Maendeleo ya ajabu yamepatikana katika matibabu ya magonjwa ya akili. Matokeo yake, matatizo mengi ya afya ya akili sasa yanaweza kutibiwa karibu kwa ufanisi sawa na magonjwa ya kitabibu kwa ujumla.
Njia nyingi za matibabu ya matatizo ya afya ya akili zinaweza kugawanywa katika makundi mawili:
Somatic (ya kimwili)
Ya tiba ya kisaikolojia
Matibabu ya somatiki ni pamoja na dawa, tiba ya mshtuko wa umeme, na matibabu mengine yanayochochea ubongo (kama vile kusisimua kwa sumaku kupitia fuvu na kusisimua neva ya vagasi).
Matibabu ya kisaikolojia ni pamoja na tiba ya kisaikolojia (ya mtu binafsi, ya kikundi, au ya familia na wanandoa), mbinu za tiba ya tabia (kama vile mafunzo ya kupumzika au tiba ya mfiduo), na hipnoterapi.
Tafiti nyingi zinaonyesha kwamba kwa hali kuu za afya ya akili, mbinu ya matibabu inayohusisha dawa na tiba ya kisaikolojia kwa pamoja mara nyingi huwa na ufanisi zaidi kuliko mojawapo ya mbinu hizo ikitumiwa pekee.
Madaktari wa magonjwa ya akili si wataalamu pekee wa huduma za afya ya akili waliofunzwa kutibu magonjwa ya akili. Wengine ni pamoja na wanasaikolojia wa kliniki, wauguzi bingwa wa magonjwa ya akili, na wafanyakazi wa kijamii. Hata hivyo, nchini Marekani, madaktari bingwa wa magonjwa ya akili (na wauguzi watendaji wa magonjwa ya akili katika baadhi ya majimbo) ndio wataalamu pekee wa huduma ya afya ya akili wenye leseni ya kuandika dawa. Wataalamu wengine wa huduma za afya ya akili hasa hufanya tiba ya kisaikolojia. Madaktari wengi wa huduma ya msingi na aina nyingine za madaktari pia huagiza dawa za kutibu hali za afya ya akili.
Aina za Wataalamu wa Huduma ya Afya ya Akili
Mtaalamu wa Huduma ya Afya | Mafunzo | Utaalamu |
|---|---|---|
Daktari wa akili | Daktari wa kimatibabu mwenye miaka 4 au zaidi ya mafunzo ya kimatibabu na ya saikatria baada ya kuhitimu katika shule ya udaktari | Anaweza kuagiza dawa, kutoa tiba ya mshtuko wa umeme, na kuwalaza watu hospitalini Anaweza kutoa tiba ya kisaikolojia pekee, kuandika dawa pekee, au kufanya vyote viwili. |
Mwanasaikolojia | Mtaalamu wa afya ambaye ana shahada ya uzamili au ya uzamivu lakini hana shahada ya udaktari wa tiba Mara nyingi huwa na mafunzo ya baada ya udaktari na kwa kawaida huwa amefunzwa kusimamia vipimo vya kisaikolojia vinavyosaidia katika utambuzi | Anaweza kufanya tiba ya kisaikolojia lakini hawezi kufanya uchunguzi wa kimwili, kuagiza dawa (katika majimbo mengi), au kuwalaza watu hospitalini |
Mfanyakazi wa kijamii wa afya ya akili | Mtaalamu wa huduma ya afya mwenye mafunzo maalum katika nyanja fulani za tiba ya kisaikolojia, kama vile tiba ya familia na ndoa au tiba ya kisaikolojia ya mtu binafsi Mara nyingi hufunzwa kufanya kazi na mifumo ya huduma za kijamii ya jimbo Huenda akawa na shahada ya uzamili na wakati mwingine shahada ya udaktari pia | Huwezi kufanya uchunguzi wa kimwili au kuandikia dawa |
Muuguzi wa afya ya akili wa ngazi ya juu | Muuguzi aliyesajiliwa mwenye shahada ya uzamili au ya juu zaidi na mafunzo katika afya ya tabia | Anaweza kutoa tiba ya kisaikolojia kwa kujitegemea katika baadhi ya majimbo na anaweza kuandika dawa chini ya uangalizi wa daktari |
Mchambuzi wa Saikolojia | Huenda akawa daktari wa magonjwa ya akili, mwanasaikolojia, au mfanyakazi wa kijamii ambaye ana mafunzo ya miaka mingi katika mazoezi ya uchambuzi wa kisaikolojia (aina ya tiba ya kisaikolojia ya kina inayohusisha vikao kadhaa kwa wiki na iliyokusudiwa kuchunguza mifumo isiyo ya fahamu ya mawazo, hisia na tabia) | Hufanya saikoanalisisi na, ikiwa pia ni mtaalamu wa magonjwa ya akili, anaweza kuagiza dawa na kuwalaza watu hospitalini |
(Angalia pia Muhtasari wa Ugonjwa wa Akili.)
