Homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na bakteria ni maambukizi makali ya tabaka za tishu zinazofunika ubongo na uti wa mgongo (utando wa ubongo na uti wa mgongo).
Homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na bakteria kwa watoto na watoto wakubwa kwa kawaida hutokana na bakteria wanaobebwa katika mfumo wa upumuaji, na, kwa watoto wachanga, homa ya uti wa mgongo mara nyingi hutokana na maambukizi ya bakteria katika damu (sepsis).
Watoto wakubwa na vijana waliobalehe huwa na mkazo wa shingo pamoja na homa, maumivu ya kichwa, na kuchanganyikiwa, na watoto waliozaliwa majuzi na watoto wachanga kwa kawaida huwa na hasira kali, huacha kula, hutapika, au wanakuwa na dalili zingine.
Utambuzi huo unategemea matokeo ya uchukuaji wa majimaji ya uti wa mgongo (kutobolewa kwa kiuno) na vipimo vya damu na mkojo.
Dawa za kuua bakteria zinatolewa ili kutibu maambukizi.
Wakati mwingine homa ya uti wa mgongo husababisha kifo, hata baada ya kupata matibabu yanayofaa.
Chanjo inaweza kusaidia kuzuia maambukizi fulani ya bakteria yanayosababisha homa ya uti wa mgongo.
Kwa muhtasari kuhusu homa ya uti wa mgongo, angalia Utangulizi wa Homa ya Uti wa Mgongo. Pia angalia Homa ya Uti wa Mgongo Inayosababishwa na Virusi (homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na virusi ndio ya kawaida zaidi lakini, kwa ujumla, si kali sana ikilinganishwa na homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na bakteria).
Homa ya uti wa mgongo inaweza kutokea katika umri wowote. Homa ya uti wa mgongo kwa watoto wakubwa ni sawa na homa ya uti wa mgongo kwa vijana na watu wazima (angalia Homa Kali ya Uti wa Mgongo Inayosababishwa na Bakteria). Hata hivyo, homa ya uti wa mgongo kwa watoto waliozaliwa majuzi (angalia pia Homa ya Uti wa Mgongo Inayosababishwa na Bakteria kwa Watoto Waliozaliwa Majuzi) na watoto wakubwa ni tofauti.
Ingawa homa ya uti wa mgongo inaweza kutokea kwa watoto wote, watoto walio katika hatari hasa ya kupata homa ya uti wa mgongo ni pamoja na wale walio na ugonjwa wa seli mundu na wale wasio na wengu. Watoto wenye kasoro za kuzaliwa kwenye uso na fuvu wanaweza kuwa na kasoro katika mifupa zinazoruhusu bakteria kuingia kwenye utando wa ubongo na uti wa mgongo. Watoto walio na mfumo dhaifu wa kinga, kama vile wale walio na UKIMWI au wale waliopokea tibakamikali, wako katika hatari zaidi ya kupata homa ya uti wa mgongo.
(Angalia pia Muhtasari wa Maambukizi ya Bakteria Utotoni.)
Sababu za Homa ya Uti wa Mgongo kwa Watoto
Homa ya uti wa mgongo kwa watoto waliozaliwa majuzi kwa kawaida hutokana na maambukizi ya damu (sepsis). Maambukizi kwa kawaida husababishwa na bakteria wanaopatikana kutoka kwenye njia ya uzazi, hasa kundi B la streptococci, Escherichia koli na Listeria monocytogenes.
Watoto wachanga wakubwa na watoto wakubwa kwa kawaida hupata maambukizi kupitia kugusana na majimaji ya kupumua (kama vile mate au kamasi kutoka puani) yenye bakteria wanaosababisha homa ya uti wa mgongo. Bakteria wanaowaambukiza watoto wachanga wakubwa na watoto wakubwa ni pamoja na Streptococcus pneumoniae na Neisseria meningitidis. Haemophilus influenzae aina ya B ilikuwa kisababishi kilichojulikana zaidi cha homa ya uti wa mgongo, lakini kwa chanjo zaidi dhidi ya kiumbe hicho sasa kimekuwa kisababishi nadra. Chanjo za sasa dhidi ya Streptococcus pneumoniae (inayoitwa chanjo za pneumococcal conjugate) na Neisseria meningitidis (inayoitwa chanjo za meningococcal conjugate) pia hufanya viumbe hivi kuwa visababishi nadra vya homa ya uti wa mgongo ya utotoni.
Dalili za Homa ya Uti wa Mgongo kwa Watoto
Dalili za ugonjwa wa homa ya uti wa mgongo hutofautiana kulingana na umri. Mara tu watoto wanapopata dalili zinazohusisha ubongo wao (kama vile kusinzia kusiko kawaida au kuchanganyikiwa), homa ya uti wa mgongo inaweza kuzorota haraka sana. Baadhi ya watoto walio na homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na bakteria hukaribia kupoteza fahamu au hupoteza fahamu kabisa.
