Magonjwa ya matumizi ya vilevi kwa ujumla huhusisha mitindo ya tabia ambayo watu wanaendelea kutumia dawa za kulevya (kwa mfano, dawa haramu) licha ya kuwa na shida zinazosababishwa na matumizi yake.
Dawa za kulevya zinazohusika huwa mojawapo ya madaraja 10 ya dawa ambazo kwa kawaida husababisha matatizo yanayohusiana na dawa za kulevya.
Madaraja Kumi ya Madawa Yanayohusishwa sana na Matatizo Yanayohusiana na Dutu
Kafeini |
Bangi (pamoja na marijuana na synthetic cannabinoid) |
Hallucinojeni (ikiwa ni pamoja na LSD, phencyclidine, psilocybin, 3,4-methyl enedioxy methamphetamine [MDMA]) |
Vivutia hewa (kama vile kizimuzi cha rangi na gundi fulani) |
Opioidi (ikiwa ni pamoja na fentanyl, morphine,na oxycodone) |
Vichocheo (pamoja na amfetamini na kokeini) |
Nyingine (pamoja na steroidi za anaboli na dawa zingine za kawaida zinazotumiwa vibaya) |
Dalili mahususi na matibabu ya ulevi na athari za kuacha kutumia dawa hutofautiana kulingana na dawa za kulevya au daraja la dawa za kulevya.
Neno "ugonjwa wa matumizi ya vilevi" ni sahihi zaidi, limefafanuliwa kwa uwazi na lina maana chache hasi kuliko "uraibu," "matumizi mabaya," au "utegemezi."
Matumizi ya dawa haramu, ingawa ni shida kwa mtazamo wa kisheria, haihusishi tatizo la matumizi ya dawa kila wakati. Kwa upande mwingine, dawa halali, kama vile pombe na dawa zilizoagizwa na daktari (na bangi katika idadi inayoongezeka ya majimbo nchini Marekani), zinaweza kuhusishwa na tatizo la matumizi ya dawa za kulevya. Shida zinazosababishwa na utumiaji wa dawa zilizoagizwa na daktari na dawa haramu zinapatikana katika vikundi vyote vya kijamii na kiuchumi.
Matumizi ya dawa za burudani yamekuwepo kwa namna moja au nyingine kwa karne nyingi. Watu wametumia dawa za kulevya kwa sababu mbalimbali, ikiwa ni pamoja na zifuatazo:
Ili kubadilisha au kuboresha hisia
Kama sehemu ya sherehe za kidini
Ili kupata uongofu wa kiroho
Ili kuimarisha utendaji
Watu wanaotumia dawa za kulevya kwa burudani wanaweza kuzitumia mara kwa mara kwa dozi ndogo, mara nyingi bila kujidhuru. Yaani, watumiaji hawapati athari za kuacha kutumia dawa za kulevya na dawa hizo haziwadhuru kimwili (angalau sio kwa muda mfupi). Dawa za kulevya ambazo kawaida huchukuliwa kuwa burudani ni pamoja na afyuni, pombe, nikotini, bangi, kafeini, uyoga wa hallucinogenic (tazama pia Sumu ya Uyoga [Kiyoga]) na kokeini. Dawa nyingi za burudani zinachukuliwa kuwa za "asili" kwa sababu zimekaribiana na asili ya mimea yao. Zina mchanganyiko wa viungo vya kisaikolojia vya ukolezaji wa chini badala ya msombo wa kisaikolojia uliojitenga ambao umekolea zaidi.
Dawa za burudani zinaweza kumezwa, kuvutwa puani au kudungwa.