Tiba ya Dawa
Dawa kadhaa zinazoathiri akili zina ufanisi mkubwa na hutumiwa sana na madaktari wa magonjwa ya akili na madaktari wengine. Dawa hizi mara nyingi huainishwa kulingana na ugonjwa ambao huagiziwa hasa, ingawa zinaweza kuwa na ufanisi kwa aina mbalimbali za magonjwa tofauti ya akili. Kwa mfano, dawa nyingi zinazotumika kutibu skizofrenia pia zinafaa kwa ugonjwa wa bipolar, na dawa nyingi za kutibu mfadhaiko hutumika kutibu mfadhaiko pamoja na matatizo ya wasiwasi.
Darasa linalotumiwa zaidi la dawa za kupunguza mfadhaiko ni
Vizuizi teule vya ufyonzaji upya wa serotonini (SSRIs), kama vile fluoxetine, sertraline, paroxetine, fluvoxamine, vortioxetine, vilazodone, escitalopram, na citalopram
Makundi mengine ya dawa za mfadhaiko yanajumuisha
Vizuizi vya ufyonzwaji upya wa serotonini na norepinephrine (SNRIs), kama vile venlafaxine, duloxetine, levomilnacipran, au desvenlafaxine
Vizuizi vya uchukuaji upya wa norepinephrine na dopamine, kama vile bupropion
Dawa za kupunguza mfadhaiko za trisaikliki kama vile amitriptyline na nortriptyline hazitumiki sana siku hizi kutibu mfadhaiko kwa sababu ya madhara yake. Hata hivyo, dawa hizi zinaweza kutumika ikiwa watu pia wana tatizo linalosababisha maumivu sugu yanayoingilia shughuli na kazi. Dawa za kutibu mfadhaiko za tricyclic zinaweza kusaidia kupunguza aina fulani za maumivu.
Vizuizi vya oksidasi ya monoamini, kama vile phenelzine, tranylcypromine, na kiraka cha selegiline vinaweza kuwa na ufanisi, lakini kwa sababu vinahitaji wagonjwa kuepuka aina fulani za vyakula na dawa, hutumiwa mara chache isipokuwa wakati dawa nyingine za kupunguza mfadhaiko hazijafanya kazi.
Dawa za zamani dawa za kuzuia magonjwa ya akili, kama vile chlorpromazine, haloperidol, na thiothixene, zinafaa katika kutibu matatizo ya kisaikosi kama vile skizofrenia na matatizo fulani ya kitabia. Dawa mpya zaidi za kutibu saikolojia (ambazo kwa kawaida huitwa dawa zisizo za kawaida au dawa za kutibu saikolojia za kizazi cha pili) sasa hutumika sana kama matibabu ya awali. Dawa za hivi karibuni za kuzuia saikosi ni pamoja na aripiprazole, asenapine, brexpiprazole, cariprazine, iloperidone, lumateperone, lurasidone, olanzapine, paliperidone, quetiapine, risperidone, na ziprasidone. Kwa watu ambao hawajibu dawa nyingine za antipsychotic, clozapine inazidi kutumika.
SSRIs na dawa za kupunguza wasiwasi, kama vile clonazepam, lorazepam, na diazepam, pamoja na dawa za kupunguza unyogovu, hutumika kutibu matatizo ya wasiwasi, kama vile ugonjwa wa hofu na fobia.
