemea mahitaji na matakwa ya mama na mtoto, lakini inapendekezwa asiache kabla mtoto hajafikisha angalau miezi 12. Kuachisha kunyonyesha taratibu kwa kipindi cha wiki au miezi, sambamba na kuanzishwa kwa vyakula halisi, hutokea kwa kawaida zaidi. Baadhi ya akina mama na watoto huacha kunyonyesha ghafla bila matatizo, ilhali wengine huendelea kunyonyesha mara 1 au 2 kwa siku hadi miezi 18 hadi 24 au hata zaidi. Hakuna ratiba moja sahihi wala iliyo rahisi zaidi kwa wote.
Awali, mama hubadilisha kipindi kimoja hadi vitatu vya kunyonyesha kwa siku kwa chupa au kikombe cha maziwa ya mama yaliyokamuliwa, fomula, au maziwa ya ng’ombe kamili ikiwa mtoto ana zaidi ya miezi 12 (maji au juisi ya matunda hayapaswi kutumiwa kwa watoto walio chini ya miezi 6). Kujifunza kunywa kwa kutumia kikombe ni hatua muhimu ya ukuaji, na kubadilisha na kutumia kikombe pekee kunaweza kukamilika kufikia umri wa miezi 10. Watoto wanaoanzishwa kutumia kikombe chenye mfuniko (sippy cup) badala ya chupa hawahitaji kupitia mchakato wa pili wa kuachishwa kutoka chupa kwenda kikombe.
Baadhi ya vipindi vya kulisha, hasa vya wakati wa chakula, vinapaswa kubadilishwa na vyakula halisi. Kadri muda unavyopita, mama hubadilisha vipindi zaidi vya kunyonyesha kuwa vya chakula halisi, ingawa watoto wengi huendelea kunyonya mara moja au mbili kwa siku hadi miezi 18 hadi 24 au zaidi. Iwapo kunyonyesha kunaendelea kwa muda mrefu, mtoto anapaswa pia kula vyakula halisi na kunywa kwa kutumia kikombe.