Watoto Waliozaliwa Karibuni na watoto walio na umri wa chini ya miezi 12
Watoto waliozaliwa majuzi na watoto walio chini ya umri wa miezi 12 mara chache huwa na mkazo wa shingo (dalili ya kawaida kwa watoto wakubwa) na hawawezi kueleza usumbufu mahususi. Kwa watoto hawa wadogo, dalili muhimu za ugonjwa zinazopaswa kuwatahadharisha wazazi kuhusu tatizo kubwa linaloweza kutokea ni pamoja na
Mhangaiko na hasira isiyo ya kawaida (hasa wanaposhikwa)
Kizunguzungu kisicho cha kawaida (uchovu)
Lishe duni
Halijoto ya juu sana au ya chini sana
Kutapika
Upele
Vifafa
Takriban theluthi moja ya watoto waliozaliwa majuzi walio na homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na bakteria hupata kifafa. Na takriban mtoto 1 kati ya 5 wachanga na watoto wadogo walio na homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na bakteria hupata kifafa. Wakati mwingine, neva zinazodhibiti baadhi ya mwendo wa macho na uso zinaweza kuharibiwa na bakteria, na kusababisha jicho kuingia ndani au kutoka nje au mwonekano wa uso unaoning’inia upande.
Katika takriban 33% hadi 50% ya watoto waliozaliwa majuzi walio na homa ya uti wa mgongo, kuongezeka kwa shinikizo la majimaji yanayozunguka ubongo kunaweza kufanya utosi (sehemu laini kati ya mifupa ya fuvu) kuvimba au kuwa ngumu. Dalili hizi kwa kawaida hujitokeza kwa angalau siku 1 hadi 2, lakini baadhi ya watoto wachanga, hasa wale walio kati ya kuzaliwa na umri wa miezi 3 au 4, huugua haraka sana, wakiendelea kudhoofika kiafya hadi karibu kufa ndani ya chini ya saa 24.
Kwa nadra sana, bakteria fulani husababisha vifuko ya usaha (jipu) kuundwa ndani ya ubongo wa watoto wachanga wenye homa ya uti wa mgongo. Kadri jipu linavyokua kubwa, shinikizo kwenye ubongo huongezeka (linaloitwa shinikizo la ndani ya fuvu), na kusababisha kutapika, kuongezeka kwa ukubwa wakichwa, na uvimbe wa utosi.
Watoto wakubwa na vijana
Watoto wakubwa na vijana waliobalehe walio na homa ya uti wa mgongo kwa kawaida huwa na siku chache za kuongezeka
Homa
Maumivu ya kichwa
Kuchanganyikiwa
Shingo iliyokaza
Huenda walikuwa na maambukizi ya njia ya juu ya upumuaji kabla ya homa ya uti wa mgongo. Vifafa, shinikizo kwenye ubongo, na uharibifu wa neva pia vinaweza kutokea.
Utambuzi wa Homa ya Uti wa Mgongo kwa Watoto
Kinga majimaji ya uti wa mgongo
Vipimo vya damu na mkojo
Wakati mwingine vipimo vya picha
Daktari hutambua homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na bakteria kwa kuchukua sampuli ya majimaji ya ubongo (majimaji yanayozunguka ubongo na uti wa mgongo) kupitia utaratibu unaoitwa uchukuaji wa majimaji ya uti wa mgongo (kutobolewa kwa kiuno). Majimaji haya huchambuliwa, na bakteria yoyote katika sampuli hiyo huchunguzwa na kukuzwa (ukuzaji wa bakteria) katika maabara kwa ajili ya utambuzi. Wakati mwingine dalili za homa ya uti wa mgongo ya bakteria husababishwa na maambukizi mengine, kama vile uvimbe kwenye ubongo (encephalitis) au aina nyingine ya homa ya uti wa mgongo ambayo haisababishiwi na bakteria, kwa hivyo sampuli pia huchunguzwa ili kutafuta na kufutulia mbali sababu hizi zingine za dalili za mtoto.
Wakati mwingine uchukuaji wa majimaji wa uti wa mgongo hauwezi kufanywa kwa sababu mtoto ana dalili za shinikizo lililoongezeka kwenye ubongo, jeraha la ubongo au ugonjwa wa kuvuja damu. Katika hali hizi, madaktari hutafuta bakteria kwenye damu kwa kutumia ukuzaji wa bakteria wa damu katika maabara. Watoto hawa hufanyiwa utaratibu wa kuchukua majimaji ya uti wa mgongo mara tu inapokuwa salama kufanya hivyo.
Vipimo vingine vya damu na mkojo (uchambuzi wa mkojo na ukuzaji wa bakteria wa mkojo) pia hufanywa.
Picha ya mawimbi ya sauti na, mara nyingi zaidi, picha wa mwangwi wa sumaku (MRI) au tomografia ya iliyokokotolewa (CT), ni vipimo vya upigaji picha ambavyo vinaweza kutumika kubaini kiwango cha shinikizo kwenye ubongo na kama kuna jipu.
