Wasiwasi ni sehemu ya maisha wa kawaida ya mwanadamu. Wasiwasi unajumuisha hisia za hofu kupita kiasi, woga, wasiwasi, au mashaka, lakini ni ugonjwa unapotokea mara kwa mara na kwa ukali sana kiasi kwamba unaathiri shughuli za kawaida za mtu. Matatizo ya wasiwasi yanajumuisha ugonjwa wa wasiwasi wa jumla, ugonjwa wa hofu, na hofu. Zaidi ya hayo, wasiwasi mwingi ni sehemu ya matatizo mengine kama vile ugonjwa wa msongo wa mawazo wa baada ya kiwewe. Ingawa kila moja ya matatizo haya ni tofauti, yote yanasababisha dhiki kubwa na kuathiri utendakazi matatizo hasa na yanayohusiana na wasiwasi na hofu.
Watu wanapopata wasiwasi, mara nyingi hupata dalili za kimwili kama vile kukosa pumzi, kizunguzungu, kutoka jasho, mapigo ya moyo kwenda kasi, na kutetemeka.
Matatizo ya wasiwasi mara nyingi hubadilisha tabia za mtu, ikiwemo kumfanya aepuke mambo au hali fulani.
Hali hizi hutambuliwa na wataalamu kwa kutumia vigezo maalum vya kitabibu.
Dawa, tiba ya mazungumzo (psychotherapy), au vyote viwili vinaweza kuwasaidia sana watu wenye matatizo haya.
Wasiwasi ni mwitikio wa kawaida kwa tishio au msongo wa mawazo. Wasiwasi wa kawaida unatokana na hofu na huwa na kazi muhimu. Mtu anapokabiliwa na hali ngumu au hatari, wasiwasi husababisha mwitikio wa kupigana au kukimbia. Kwa mwitikio huu, mabadiliko mbalimbali ya kimwili, kama vile kuongezeka kwa mtiririko wa damu kwenye moyo na misuli, huupa mwili nguvu na uwezo unaohitajika ili kukabiliana na hali ngumu au zinazohatarisha maisha, kama vile kumkimbia mnyama mkali au kupigana na mshambuliaji. Wasiwasi unaweza kumsaidia mtu kuzoea vichocheo vya kawaida vya msongo wa mawazo kwa kumtia moyo kujiandaa na kufanya mazoezi ya kukabiliana navyo. Pia inaweza kumfanya mtu akabiliane na hali zinazoweza kuwa hatari kwa tahadhari inayofaa.
Hata hivyo, wasiwasi huchukuliwa kama "tatizo au ugonjwa" pale unapokuwa:
Hutokea wakati ambapo hakuna sababu ya msingi
Hutokea mara kwa mara bila mpangilio
Ni mkali sana na unadumu kwa muda mrefu kiasi cha kuzuia shughuli za kawaida za maisha (tabia zinazomkwamisha mtu).
Matatizo ya wasiwasi ni ya kawaida zaidi kuliko aina nyingine yoyote ya matatizo ya afya ya akili na huathiri takriban theluthi moja ya watu wazima nchini Marekani wakati fulani katika maisha yao. Wasiwasi mkubwa unaweza kudumu kwa miaka mingi na kuanza kuonekana kama ni hali ya kawaida kwa mtu anayeugua. Hii ni miongoni mwa sababu zinazofanya matatizo ya wasiwasi kutogunduliwa au kutotibiwa mapema. Hali hizi zinaweza pia kuhusiana na mawazo ya kujiua au majaribio ya kujiua.
Kuna aina nyingi za matatizo ya wasiwasi:
Kukosa uwezo wa kuzungumza katika mazingira fulani (selective mutism)
Hofu maalum (phobias) (kama hofu ya wanyama, mazingira, damu, au hali fulani)
Agoraphobia (hofu ya kuwa sehemu ambazo ni vigumu kutoka)
Wasiwasi unaosababishwa na matumizi ya dawa za kulevya au dawa za matibabu
Wasiwasi unaotokana na hali nyingine ya ugonjwa mwilini
Ugonjwa mwingine wa wasiwasi uliobainishwa au usiobainishwa (hutumika wakati mtu ana dalili muhimu lakini hatimizi vigezo kamili vya ugonjwa wowote maalum wa wasiwasi)
Matatizo mengi haya huanza wakati wa utu uzima, lakini wasiwasi wa kutengana na selective mutism huanza utotoni. Madaktari pia huwafanyia tathmini watu wanaoonyesha wasiwasi mkubwa kwa ugonjwa wa wasiwasi unaosababishwa na dawa za kulevya au dawa na wasiwasi kutokana na hali nyingine ya kiafya.