Dawa za kusawazisha hisia, kama vile lithiamu, carbamazepine, divalproex sodiamu, asidi ya valproiki, na lamotrigine, hutumika kutibu ugonjwa wa bipolar. Pia, dawa kadhaa za kuzuia saikosi zinaweza kutumika kutibu ugonjwa wa bipolar. Zinajumuisha aripiprazole, asenapine, cariprazine, lurasidone, olanzapine, quetiapine, risperidone, na ziprasidone.
Tiba ya kisaikolojia
Katika miaka ya hivi karibuni, maendeleo makubwa yamefanywa katika uwanja wa tiba ya kisaikolojia, ambayo wakati mwingine hujulikana kama tiba ya mazungumzo. Kwa kuunda mazingira yenye huruma na yanayokubali, mtaalamu wa tiba mara nyingi anaweza kumsaidia mtu kutambua chanzo cha matatizo na kufikiria njia mbadala za kuyashughulikia. Ufahamu wa kihisia na uelewa ambao mtu hupata kupitia tiba ya kisaikolojia mara nyingi husababisha mabadiliko katika mtazamo na tabia yanayomruhusu mtu kuishi maisha kamili na yenye kuridhisha zaidi.
Tiba ya kisaikolojia inafaa na ina ufanisi katika hali mbalimbali. Hata watu ambao hawana tatizo la afya ya akili wanaweza kupata tiba ya kisaikolojia katika kukabiliana na matatizo kama vile matatizo ya ajira, kufiwa, au ugonjwa sugu katika familia. Tiba ya kisaikolojia ya kikundi, tiba ya wanandoa, na tiba ya familia pia hutumika sana.
Wataalamu wengi wa afya ya akili hutumia aina 1 kati ya 6 za tiba ya kisaikolojia:
Tiba ya tabia
Tiba ya utambuzi
Tiba baina ya watu
Tiba nafsia
Tiba ya akili kwa mazungumzo
Tiba ya usaidizi wa kisaikolojia
Tiba ya tabia
Tiba ya kitabia inahusisha mbinu kadhaa za uingiliaji ambazo zimeundwa kumsaidia mtu kuacha tabia zisizofaa (kwa mfano, utegemezi na kutoweza kuvumilia kufadhaika) huku akijifunza tabia zifaazo (uwazi kwa uzoefu na uwajibikaji). Tiba ya mfiduo, ambayo mara nyingi hutumika kutibu fobia, ni mfano 1 wa tiba ya tabia. Katika tiba ya mfiduo, watu hukabiliwa na vitu, shughuli, au hali zinazoogopwa katika mazingira salama. Kusudi ni kupunguza hofu na kuwasaidia watu kuacha kuepuka mambo wanayoyaogopa.
Tiba ya kitabia inahusiana na tiba ya utambuzi. Wakati mwingine mchanganyiko wa hayo mawili, unaojulikana kama tiba ya utambuzi na tabia, hutumiwa. Msingi wa kinadharia wa tiba ya kitabia ni nadharia ya kujifunza, inayosema kwamba tabia zisizo za kawaida husababishwa na ujifunzaji usio sahihi.
Tiba ya utambuzi
Tiba ya utambuzi huwasaidia watu kutambua mipotosho ya kufikiri na kuelewa jinsi mipotosho hii inavyosababisha matatizo katika maisha yao. Kwa mfano, watu wanaweza kufikiria kwa njia ya yote-au-hakuna ("kama mimi si mafanikio kamili, mimi ni mshindwa kabisa"). Dhana ni kwamba jinsi watu wanavyohisi na kutenda huamuliwa na jinsi wanavyotafsiri uzoefu. Kupitia utambuzi wa imani na dhana za msingi, watu hujifunza kufikiria kwa njia tofauti kuhusu uzoefu wao, hivyo kupunguza dalili na kuleta uboreshaji wa tabia na hisia.
Tiba baina ya watu
Tiba ya mahusiano baina ya watu ilibuniwa awali kama matibabu mafupi ya kisaikolojia kwa mfadhaiko na imeundwa kuboresha ubora wa mahusiano ya mtu mwenye mfadhaiko. Inaangazia yafuatayo:
Maombolezo yasiyotatuliwa
Migogoro inayotokea wakati watu wanapolazimika kutekeleza majukumu ambayo hutofautiana na matarajio yao (kama vile mwanamke anapoingia katika uhusiano akitarajia kuwa mama wa nyumbani na kugundua kuwa lazima pia awe mtoaji mkuu wa riziki ya familia)
Mabadiliko katika majukumu ya kijamii (kama vile kutoka kuwa mfanyakazi aliye kazini hadi kuwa mstaafu)
Ugumu wa kuwasiliana na wengine
Mtaalamu wa tiba humfundisha mtu kuboresha vipengele vya mahusiano baina ya watu, kama vile kushinda kutengwa kijamii na kuwajibu wengine kwa njia isiyo ya mazoea.
