Wanaume wanaweza kuwa na ugumba ikiwa manii yao ni chache sana, husogea polepole sana au ina muundo usio wa kawaida au ikiwa njia ya manii kutoka mwilini imeziba au kuvurugika.
Kuongezeka kwa joto la korodani, kasoro fulani, majeraha na baadhi ya dawa na sumu kunaweza kusababisha kasoro kwenye manii.
Shahawa huchambuliwa, na wakati mwingine vipimo vya kijenetiki hufanywa.
Clomiphene, dawa ya uzazi, inaweza kuongeza idadi ya manii, lakini teknolojia zinazosaidia uzazi zinaweza kuhitajika.
(Angalia pia Muhtasari wa Ugumba.)
Ili mwanaume aweze kutungisha mimba, ni lazima awe na kiasi cha kutosha cha manii na manii zenyewe ziweze kurutubisha yai. Hali zinazoingilia mchakato huu zinaweza kumfanya mwanaume asiwe na uwezo wa kutunga mimba.
Sababu za Matatizo ya Shahawa
Hali zinazoongeza joto la korodani (ambapo manii huzalishwa) zinaweza kupunguza kwa kiasi kikubwa idadi ya manii na nguvu ya mwendo wa manii na zinaweza kuongeza idadi ya manii zisizo za kawaida. Baadhi ya matatizo ya korodani, kama vile korodani zisizopanda na vena zilizovimba daima (inayoitwa varicocele), huongeza joto la viungo hivi. Athari za joto kupita kiasi au la muda mrefu zinaweza kudumu hadi miezi 3.
Nini Kinachosababisha Utasa kwa Wanaume?
Kisababishaji | Mifano |
|---|---|
Kupungua kwa uzalishaji wa manii | |
Kuongezeka kwa joto la korodani | Joto kupita kiasi Matatizo yanayosababisha homa ya muda mrefu |
Matatizo ya homoni | Matatizo ya tezi ya adrenali (tezi hii hutoa testosterone na homoni nyingine) Hyperprolactinemia (viwango vya juu vya prolaktini, homoni inayochochea uzalishaji wa maziwa) Hypogonadism (viwango vya chini vya testosterone na/au matatizo ya kuzalisha manii), wakati mwingine inahusishwa na unene sana Matatizo ya hypothalamic (hypothalamus ni sehemu ya ubongo inayodhibiti tezi ya pituitari, ambayo hudhibiti uzalishaji wa testosterone) |
Matatizo ya kijenetiki | Matatizo mengine yanayosababisha kasoro katika kromosomu za jinsia |
Matatizo kwenye korodani | Maambukizi Jeraha kwenye korodani Matumbwitumbwi yanayoathiri korodani (orchitis ya matumbwitumbwi) Kupungua kwa korodani (kama inavyoweza kutokea wakati pombe nyingi inapotumiwa mara kwa mara) Uvimbe kwenye korodani Korodani zisizopanda (korodani zinazosalia tumboni badala ya kuhamia kwenye korodani) Vena zilizovimba daima kwenye korodani (varicocele) |
Dawa na mihadarati mingine | Pombe, inapotumiwa kwa kiasi kikubwa Steroidi za anaboli Androjeni (homoni za kiume kama vile testosterone) Dawa za kuzuia androjeni (dawa zinazopinga athari za androjeni, kama vile bicalutamide, saiproterone na flutamide) Dawa za kupambana na malaria Aspirini inapotumiwa kwa muda mrefu Kafeini inapotumiwa kwa kiasi kikubwa (labda) Bangi Chlorambucil (dawa ya tibakemikali) Cimetidine (inatumiwa kutibu vidonda vya tumbo) Colchicine (inatumiwa kutibu jongo) Corticosteroid zinazochukuliwa kwa mdomo (kama vile prednisone) Cotrimoxazole (kiua vijasumu) Cyclophosphamide (dawa ya tibakemikali) Dawa zinazotumiwa kutibu malaria Misombo kama estrojeni inayotumiwa kutibu kansa ya tezi kibofu Vidhibiti vya homoni vinavyotoa gonadotropini (GnRH) (dawa za homoni zinazotumika kutibu kansa ya tezi kibofu, fibroid, endometriosisi na matatizo mengine) Ketoconazole Medroxyprogesterone (homoni sanisi ya kike) Methotrexate (dawa inayokandamiza mfumo wa kinga ya mwili) Vizuizi vya oksaidi ya monoamini (MAOI—aina ya dawa ya kupunguza mfadhaiko) Nitrofurantoin (kiua vijasumu) Opioidi (dawa za kulevya) Spironolactone (dawa ya kukojoza) Sulfasalazine (kiua vijasumu ambacho wakati mwingine hutumika kutibu ugonjwa wa utumbo wenye uvimbe) |
Kuathiriwa na sumu za kiwanda na mazingira | Metali nzito, kama vile risasi Viuadudu (ambavyo vinaweza kuwa na athari sawa na vile vya homoni za kike au kupunguza athari za homoni za kiume) Phthalates (kemikali zinazotumika kufanya plastiki iwe rahisi kunyumbulika) Misombo ya bifenili yenye klorini (PCB) |
Kutokuwepo kwa manii kwenye shahawa | |
Kuzuiwa kwa manii kutoka kwenye mwili | Epididymidi zinazokosekana (ambazo hutoa nafasi na mazingira ya kukomaa kwa manii), kwa kawaida kwa wanaume walio na uvimbe wa nyuzi Vasa deferentia iliyoziba au kukosa (mirija kutoka kwenye epididaimidi hadi kwenye mifereji ya kutoa manii), kwa kawaida kwa wanaume walio na uvimbe wa nyuzi Vilengelenge vya shahawa kutokuwepo (ambavyo hutoa lishe kwa manii) Kuziba kwa mifereji yote miwili ya kutoa manii |
Kurudi nyuma kwa shahawa wakati wa kumwaga (shahawa hurudi kwenye kibofu badala ya kutoka kwenye uume) | Matatizo ya mfumo wa neva Upasuaji wa fupanyonga, kama vile kuondoa tezi kibofu Kuondolewa kwa nodi za limfu katika eneo lililo nyuma ya tumbo (kama inavyoweza kufanywa kutibu Hodgkin lymphoma) |
Utendaji mbaya wa mfumo wa uzazi (kutoweza kusimamisha au kudumisha uume ili katika tendo la ndoa) | |
— | Matatizo ya mishipa ya damu Ugonjwa wa kisukari Matatizo ya ubongo na neva (nyurolojia), kama vile ugonjwa wa Alzeima, ugonjwa wa Parkinson, sclerosis nyingi, kiharusi na uharibifu wa neva kutokana na upasuaji wa tezi kibofu Matatizo ya kisaikolojia, kama vile wasiwasi wa utendaji au mfadhaiko Dawa fulani, kama vile baadhi ya dawa za kupunguza mfadhaiko, dawa fulani za homoni na dawa zinazotumika kutibu shinikizo la damu (ikiwa ni pamoja na vizuizi vya beta) Dawa za burudani (kama vile kokeini, heroini na amfetamini) Sababu zisizojulikana (isiyo ya kawaida) |
Matatizo fulani ya homoni au kijenetiki yanaweza kuingilia uzalishaji wa manii, sawa tu na matatizo mengine.
Kuathiriwa na sumu za kiwanda na mazingira na matumizi ya dawa fulani kunaweza kupunguza uzalishaji wa manii. Kutumia steroidi za anaboli, kama vile testosterone na homoni nyingine sanisi za kiume (androgens), hupunguza uzalishaji wa homoni za tezi ya pituitari ambazo huchochea uzalishaji wa manii na hivyo zinaweza kupunguza uzalishaji wa manii. Zinaweza pia kusababisha korodani kupungua.