Matatizo mengine yanayoambatana na wasiwasi ni pamoja na msongo wa mawazo wa papo hapo, matatizo ya kushindwa kukabiliana na mabadiliko, na msongo wa mawazo baada ya tukio la kutisha (PTSD). Matatizo haya husababishwa na matukio ya kutisha au yenye shinikizo kubwa (tazama Muhtasari wa Matatizo Yanayotokana na Kiwewe na Msongo wa Mawazo).
Wasiwasi mara nyingi hutokea sambamba na magonjwa mengine ya kimwili na kiakili:
Matatizo ya Afya ya Akili: Mfadhaiko (depression), tatizo la bipolar, magonjwa ya matumizi ya vilevi, matatizo ya utu (personality disorders), na aina nyingine za wasiwasi.
Matatizo ya afya: Ugonjwa wa mishipa ya moyo, pumu, maumivu makali ya kichwa (migraines), na yabisi-kavu (arthritis).
Jinsi Kiwewe Kinavyoathiri Utendaji Kazi
Athari za wasiwasi katika utendaji kazi zinaweza kuonyeshwa kwa kutumia mchoro wa mkunjo (curve). Kiwango cha wasiwasi kikiongezeka kidogo, ufanisi wa kufanya kazi huongezeka, lakini hadi kiwango fulani tu. Wasiwasi ukizidi kiwango hicho cha kilele, ufanisi wa kufanya kazi huanza kupungua. Kabla ya kufika kileleni mwa mkunjo, wasiwasi unasaidia mtu kujiandaa na kufanya vizuri. Baada ya kupita kilele hicho, wasiwasi unakuwa kikwazo kwani unamfanya mtu ashindwe kufanya kazi zake vizuri. |
Sababu za Matatizo ya Wasiwasi
Sababu za matatizo ya wasiwasi hazijajulikana kikamilifu, lakini mambo yafuatayo yanaweza kuchangia:
Mambo ya kimazingira (kama vile kupata tukio la kiwewe au msongo wa mawazo)
Vipengele vya kijenetiki (kurithi vipengele vinavyochangia matatizo ya wasiwasi moja kwa moja kutoka kwa mzazi wa kibayolojia)
Hali ya kiafya (kama tezi ya thyroid kufanya kazi kupita kiasi au kushindwa kwa moyo)
Dawa, dawa haramu, au vitu vingine (kwa mfano, kafeini, steroidi [wakati mwingine huitwa kotikosteroidi au glukokortikoidi], kokeni)
Ugonjwa wa wasiwasi unaweza kusababishwa na msongo wa mawazo wa kimazingira, kama vile kiwewe cha utotoni, kuvunjika kwa uhusiano muhimu au kukabiliwa na janga linalohatarisha maisha. Hata hivyo, watu wengi hupata matatizo ya wasiwasi bila kuwa na sababu maalum inayojulikana.
Wasiwasi unaweza kutokea pale mtu anapozidiwa na matukio au anapoyachukulia mambo kwa uzito mkubwa. Kwa mfano, baadhi ya watu huogopa kuzungumza hadharani na huwa na wasiwasi na kuwa na dalili kama vile kutokwa na jasho, hofu, mapigo ya moyo ya haraka, na kutetemeka kila wanapolazimika kufanya hivyo. Watu kama hao wanaweza kuepuka kuzungumza hadharani kabisa, hata katika kikundi kidogo.
Sababu za matatizo ya wasiwasi hazijajulikana kikamilifu, lakini mambo yafuatayo yanaweza kuchangia: Madaktari wanaamini kuwa tabia hii inaweza kurithiwa kupitia vinasaba, au kujifunza kwa kuishi na watu ambao wana wasiwasi kila wakati. Wanasayansi pia wanafanya utafiti zaidi kuhusu nyurotransmita (kemikali zilizo katika ubongo) na katika wajibu wake katika matatizo ya wasiwasi.
Je, Ulijua...
|
Wasiwasi unaosababishwa na hali ya matibabu au dawa
Wasiwasi unaweza kusababishwa na ugonjwa mwilini au kuanza/kuacha kutumia dawa fulani. Matatizo yanayoweza kusababisha wasiwasi ni pamoja na:
Matatizo ya moyo, kama kushindwa kwa moyo (heart failure) na mapigo ya moyo yasiyo na mpangilio.