Athari za Fisiolojia ya Matumizi ya Kitu
Dawa hizi za kulevya zote huamsha moja kwa moja mfumo wa thawabu ya ubongo na kutoa hisia za furaha. Uamshaji unaweza kuwa na nguvu sana kiasi kwamba watu wanatamani sana dawa hii ya kulevya. Wanaweza kupuuza shughuli za kawaida ili kupata na kutumia dawa hiyo. Dawa hizi za kulevya pia zina athari za moja kwa moja za fiziolojia, ikiwa ni pamoja na
Ulevi
Kuacha Matumizi
Matatizo ya afya ya akili yanayosababishwa na dawa za kulevya
Ulevi
Ulevi unamaanisha athari za haraka na za muda mfupi za dawa maalum. Ulevi huharibu kazi ya akili na uamuzi wa mtu na unaweza kubadilisha hisia. Kulingana na dawa, mtu huyo anaweza kuwa na hisia ya msisimko au hisia ya hali njema iliyotiwa chumvi (au furaha nyingi), au mtu huyo anaweza kuhisi kuwa mtulivu, utulivu zaidi na usingizi mwingi kuliko kawaida.
Dawa nyingi huharibu utendaji wa mwili na uratibu na kusababisha kuanguka na ajali za magari. Dawa nyingine husababisha tabia ya fujo na kusababisha mapigano. Kadiri unavyotumia kiasi kikubwa cha dawa za kulevya (hali inayoitwa dozi kupita kiasi), athari mbaya huwa dhahiri zaidi na matatizo makubwa na wakati mwingine hatari ya kifo.
Ustahimilivu inamaanisha kuwa watu wanahitaji dawa zaidi ili kuhisi athari zilizopatikana hapo awali kwa kiasi kidogo. Watu wanaweza kukuza ustahimilivu mkubwa kwa dawa kama vile opioidi na pombe.
Kuacha Matumizi
Athari za kuacha kutumia inamaanisha dalili zinazotokea wakati watu wanaacha kutumia dawa za kulevya au wanatumia kiasi kidogo sana kuliko kawaida. Athari za kuacha kutumia husababisha dalili mbalimbali zisizopendeza ambazo hutofautiana kulingana na dawa ya kulevya inayohusika. Athari za kuacha kutumia baadhi ya dawa (kama vile pombe au barbiturates) zinaweza kuwa hatari na hata kutishia maisha. Watu wengi wanaoopata athari za kuacha kutumia dawa wanajua kuwa kutumia dawa ya kulevya zaidi kutapunguza dalili zao.
Ikiwa athari ya kuacha kutumia dawa inatokea inategemea tu dawa ya kulevya na muda ambao inatumiwa, sio ikiwa mtu ana tatizo la matumizi ya dawa za kulevya, anatumia dawa za kulevya kwa burudani, au dawa hizo za kulevya ni haramu. Baadhi ya dawa zilizoagizwa na daktari, hasa opioidi, vitulizo na vichocheo, zinaweza kusababisha dalili za athari za kuacha kutumia hata zinapotumiwa kama ilivyoagizwa kwa sababu halali za matibabu na kwa muda mfupi (chini ya wiki 1 kwa opioidi).
Watu ambao wana dalili za athari za kuacha kutumia dawa walisemekana awali kuwa wategemezi wa dawa za kulevya kimwili. Hata hivyo, "utegemezi" una maana hasi zinazoashiria matumizi ya dawa haramu, kwa hivyo madaktari wanapendelea kuepuka istilahi hii.
Sababu za Magonjwa ya Matumizi ya Vilevi
Kwa kawaida watu huendelea hutoka kwenye matumizi ya majaribio hadi ya mara mojamoja na kisha kwa matumizi makubwa na wakati mwingine hadi kuwa tatizo la matumizi ya dawa za kulevya. Hatua hii ni tata na inaeleweka kiasi tu. Mchakato unategemea mwingiliano kati ya dawa, mtumiaji na mazingira.