Utendaji mbaya wa mfumo wa uzazi (kutoweza kusimamisha au kudumisha uume katika tendo la ndoa) kunaweza kusababisha ugumba kwa wanaume. Inaweza kusababishwa na ugonjwa, kama vile ugonjwa wa mishipa ya damu, kisukari, ugonjwa kadhaa wa kukacha kwa seli/tishu matatizo ya ubongo au neva (ikiwa ni pamoja na ugonjwa wa Alzeima, ugonjwa wa Parkinson, kiharusi, matatizo fulani ya kifafa na uharibifu wa neva kutokana na upasuaji wa tezi kibofu), matumizi ya dawa fulani (ikiwa ni pamoja na baadhi ya dawa za kupunguza mfadhaiko na vizuizi vya beta), matumizi ya dawa za burudani (ikiwa ni pamoja na kokeini, heroini na amfetamini) au matatizo ya kisaikolojia (ikiwa ni pamoja na wasiwasi wa utendaji au mfadhaiko). Utendaji mbaya wa mfumo wa uzazi unaweza kuwa kidokezo cha kwanza kwamba mwanaume ana tatizo la mishipa ya damu kama vile atherosclerosis.
Je, Ulijua...
|
Matatizo mengine husababisha kutokuwepo kabisa kwa manii (azoospermia) kwenye shahawa. Zinajumuisha
Matatizo makubwa ya korodani
Matatizo ya sehemu nyingine za mfumo wa uzazi wa kiume: vasa deferentia iliyoziba au kukosekana, vilengelenge vya shahawa vinavyokosekana, na kuziba kwa mirija yote miwili ya kutoa manii
Kasoro ile ile ya kijenetiki inayosababisha uvimbe wa nyuzi inaweza kusababisha azoospermia, mara nyingi kwa kuzuia vasa deferentia zote mbili kutokuundwa.
Azoospermia inaweza pia kutokea ikiwa shahawa, ambayo ina manii, itaelekea upande usiofaa (kwenye kibofu badala ya kwenye mboo). Ugonjwa huu unaitwa kurudi nyuma kwa shahawa wakati wa kumwaga.
Kuonyesha Viungo vya Uzazi vya Mwanaume
Utambuzi wa Matatizo ya Shahawa
Tathmini ya daktari
Uchambuzi wa shahawa
Wakati mwingine hupima matatizo ya homoni au kijenetiki
Wanandoa wakiwa tasa, mwenzi wa kiume hupimwa ili kubaini ikiwa ana matatizo ya manii. Madaktari huuliza kuhusu historia yake ya matibabu na hufanya uchunguzi wa kimwili ili kujaribu kubaini chanzo. Madaktari huuliza kuhusu matatizo ya zamani na upasuaji, matumizi ya dawa na uwezekano wa kuathiriwa na sumu. Wanachunguza kasoro za kimwili, kama vile korodani zisizopanda na dalili za matatizo ya homoni au kijenetiki ambayo yanaweza kusababisha ugumba. Viwango vya homoni (ikiwa ni pamoja na testosterone) inaweza kupimwa katika damu.
Uchambuzi wa shahawa
Uchambuzi wa shahawa, utaratibu mkuu wa uchunguzi wa ugumba wa kiume, unahitajika. Kwa utaratibu huu, wanaume mara nyingi huombwa kutomwaga kwa siku 2 hadi 3 kabla ya uchambuzi. Sababu ni kuhakikisha kuwa shahawa zina manii nyingi iwezekanavyo. (Hata hivyo, utafiti unaonyesha kwamba kumwaga kila siku hakupunguzi idadi ya manii kwa wanaume isipokuwa kuna tatizo la uzalishaji wa manii.) Kisha wanaume huombwa wamwage kwa kupiga punyeto kwenye mtungi safi, ikiwezekana katika eneo la maabara. Kwa wanaume ambao wana shida kutoa sampuli ya shahawa kwa njia hii, kondomu maalum ambazo hazina vilainishi au kemikali zenye sumu kwa manii zinaweza kutumika kukusanya shahawa wakati wa tendo la ndoa.