Matatizo ya homoni (endokrini), kama vile tezi ya adrenali inayofanya kazi kupita kiasi (hiperadrenokotismu) au tezi dundumio inayofanya kazi kupita kiasi (hipathiroidismu) au uvimbe unatoa homoni unayoitwa feokromositoma
Matatizo ya mapafu, kama pumu, ugonjwa wa mapafu (COPD), na shida ya kupumua wakati wa kulala (sleep apnea).
Ni jambo la kawaida kwa mtu kuwa na wasiwasi anapogundulika kuwa na ugonjwa anaohofia kuwa utamfanya mnyonge au kumsababishia kifo. Hata kuwa na homa kali kunaweza kusababisha hali ya wasiwasi. Hakuna jibu sahihi kuhusu kiasi cha wasiwasi kinachofaa au kinachopita kiasi kwa mtu yeyote kuhisi anapokabiliwa na ugonjwa wowote. Hata hivyo, ikiwa wasiwasi husababisha mfadhaiko mkubwa au unaathiri utendaji wa kila siku, mtu huyo anaweza kuwa na ugonjwa wa wasiwasi, ambao unaweza kutibiwa.
Dawa na vitu vingine vinavyoweza kusababisha wasiwasi ni pamoja na:
Dawa za kusisimua mwili (kama amphetamines)
Kafeini
Bangi kwa baadhi ya watu
Dawa nyingi zinazoagizwa na daktari, kama vile steroidi
Dawa za kawaida za mafua (decongestants) na za mzio (antihistamines)
Bidhaa za kupunguza uzito zenye guarana au kafeini nyingi.
Kuacha kutumia pombe au dawa za kutuliza (sedatives) kama benzodiazepines (hutumiwa kutibu matatizo ya wasiwasi; angalia uingizaji unaofaa katika jedwali ), zinaweza kusababisha wasiwasi na dalili nyingine kama vile kukosa usingizi na kuhangaika.
Watu wengi walipata matatizo ya wasiwasi na msongo wa mawazo wakati wa janga la COVID-19, na baadhi ya watu wanaendelea kuwa na wasiwasi unaohusiana na janga au maambukizi ya COVID-19. Mambo yaliyosababisha hofu na wasiwasi au yaliyoifanya hali kuwa mbaya zaidi ni pamoja na hatari ya ugonjwa au kifo, dalili kama vile matatizo ya kupumua, matibabu kwa kutumia steroidi au kifo cha mpendwa, haja ya hatua za kinga (kuvaa barakoa, kunawa mikono, kuzuiliwa), na mambo mengine mengi ya kibinafsi au ya kijamii (kama vile mabadiliko makubwa katika ratiba ya kila siku, kujitenga kijamii, au mabadiliko shuleni, kazini, katika familia, au jumuiya). Wataalamu pia wanaamini kuwa ugonjwa wa COVID-19 wenyewe unaweza kuchochea mwitikio wa kinga mwilini unaoleta dalili za wasiwasi na mabadiliko ya hisia. Dalili hizi zinaweza kutokea wakati wa kuugua au kuwa sehemu ya hali inayoitwa "Long COVID."
Wasiwasi pia unaweza kuwapata watu wenye magonjwa yanayotishia maisha kutokana na hofu ya kifo, maumivu, na ugumu wa kupumua (tazama Dalili wakati wa ugonjwa wa mwisho: Mfadhaiko na Wasiwasi).
Dalili za Matatizo ya Wasiwasi
Wasiwasi unaweza kuja ghafla (kama shambulio la hofu) au polepole kwa muda wa saa au siku. Unaweza kudumu kwa sekunde chache hadi miaka mingi. Ukali wake unaanzia hali ya wasiwasi mdogo hadi shambulio la hofu (panic attack) linalosababisha kukosa pumzi, kizunguzungu, na kutetemeka.