Dawa
Dawa za kulevya katika madaraja 10 hutofautiana kulingana na uwezekano wa kusababisha tatizo la matumizi ya dawa za kulevya. Uwezekano wa matumizi mabaya ya dawa hizi unategemea mchanganyiko wa mambo, ikiwa ni pamoja na yafuatayo:
Jinsi dawa hiyo inavyotumiwa
Jinsi dawa inavyosisimua njia ya mfumo wa thawabu ya ubongo
Jinsi dawa inavyofanya kazi haraka
Uwezo wa dawa ya kulevya kushawishi ustahimilivu na/au dalili za athari za kuacha kutumia
Vilevile, dawa za kulevya ambazo zinapatikana kisheria na/au zinazopatikana kwa urahisi, kama vile pombe na tumbaku, kuna uwezekano mkubwa wa kutumika kwanza. Watu wanapoendelea kutumia dawa za kulevya, mara nyingi huona hatari ndogo wanapozitumia na wanaweza kuanza kuongeza matumizi yao na/au kujaribu dawa nyingine za kulevya. Mtazamo wa watu kuhusu hatari pia unaweza kuathiriwa na madhara ya matumizi ya kijamii na kisheria.
Wakati wa matibabu ya ugonjwa au kufuatia upasuaji au huduma za meno, watu huagizwa kutumia opioidi mara kwa mara. Ikiwa watu hawatatumia kiasi chote kilichoagizwa, wakati mwingine dawa huishia mikononi mwa watu ambao wanataka kuzitumia kwa burudani. Kwa sababu matumizi ya dawa hizi kwa madhumuni yasiyo ya matibabu yamekuwa tatizo kubwa, watoa huduma wengi wa afya wamejibu kwa
Kushauri matumizi ya au kuagiza dawa zisizo na uraibu za kutuliza maumivu (kwa mfano, acetaminophen, dawa zisizo za steroidi za kuzuia uvimbe) pale inapofaa
Kuagiza kiasi kidogo cha dawa za opioidi
Kuhimiza watu kuhifadhi au kutupa dawa zozote zilizobaki inavyofaa
Kupanua mipango ya kurudisha dawa za maagizo
Mtumiaji
Sababu kwa watumiaji ambazo zinaweza kusababisha tatizo la matumizi ya dawa ni pamoja na
Sifa za kisaikolojia
Hali na matatizo
Sifa za kisaikolojia si sababu kubwa bayana, ingawa watu walio na viwango vya chini vya kujidhibiti (msukumo) au viwango vya juu vya kuchukua hatari na tabia za kutafuta mambo mapya wanaweza kuwa na hatari kubwa ya kupata tatizo la matumizi ya dawa za kulevya. Hata hivyo, kuna ushahidi mdogo wa kisayansi kuunga mkono dhana ya "haiba ya uraibu" ambayo imeelezewa na baadhi ya wanasayansi wa tabia.
Hali na matatizo kadhaa yaliyopo yanaonekana kuongeza hatari ya ugonjwa wa matumizi ya dawa za kulevya. Kwa mfano,
Watu ambao wana huzuni, waliofadhaika kihisia, waliotengwa na jamii, au wana mahusiano ya kihisia yasiyo salama wanaweza kupata ahueni ya muda mfupi kutokana na matumizi ya dawa za kulevya, ambayo inaweza kusababisha kuongezeka kwa matumizi na wakati mwingine tatizo la matumizi ya dawa za kulevya.
Watu walio na matatizo mengine ya afya ya akili kama vile wasiwasi, unyogovu, skizofrenia, tatizo la kasoro ya umakini na matatizo ya haiba wako katika hatari kubwa ya kupata tatizo la matumizi ya dawa za kulevya. (Watu ambao wana tatizo la afya ya akili na tatizo la matumizi ya dawa za kulevya wanasemekana kuwa na "utambuzi wa pande mbili.")
Watu walio na maumivu ya muda mrefu mara nyingi huhitaji dawa za opioidi kwa ahueni. Baadhi ya watu hawa baadaye hupata tatizo la matumizi ya dawa za kulevya.
Hata hivyo, kwa watu hawa wengi, dawa zisizo za opioidi na matibabu mengine hayapunguzi maumivu na usumbufu vya kutosha.