Kwa sababu idadi ya manii hutofautiana, kipimo kinahitaji angalau sampuli 2 zilizopatikana angalau wiki 1 tofauti. Sampuli kadhaa zinapojaribiwa, matokeo huwa sahihi zaidi kuliko sampuli moja tu inapojaribiwa.
Kiasi cha sampuli ya shahawa hupimwa. Ikiwa rangi, uthabiti, unene na muundo wa kemikali wa shahawa ni wa kawaida huamuliwa. Manii huhesabiwa. Idadi ndogo ya manii inaweza kumaanisha kuwa uzazi unapungua, lakini si wakati wote. Manii pia huchunguzwa kwa hadubini ili kubaini ikiwa zina umbo, ukubwa, au mwendo usio wa kawaida.
Ikiwa shahawa bado inaonekana kuwa isiyo ya kawaida, daktari hujaribu kutambua chanzo. Ikiwa kuna manii machache sana au hakuna kabisa, madaktari hupima viwango vya homoni fulani, kama vile testosterone na homoni ya kuchochea foliko (ambayo huchochea uzalishaji wa manii kwa wanaume), na upimaji wa jeni unaweza kufanywa. Pia, mkojo unaweza kuchunguzwa kwa manii baada ya kumwaga ili kubaini ikiwa shahawa zinarudi nyuma.
Biopsi
Wakati mwingine biopsy ya korodani hufanywa ili kusaidia kutambua chanzo cha ugumba.
Vipimo vingine
Vipimo vingine, vinavyotumia sampuli ya damu au shahawa, vinaweza kufanywa ili kutathmini utendaji kazi na ubora wa manii ikiwa vipimo vya kawaida vya wenzi wote havielezi ugumba. Vipimo hivi vinaweza kuangalia kingamwili kwa manii, kubaini iwapo utando wa manii upo sawa au kutathmini uwezo wa manii kujifunga kwenye yai na kupenya ndani yake. Hata hivyo, manufaa ya vipimo hivi hayako wazi.
Vipimo vya homoni hufanywa ikiwa matokeo ya uchunguzi wa shahawa si ya kawaida, hasa iwapo idadi ya manii ni ya chini sana. Viwango vya homoni ya kuchochea foliko (ambayo huchochea korodani kutoa manii ) na testosterone hupimwa. Ikiwa kiwango cha testosterone ni cha chini, homoni ya luteinizing (ambayo huchochea korodani kutoa testosterone) na prolaktini (ambayo huchochea uzalishaji wa maziwa kwa wanaume na wanawake) hupimwa. Kiwango cha juu cha prolaktini kinaonyesha kwamba sababu ya ugumba inaweza kuwa uvimbe wa pituitari au matumizi ya dawa fulani. Ikiwa hakuna maelezo ya viwango vya juu vya homoni ya kuchochea foliko, upimaji wa jeni unaweza kufanywa.
Upimaji wa jeni hufanywa ikiwa madaktari watabaini kwamba kuna manii chache sana au hakuna kabisa. Kwa vipimo vya kijenetiki, tishu yoyote, ikiwa ni pamoja na damu, inaweza kutumika. Vipimo vinajumuisha uchambuzi wa kromosomu (unaoitwa karyotyping). Mmenyuko wa mnyororo wa polima (PCR) unaweza kutumika kutengeneza nakala nyingi za jeni au sehemu za jeni, jambo ambalo hurahisisha zaidi kusoma jeni. Madaktari huchunguza jeni linalosababisha uvimbe wa nyuzi. Kabla ya mwanaume mwenye mabadiliko haya ya jeni na mwenzi wake kujaribu kupata mimba, mwenzi huyo anapaswa pia kupimwa jeni hiyo.