Matibabu ya Homa ya Uti wa Mgongo kwa Watoto
Dawa za kuua bakteria
Madaktari hutoa dozi kubwa za viuavijasumu kupitia mishipa (kwa njia ya mshipa) mara tu wanaposhuku homa ya uti wa mgongo. Watoto wagonjwa sana wanaweza kupokea viuavijasumu hata kabla ya kufanyiwa utaratibu wa kuchukua majimaji ya uti wa mgongo. Wakati matokeo ya ukuzaji wa bakteria katika maabara kutoka kwenye uchukuaji wa majimaji ya uti wa mgongo yanapopatikana, madaktari hubadilisha viuavijasumu, inapohitajika, kulingana na aina ya bakteria inayosababisha homa ya uti wa mgongo. Umri wa mtoto pia husaidia madaktari kubaini ni viuavijasumu gani za kumpa mtoto.
Baadhi ya watoto walio na umri wa zaidi ya wiki 6 wanaweza kupewa dawa za kortikosteroidi (kama vile dexamethasone) kupitia mishipa ili kusaidia kupunguza hatari ya kupoteza uwezo wa kusikia.
Wakati mwingine uchunguzi wa pili wa ukuzaji wa bakteria wa damu na uchukuaji wa majimaji ya uti wa mgongo hufanywa ili kubaini kama viuavijasumu zinafanya kazi.
Ubashiri wa Homa ya Uti wa Mgongo kwa Watoto
Hata kwa matibabu yanayofaa na kwa wakati unaofaa, homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na bakteria inaweza kusababisha kifo kwa 5% hadi 20% ya watoto waliozaliwa majuzi na 5% hadi 15% ya watoto wachanga na watoto wakubwa.
Homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na bakteria inaweza kuwa na athari za muda mrefu—20% hadi 50% ya watoto walizaliwa majuzi hupata matatizo sugu ya ubongo au neva, kama vile mkusanyiko wa maji ya ziada katika nafasi za kawaida zilizo wazi ndani ya ubongo (hydrocephalus), kupoteza uwezo wa kusikia na ulemavu wa kiakili.
Takriban 15% hadi 25% ya watoto wachanga wakubwa na watoto wakubwa hupata matatizo ya ubongo na neva kama vile kupoteza uwezo wa kusikia, ulemavu wa akili na kifafa.
Kinga ya Homa ya Uti wa Mgongo kwa Watoto
Chanjo zinaweza kuzuia visa vingi vya homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na bakteria. Watu ambao wamekuwa karibu na mtu mwenye homa ya uti wa mgongo mara nyingi hupewa viuavijasumu ili kusaidia kuzuia maambukizi (vinavyoitwa chemoprophylaxis). Wanawake wanaweza kuchunguzwa kwa streptococcus ya kundi B wakiwa wajawazito na, ikiwa wameambukizwa, hupewa viuavijasumu wakati wa kujifungua ili kuzuia kuambukiza bakteria kwa mtoto anayezaliwa.
Kuchanja
Wataalamu wa afya na wazazi wanaweza kusaidia kuzuia homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na bakteria kwa kuhakikisha kwamba watoto wote wachanga wanapata chanjo ya Haemophilus influenzae aina ya b (Hib) conjugate, kwamba watoto wote hadi umri wa miaka 18 wanapata chanjo ya pneumococcal conjugate, na kwamba watoto wakubwa na vijana waliobalehe wanapokea chanjo ya meningococcal conjugate. Baadhi ya watoto wachanga na watoto wadogo walio katika hatari kubwa ya maambukizi ya Neisseria meningitidis pia wanaweza kupewa chanjo ya meningococcal.
Dawa za kinga za kuua bakteria
Mtu anapokuwa na homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na Neisseria meningitidis au Haemophilus influenzae, madaktari kwa kawaida huwapa viuavijasumu watu ambao wamekuwa karibu na mtu aliyeambukizwa ili kuzuia watu wengine wasiugue. Watu wanaokaribiana hufafanuliwa tofauti kidogo kulingana na ni bakteria gani kati ya hawa wawili aliyesababisha homa ya uti wa mgongo, lakini kwa kawaida hujumuisha
Wanafamilia (hasa wale walio chini ya umri wa miaka 2)
Wafanyakazi katika vituo vya matunzo ya watoto (hasa wafanyakazi katika darasa la mtoto aliyeambukizwa)
Mtu yeyote ambaye ameathiriwa moja kwa moja na mate ya mtoto aliyeambukizwa (kama vile kupitia kubusiana au kushirikiana mswaki au vyombo vya jikoni, au wafanyakazi wa afya wanaotoa huduma fulani)
Watoto walio katika hatari ya kuambukizwa ambao hawajachanjwa au ambao wamechanjwa kwa sehemu tu
Watoto walio katika hatari ya kuambukizwa ambao wana mfumo dhaifu wa kinga
Viuavijasumu za kinga hutolewa kwa watu wanaokaribiana mara tu mtoto aliyeambukizwa anapogunduliwa. Kwa hakika, hutolewa ndani ya saa 24.
Dawa za kuzuia maambukizi ni pamoja na rifampin, ceftriaxone, na ciprofloxacin na huchaguliwa kulingana na umri wa mtu aliyekaribiana.