Tatizo la matumizi ya dawa za kulevya linaweza kusababishwa na mambo mengi, ambapo baadhi ni za maumbile na nyingine ni epijenetiki (athari za tabia na mazingira yanayobebwa na jeni). Utafiti wa kasoro mahususi za kijeni hutofautiana kulingana na dawa za kulevya mahususi. Watafiti wamepata tofauti chache za bayokemikali au kimetaboli kati ya watu ambao wanapata na hawapati tatizo la matumizi ya dawa za kulevya.
Mazingira
Sababu za kitamaduni na kijamii ni muhimu sana kuanzisha na kudumisha (au kurudia) matumizi ya dawa za kulevya. Kuona wanafamilia (kwa mfano, wazazi, ndugu wakubwa) na marafiki wakitumia dawa za kulevya huongeza hatari kwamba watu wataanza kutumia dawa za kulevya. Marafiki wana ushawishi mkubwa sana haswa miongoni mwa vijana (tazama Matumizi ya Dawa za Kulevya kwa Vijana). Watu ambao wanajaribu kuacha kutumia dawa za kulevya wanapata changamoto zaidi ikiwa wako karibu na wengine ambao pia hutumia dawa hizo za kulevya.
Madaktari wanaweza kuchangia bila kukusudia matumizi mabaya ya dawa za kisaikolojia kwa kuziagiza kupita kiasi ili kutuliza msongo wa mawazo. Sababu nyingi za kijamii, pamoja na vyombo vya habari, huchangia matarajio kwamba dawa zinapaswa kutumiwa kupunguza shida zote.
Utambuzi wa Magonjwa ya Matumizi ya Vilevi
Tathmini ya daktari
Wakati mwingine upimaji wa damu, mkojo au nywele
Wakati mwingine tatizo la matumizi ya dawa za kulevya hugunduliwa wakati watu wanaenda kwa mtaalamu wa afya kwa sababu wanataka msaada wa kuacha matumizi ya dawa. Watu wengine hujaribu kuficha matumizi yao ya dawa za kulevya au hawatambui kuwa ni shida. Madaktari, familia, marafiki au wafanyakazi wenzao wanaweza kushuku matatizo ya matumizi ya dawa za kulevya tu wanapoona mabadiliko katika hisia au tabia ya mtu. Wakati mwingine madaktari hugundua dalili za matumizi ya dawa za kulevya wakati wa uchunguzi wa kimwili au vipimo vya kawaida vya damu. Kwa mfano, wanaweza kugundua alama za miburuzo zinazosababishwa na kujidunga dawa mara kwa mara kwa njia ya mishipa. Alama za miburuzo ni mistari ya vitone vidogo vyeusi (kuchomwa sindano) vilivyozungukwa na eneo la ngozi nyeusi au iliyobadilika rangi. Kujidunga dawa za kulevya chini ya ngozi husababisha makovu ya mviringo au vidonda. Watu wanaweza kudai sababu nyingine kwa alama hizo, kama vile kuchangia damu mara kwa mara, kuumwa na mdudu, au majeraha mengine. Au, wanaweza kupata ishara za kimwili au matokeo ya vipimo vya damu ambayo yanaonyesha uharibifu wa ini kutokana na matumizi ya pombe kupita kiasi. Watu wengine huugua sana kwa kutumia dawa nyingi (dozi kupita kiasi) au kuwa na athari kutokana na kutumia (sumu) au kuacha dawa (kuacha kutumia) na wanahitaji huduma ya dharura.
Wataalamu wa afya pia hutumia njia zingine (kama vile dodoso) kutambua ugonjwa wa matumizi ya dawa. Vipimo vya mkojo na wakati mwingine vipimo vya damu au vipimo vya nywele vinaweza kufanywa kulingana na hali fulani ili kuangalia uwepo wa dawa za kulevya.