Matibabu ya Matatizo ya Shahawa
Matibabu ya kisababishi
Clomiphene (dawa ya uzazi)
Ikiwa clomiphene haifanyi kazi, teknolojia zinazosaidia uzazi hutumiwa
Ikiwezekana, ugonjwa unaosababisha tatizo hutibiwa. Kwa mfano, varicoceles zinaweza kutibiwa kwa upasuaji. Uzazi unaweza kuimarika kutokana na hilo, ingawa athari hii haijathibitishwa.
Ikiwa maambukizo yatagunduliwa, viua vijasumu vinavyofaa hutumika.
Clomiphene
Clomiphene, dawa inayotumika kuchochea utoaji wa mayai kwa wanawake, inaweza kutumika kujaribu kuongeza idadi ya manii kwa wanaume. Hata hivyo, ikiwa clomiphene inaboresha uwezo wa manii kusogea au kupunguza idadi ya manii isiyo ya kawaida haijulikani wazi. Haijathibitishwa kuongeza uzazi.
Teknolojia za kusaidia uzazi na taratibu zingine
Ikiwa idadi ya manii ni ndogo au ikiwa clomiphene haifanyi kazi, matibabu bora zaidi kwa kawaida huwa utungisho kwa kutumia neli za majaribio, mara nyingi na sindano ya manii ya intracytoplasmic (kudungwa kwa manii 1 ndani ya yai 1)—teknolojia inayosaidia uzazi.
Njia mbadala ni intrauterine insemination (kuweka manii moja kwa moja kwenye uterasi) kwa kutumia manii yenye nguvu zaidi pekee. Manii inayofanya kazi zaidi huchaguliwa kwa kuosha sampuli ya shahawa. Madaktari hujaribu kuweka manii haya kwenye uterasi wakati huohuo wa kufanya mayai. Kwa utaratibu huu, mimba kwa kawaida hutokea kwa jaribio la sita ikiwa itatokea. Intrauterine insemination haina ufanisi mkubwa kama utungishaji mimba kwenye maabara lakini haina madhara sana na ni wa bei nafuu.
Madaktari wakati mwingine wanaweza kutambua na kuchukua manii chache ili watumie katika sindano ya manii ya intracytoplasmic kwa kufanya biopsy na kuchunguza sampuli kwa kutumia hadubini ili kupata manii. Ikiwa hakuna manii zilizopatikana, kumpandikiza mwanamke kwa manii kutoka kwa mwanamume mwingine (mtoaji) kunaweza kuzingatiwa. Kwa sababu ya hatari ya kuambukizwa magonjwa ya zinaa, ikiwa ni pamoja na maambukizo ya virusi vya upungufu wa kinga mwilini mwa binadamu (virusi vya UKIMWI) na homa ya ini C, sampuli mpya za shahawa kutoka kwa watoaji hazitumiki tena nchini Marekani. Hatari ya uambukizaji wa ugonjwa hupunguzwa kwa kugandisha manii ya mtoaji kwa miezi 6 au zaidi, kisha kuwapima tena watoaji iwapo wana maambukizo. Ikiwa matokeo ya kipimo chao yatabaki hasi, sampuli huyeyushwa na kutumiwa. Ukusanyaji wa shahawa huahirishwa kwa miezi 3 ikiwa watoaji wameambukizwa na virusi vya Zika au ikiwa watoaji wameishi au wamesafiri hadi eneo ambako virusi vya Zika vipo.
Mwenzi wa mwanaume mwenye matatizo ya uzazi anaweza kutibiwa kwa gonadotropini za binadamu ili kuchochea mayai kadhaa kukomaa na kutolewa wakati wa utungishaji mimba kwenye maabara au intrauterine insemination inapojaribiwa. Mbinu hii inaweza kuongeza uwezekano wa kushika ujauzito.