Wasiwasi unaweza kuleta dalili za kimwili kama:
Kichefuchefu, kutapika, na kuharisha
Upungufu wa pumzi, kuhisi kusongwa (choking)
Kizunguzungu, kuhisi kuzimia, kutokwa na jasho, na kuhisi mabadiliko ya ghafla ya joto (joto kali na baridi)
Mapigo ya moyo kwenda mbio au kudunda kwa nguvu (palpitations)
Mvutano wa misuli, maumivu ya kifua au kuhisi kifua kubana
Ili kukidhi vigezo kama ugonjwa, dalili za wasiwasi lazima zidumu kwa zaidi ya miezi 6 au zaidi, na ziwe nyingi na zinazoathiri vibaya. Inaweza kuwa muhimu kwa mtu kuweka shajara ya kina ya hofu au wasiwasi ili kuandika maelezo ya dalili na mambo yaliyochochea hali hiyo (siku, wakati, na sababu zozote zinazojulikana). Kukumbuka maelezo baada ya jambo kunaweza kuwa vigumu. Njia bora zaidi za matibabu mara nyingi hutegemea kushughulikia maelezo hayo mahususi.
Matatizo ya wasiwasi yanaweza kusababisha dhiki kubwa na kuingilia maisha ya mtu kiasi cha kuleta mfadhaiko (depression). Watu wenye matatizo ya wasiwasi (isipokuwa wale wenye hofu maalum sana, kama hofu ya buibui) wana uwezekano wa kupata mfadhaiko mara mbili zaidi ya watu wasio na wasiwasi. Wakati mwingine mtu huanza kupata mfadhaiko kwanza na kisha baadaye anapata matatizo ya wasiwasi. Watu wanaweza kujaribu kutuliza wasiwasi wao kwa kunywa pombe au kutumia dawa za kulevya, jambo linaloweza kuwaletea tatizo la utegemezi wa vileo au dawa.
Utambuzi wa Matatizo ya Wasiwasi
Tathmini ya daktari, kulingana na vigezo vya kawaida vya uchunguzi wa magonjwa ya akili
Kuamua ni lini wasiwasi umekuwa mkali kiasi cha kuchukuliwa kama ugonjwa inaweza kuwa kazi ngumu. Uwezo wa watu kuvumilia wasiwasi unatofautiana, na kubaini kipimo cha wasiwasi usio wa kawaida ni vigumu. Madaktari kwa kawaida hutumia vigezo maalum vifuatavyo:
Wasiwasi huo unaleta dhiki kubwa sana.
Wasiwasi unaingilia uwezo wa mtu wa kufanya kazi au majukumu ya kila siku.
Wasiwasi hudumu kwa muda mrefu au unajirudia mara kwa mara.
Madaktari huchunguza ikiwa kuna matatizo mengine yanayosababisha wasiwasi, kama vile mfadhaiko au matatizo ya usingizi. Madaktari pia huuliza ikiwa kuna ndugu wa karibu wenye dalili kama hizo, kwa sababu matatizo ya wasiwasi mara nyingi hurithiwa katika familia. Madaktari pia watauliza kuhusu matumizi ya dawa za kulevya na dawa kama chanzo kinachoweza kusababisha wasiwasi.
Madaktari pia hufanya uchunguzi wa kimwili wa mwili mzima. Vipimo vya damu na vingine vinaweza kufanywa ili kuona ikiwa kuna matatizo mengine mwilini yanayosababisha wasiwasi huo.
Matibabu ya Matatizo ya Wasiwasi
Matatizo ya chanzo cha ugonjwa, ikiwa hali fulani ya kiafya itagundulika.
Elimu
Mbinu za kupumzika
Tiba ya kisaikolojia, ikiwa ni pamoja na tiba ya utambuzi na tabia au hipnosisi
Dawa
Utambuzi sahihi ni muhimu kwa sababu matatizo tofauti ya wasiwasi yanahitaji matibabu tofauti. Vilevile, matatizo ya wasiwasi lazima yatofautishwe na hali ya wasiwasi inayotokea katika matatizo mengine ya akili, ambayo yanahitaji njia tofauti za matibabu.
Ikiwa chanzo cha wasiwasi ni ugonjwa mwingine au dawa fulani, madaktari hulenga kutibu chanzo hicho kwanza. Wasiwasi unapaswa kupungua baada ya ugonjwa wa kimwili kutibiwa au baada ya kuacha dawa kwa muda mrefu kiasi cha dalili za kuacha dawa (withdrawal symptoms) kupotea. Ikiwa wasiwasi utaendelea, dawa za kupunguza wasiwasi (antianxiety) au tiba ya kisaikolojia (kama tiba ya kitabia) hutumika.
Watu wengi wenye matatizo ya wasiwasi hujitibu wenyewe kwa dawa a kulevya kama vile pombe, bangi na benzodiazepines (dawa za wasiwasi). Wanaweza kuona aibu kukiri hili kwa daktari, au wanaweza kuwa hawataki kuacha vitu hivyo hadi daktari atakapowapa njia mbadala inayofanya kazi. Kujitibu mwenyewe kwa njia hii kunaweza kusababisha mzunguko mbaya wa wasiwasi unaojirudia baada ya matumizi, ikifuatiwa na haja ya haraka ya kujitibu mwenyewe tena na tena.