Kigezo cha utambuzi
Magonjwa ya matumizi ya vilevi hugunduliwa kwa kutumia vigezo sanifu vya uchunguzi wa akili, ambavyo viko katika vikundi 4. Watu ambao wana vigezo 2 au zaidi kati ya vigezo hivi ndani ya kipindi cha miezi 12 wanachukuliwa kuwa na tatizo la matumizi ya dawa za kulevya:
Mtu hawezi kudhibiti matumizi ya dawa za kulevya.
Uwezo wa mtu wa kutimiza majukumu ya kijamii umeathiriwa na matumizi ya dawa za kulevya.
Mtu hutumia dawa za kulevya katika hali hatari za kimwili.
Mtu huyo anaonyesha dalili za kimwili za matumizi na/au utegemezi.
Kutoweza kudhibiti matumizi
Mtu anatumia dawa nyingi za kulevya au kwa muda mrefu kuliko ilivyopangwa hapo awali.
Mtu huyo anatamani kuacha au kupunguza matumizi ya dawa za kulevya.
Mtu anatumia muda mwingi kununua, kutumia, au kupata nafuu kutokana na athari za dawa za kulevya.
Mtu huyo anatamani dawa za kulevya.
Kudhoofika kwa maingiliano
Mtu huyo anashindwa kutimiza majukumu makubwa kazini, shuleni au nyumbani.
Mtu huyo anaendelea kutumia dawa za kulevya ingawa husababisha (au zinazidisha) matatizo ya kijamii au ya kibinafsi.
Mtu anacha au kupunguza shughuli muhimu za kijamii, kazi au burudani kwa sababu ya matumizi ya dawa za kulevya.
Matumizi hatari
Mtu anatumia dawa za kulevya katika hali hatari za kimwili (kwa mfano, wakati wa kuendesha gari au katika hali hatari za kijamii).
Mtu huyo anaendelea kutumia dawa za kulevya licha ya kujua kuwa zinazidisha shida ya matibabu au kisaikolojia.
Dalili za kimwili
Ustahimilivu: Mtu anahitaji kutumia dawa za kulevya zaidi ili kuhisi athari anayotaka.
Kuacha kutumizi: Madhara yasiyopendeza ya kimwili hutokea wakati wa kuacha kutumia dawa hizi za kulevya au zinapokabiliwa kwa dawa nyingine za kulevya.
Kumbuka kuwa baadhi ya dawa, hasa opioidi, kitulizo/hipnotiki na vichocheo, vinaweza kusababisha ustahimilivu na/au dalili za athari za kuacha matumizi hata zinapotumika kama ilivyoagizwa kwa sababu halali za matibabu na kwa muda mfupi (chini ya wiki 1 kwa opioidi). Dalili za athari za kuacha matumizi zinazotokea kufuatia matumizi sahihi ya matibabu hazithibitishi utambuzi wa tatizo la matumizi ya dawa za kulevya. Kwa mfano, wakati watu walio na maumivu makali kwa sababu ya saratani ya hali ya juu wanategemea (kisaikolojia na kimwili) opioidi kama morphine, dalili zao za athari za kuacha matumizi hazichukuliwi kuwa ushahidi wa tatizo la matumizi ya dawa za kulevya.
Ukali wa ugonjwa wa matumizi ya dawa za kulevya unaamuliwa na idadi ya vigezo vilivyokidhiwa:
Sio kali: Vigezo 2 hadi 3
Wastani: Vigezo 4 hadi 5
Kali: ≥ Vigezo 6
Matibabu ya Magonjwa ya Matumizi ya Vilevi
Inatofautiana kulingana na dawa za kulevya na hali
Matibabu maalum yanategemea dawa inayotumiwa, lakini kwa kawaida yanahusisha ushauri nasaha na wakati mwingine matumizi ya dawa nyingine. Usaidizi wa familia na vikundi vya usaidizi husaidia watu kuendelea kujitahidi kuacha matumizi ya dawa hiyo.