Tiba nafsia
Uchanganuzi wa kisaikolojia ni aina kongwe zaidi ya tiba ya kisaikolojia na ulianzishwa na Sigmund Freud mwanzoni mwa karne ya 20. Mtu huyo kwa kawaida hulala kwenye kochi katika ofisi ya mtaalamu mara 4 au 5 kwa wiki na hujaribu kusema chochote kinachokuja akilini—mazoezi yanayoitwa uhusianishaji huru. Sehemu kubwa ya mkazo ni kumsaidia mtu kuelewa jinsi mifumo ya mahusiano ya zamani inavyojirudia katika sasa. Uhusiano kati ya mtu na mtaalamu wa tiba ni sehemu muhimu ya msisitizo huu. Uelewa wa jinsi mambo ya zamani yanavyoathiri sasa humsaidia mtu kuendeleza njia mpya na zinazoweza kuzoea zaidi za kujiendesha katika mahusiano na katika mazingira ya kazi.
Tiba ya akili kwa mazungumzo
Tiba ya kisaikolojia ya kisaikodinamiki, kama vile uchanganuzi wa kisaikolojia, inasisitiza utambuzi wa mifumo isiyo na fahamu katika mawazo, hisia na tabia za sasa. Hata hivyo, mtu huyo kwa kawaida huketi badala ya kulala kwenye kochi na huhudhuria vikao 1 hadi 3 pekee kwa wiki. Kwa kuongezea, msisitizo mdogo huwekwa katika uhusiano kati ya mtu na mtaalamu wa tiba.
Tiba ya usaidizi wa kisaikolojia
Saikotherapia ya usaidizi, ambayo hutumika sana, inategemea uhusiano wa huruma na usaidizi kati ya mtu na mtaalamu wa tiba. Inahimiza kuonyesha hisia, na mtaalamu hutoa msaada katika kutatua matatizo. Saikotherapi inayolenga matatizo, aina ya tiba inayounga mkono, inaweza kutumiwa kwa mafanikio na madaktari wa huduma ya msingi.
Tiba ya mshtuko wa umeme
Kwa tiba ya mshtuko wa umeme, elektrodi huwekwa kichwani, na wakati mtu yuko chini ya ganzi, mfululizo wa mishtuko ya umeme hupitishwa kwenye ubongo ili kuchochea mshtuko mfupi wa degedege. Tiba hii imeonyeshwa kila mara kuwa ndiyo matibabu yenye ufanisi zaidi kwa mfadhaiko mkali. Watu wengi wanaotibiwa kwa tiba ya mshtuko wa umeme hupata upotevu wa kumbukumbu wa muda. Hata hivyo, kinyume na jinsi inavyoonyeshwa kwenye vyombo vya habari, tiba ya mshtuko wa umeme ni salama na mara chache husababisha matatizo mengine yoyote. Matumizi ya kisasa ya dawa za ganzi na dawa za kulegeza misuli yamepunguza sana hatari yoyote ya kuumia wakati wa utaratibu.
Matibabu mengine ya kusisimua ubongo
Matibabu mengine yanayochochea ubongo, kama vile kusisimua kwa sumaku kupitia fuvu mara kwa mara na kusisimua kwa neva ya vagus, yanaweza kuwa na manufaa kwa watu walio na mfadhaiko usioitikia dawa au tiba ya kisaikolojia. Matibabu haya yanahusisha kuamsha au kuchochea ubongo moja kwa moja kwa kutumia nyuga za sumaku au vipandikizi vinavyochochea neva ya vagasi. Seli zilizochochewa hufikiriwa kutoa wajumbe wa kemikali (kisafirisha ujumbe au ishara cha neva), ambazo husaidia kudhibiti hisia na hivyo zinaweza kupunguza dalili za mfadhaiko.