Ikiwa ugonjwa wa wasiwasi utatambuliwa, dawa au tiba ya kisaikolojia, peke yake au kwa pamoja, inaweza kupunguza kwa kiasi kikubwa msongo wa mawazo na matatizo ya utendaji kazi kwa watu wengi. Aina tofauti za tiba ya kisaikolojia zinaweza kutumika, kama vile tiba ya kitabia, mpango wa mafunzo ya njia za kupunguza msongo wa mawazo, na tiba ya usaidizi wa kihisia. Hipnosisi inaweza kupunguza dalili za wasiwasi vya kutosha kumruhusu mtu kujifunza ujuzi muhimu wa kukabiliana na hali. Kwa mfano, mtaalamu wa tiba ya kisaikolojia anaweza kupendekeza kwamba mtu anayefanyiwa hipnosisi afikirie mahali salama na pazuri huku pia akifikiria akijihusisha na mbinu za kupunguza msongo wa mawazo kama vile kupumua kwa kina.
Kwa watu wengi, dawa za mfadhaiko (antidepressants), kama vile SSRIs, hufanya kazi vizuri kutibu wasiwasi kama zinavyotibu mfadhaiko. Kundi lingine la dawa zinazoitwa vizuizi vya urejeshwaji wa serotonini-norepinefrini (SNRIs) zinaweza pia kusaidia katika kupunguza wasiwasi. Benzodiazepines (kama vile diazepam) pia huagizwa kwa kawaida.
Matatizo yote ya wasiwasi yanaweza kutokea sambamba na hali nyingine za afya ya akili. Madaktari wanapaswa kutibu hali zote zinazohusiana na wasiwasi huo kwa pamoja. Kwa mfano, wasiwasi mara nyingi huambatana na tatizo la matumizi ya pombe. Kutibu tatizo la matumizi ya pombe bila kutibu wasiwasi kunaweza kusifue, kwani mtu huyo anaweza kuwa anatumia pombe kama njia ya kupunguza wasiwasi wake. Kwa upande mwingine, kutibu wasiwasi bila kushughulikia tatizo la pombe kunaweza kushindikana kwa sababu kubadilika kwa kiasi cha pombe kwenye damu kila siku hufanya viwango vya wasiwasi vibadilike-badilike.
Dawa Zinazotumika Kutibu Ugonjwa wa Wasiwasi
Dawa | Matumizi | Baadhi ya Madhara | Maoni |
|---|---|---|---|
Benzodiazepines | |||
Alprazolam Klodiazepoksidi (Chlordiazepoxide) Clonazepam Klorazepati (Clorazepate) Diazepam Lorazepam Oxazepam | Kusinzia, matatizo ya kumbukumbu, kupoteza usawa wa mwili, na kuchelewa kutoa mwitikio (slowed reaction time) Inaweza kusababisha utegemezi wa dawa (medication dependence) | Aina ya dawa ya kupunguza wasiwasi inayotumika sana Husaidia utulivu wa akili na mwili kwa kupunguza shughuli za neva kwenye ubongo Huanza kufanya kazi haraka, wakati mwingine ndani ya saa moja Hazipaswi kutumiwa pamoja na dawa nyingine zinazosababisha usingizi mzito | |
Dawa za mfadhaiko (Antidepressants)* | |||
Dawa za SSRIs (kama escitalopram) Dawa za SNRIs (kama venlafaxine) Dawa za MAOIs Dawa za TCAs (kama clomipramine) | Angalia jedwali | Angalia jedwali | |
Dawa nyingine za kupunguza wasiwasi | |||
Buspirone | Kizunguzungu na kuumwa na kichwa | Haisababishi kusinzia au kutumia pombe Haisababishi utegemezi wa dawa Huenda ikachukua wiki kadhaa kuanza kufanya kazi | |
Sio dawa zote za mfadhaiko zilizoorodheshwa zinafanya kazi kwa matatizo yote yaliyotajwa. MAOI = monoamine oxidase inhibitor; SNRI = selective norepinephrine-reuptake inhibitor; SSRI = selective serotonin reuptake inhibitor; TCA = tricyclic antidepressant. | |||
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa Mwongozo hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