Magonjwa ya matumizi ya vilevi yameenea na yamesababisha kuongezeka kwa idadi ya vifo. Ili kukabiliana na janga hili linalokua, mashirika mengi yameanzisha mipango ya kupunguza madhara ili kutoa elimu, ushauri nasaha na rufaa kwa matibabu. Kusudi lao ni kupunguza madhara ya matumizi ya dawa za kulevya kwa watumiaji ambao wameshindwa kuacha. Wengine hutoa nambari za usaidizi za simu za kitaifa.
Kwa sababu kushiriki sindano ni sababu ya kawaida ya maambukizi ya VVU, homa ya ini na maambukizi mengine, baadhi ya mipanngo ya kupunguza madhara hutoa sindano safi na sirinji ili watu wasitumie tena sindano za wengine. Mkakati huu husaidia kupunguza kuenea (na gharama kwa jamii) kwa maambukizi haya.
Uchunguzi
Uchunguzi wa mara kwa mara wa magonjwa ya matumizi ya vilevi yanapaswa kujumuishwa katika ziara za mara kwa mara za ustawi wa afya, badala ya kuchochewa tu na wasiwasi wa madaktari. Mbinu inayotegemea uchunguzi inaweza kuruhusu madaktari kugundua magonjwa ya matumizi ya vilevi mapema na kutoa ushauri kwa ufanisi, bila kuwanyanyapaa watu au kuwafanya kuficha matumizi yao ya dawa za kulevya huku matatizo yao yakizidi kuwa mbaya.
Wakati wa uchunguzi bora wa kawaida, daktari anauliza kuhusu matumizi ya mtu huyo ya aina za kawaida za dawa za kulevya, pamoja na pombe, tumbaku/nikotini, bangi, dawa zilizoagizwa na daktari na dawa haramu. Daktari anaweza kutumia zana rasmi za tathmini au kuuliza swali moja tu (kwa mfano, "Ni mara ngapi katika mwaka uliopita ulitumia dawa haramu au kutumia dawa iliyoagizwa na daktari kwa sababu zisizo za matibabu?").
Ikiwa maswali ya uchunguzi yanazua wasiwasi kwa tatizo la matumizi ya dawa au matatizo mengine yanayohusiana na matumizi ya dawa za kulevya, daktari ataamua ukali wa tatizo la matumizi, athari iliyopo kwa uwezo wa mtu kufanya kazi na hali yoyote inayohusiana na afya ya akili ambayo mtu anaweza kuwa nayo. Inapofaa, daktari atatoa rufaa kwa huduma maalum.
Kuzuia
Baadhi ya magonjwa ya matumizi ya vilevi yanaweza kuzuiwa kupitia utambuzi wa mapema na udhibiti wa sababu za hatari. Uchunguzi wa kawaida na mikakati ya kinga inayolingana na umri ni hatua muhimu ambazo daktari anaweza kutumia, haswa wakati wa ujana, wakati utumiaji wa dawa za kulevya una uwezekano mkubwa wa kuanza na hatari ya nyurobayolojia ya mtu kwa uraibu inaongezeka.
Baada ya kutathmini sababu zinazojulikana za hatari, ikiwa ni pamoja na historia ya familia ya magonjwa ya matumizi ya vilevi, mfiduo wa mtu huyo kwa kiwewe, uwepo wa hali nyingine za afya ya akili na matatizo ya mapema ya tabia, madaktari huzingatia hatua za kuzuia kama vile elimu ya kisaikolojia, ukuzaji wa ujuzi wa utambuzi na tabia na usaidizi wa familia.
Wagonjwa na familia wanapaswa pia kuelimishwa kuhusu hatari za dozi kupita kiasi, hasa wakati opioidi zimeagizwa, na kupewa au kuagizwa naloxone (kwa mfano, naloxone ya ndani ya pua/Narcan) ikiwa wako katika hatari kubwa ya kutumia dozi kupita kiasi au tatizo la matumizi ya dawa.
