Kuvu ni viumbe hai, lakini si mimea au wanyama. Viumbe vyote vilivyo hai hugawanywa katika makundi yanayoitwa falme, na kuvu zina ufalme wao wenyewe.
Baadhi ya kuvu husababisha maambukizi kwa binadamu:
Baadhi ya kuvu husababisha maambukizi ya ngozi (tazama pia Maambukizi ya Ngozi ya Fangasi).
Kuvu hukua katika aina mbili:
Chachu: Seli moja za mviringo.
Ukungu: Seli nyingi zinazounda nyuzi ndefu na nyembamba zinazoitwa hyphae.
Baadhi ya kuvu hupatikana katika aina zote mbili wakati wa mzunguko wa maisha yao. Kuvu hawa huitwa kuvu wa aina mbili (dimorphic fungi).
Mara nyingi kuvu hukua kwenye udongo na mabaki ya mimea inayooza. Kuvu nyingi, ikiwemo ukungu wa mkate na uyoga, zinaweza kuonekana kwa macho bila msaada wa darubini.
Je, Ulijua...
|
Kuvu huzaliana kwa kueneza chembe ndogo ndogo zinazoitwa vijimbegu. Vijimbegu hivi mara nyingi hupatikana hewani na ardhini, ambapo vinaweza kuvutwa au kugusana na nyuso za mwili, hasa ngozi. Kwa hiyo, maambukizi ya fangasi kwa kawaida huanza kwenye mapafu au kwenye ngozi.
Kati ya aina nyingi za vijimbegu vinavyotua kwenye ngozi au kuvutwa hadi kwenye mapafu, vingi havisababishi maambukizi. Aina chache husababisha maambukizi hasa kwa watu walio na mojawapo ya hali zifuatazo:
Mfumo dhaifu wa kingamaradhi
Kuwepo kwa vitu vya kigeni mwilini, ikiwemo vifaa vya kitabibu (kama kiungo bandia au vali ya moyo).
Mfumo wa kinga unaweza kudhoofika pale watu wanapotumia dawa zinazokandamiza mfumo wa kinga (immunosuppressants), kama kemotherapia au dawa za kuzuia kukataliwa kwa kiungo kilichopandikizwa, au wanapokuwa na ugonjwa unaosababisha upungufu wa kinga, kama maambukizi ya VVU yaliyoendelea (UKIMWI). Watu wanaokaa kwa muda mrefu katika chumba cha wagonjwa mahututi wanaweza kupata kudhoofika kwa mfumo wa kinga kutokana na taratibu za kitabibu, magonjwa ya msingi, lishe duni, au mchanganyiko wa sababu hizi.
Isipokuwa baadhi ya maambukizi ya juu juu ya ngozi, maambukizi ya fangasi mara chache sana huambukizwa kutoka kwa mtu mmoja hadi mwingine.
Maambukizi ya fangasi yanaweza kuathiri eneo moja la mwili pekee (ya sehemu mahususi) au kuenea kwenye maeneo mengi ya mwili (ya kimfumo).
Maambukizi ya fangasi ya sehemu mahususi huathiri eneo moja tu la mwili. Kwa kawaida huathiri ngozi na kucha, uke, au mdomo, na yanaweza kutokea kwa watu wenye mfumo wa kinga ulio imara au dhaifu.
Maambukizi ya fangasi ya shemu mahususi wakati mwingine hutokea pale uwiano wa vijidudu vingine (kama bakteria) vinavyoishi kawaida katika sehemu fulani za mwili (vinajulikana pia kama microbiome) unapovurugika. Kwa mfano, baadhi ya kuvu (kama Candida) kwa kawaida hupatikana kwenye sehemu za juu za mwili au ndani ya utumbo. Bakteria waliopo kawaida kwenye njia ya chakula na uke huzuia ukuaji wa kuvu hawa katika maeneo hayo. Watu wanapotumia viuavijasumu, bakteria wenye manufaa wanaweza kuangamizwa, na hivyo kuruhusu kuvu kukua bila kudhibitiwa. Ukuaji huu uliopitiliza wa kuvu unaweza kusababisha dalili, ambazo mara nyingi huwa nyepesi. Bakteria wanaporejea na kuongezeka tena, uwiano hurejea kawaida na tatizo mara nyingi huisha.
Maambukizi ya fangasi ya kimfumo huathiri viungo kama mapafu, macho, ini, na ubongo. Kwa kawaida hutokea kwa watu wenye mfumo wa kinga uliodhoofika.
Maambukizi ya fangasi pia huainishwa kama mojawapo ya yafuatayo:
Maambukizi yanayochochewa na fursa ya kuvu
Maambukizi nyemelezi ya fangasi hutumia fursa ya kudhoofika kwa mfumo wa kinga. Kwa hiyo, mara nyingi hutokea kwa watu ambao kinga yao imedhoofishwa na magonjwa kama VVU vilivyoendelea au kwa matumizi ya dawa zinazokandamiza mfumo wa kinga. Maambukizi nyemelezi ya fangasi hutokea kote duniani.
Mifano ya maambukizi nyemelezi ya fangasi ni pamoja na:
Maambukizi haya yanaweza kuwa makali sana, kuenea haraka hadi kwenye viungo vingine, na mara nyingi yanaweza kusababisha kifo.
Maambukizi ya kuvu msingi
Maambukizi ya fangasi ya msingi yanaweza kutokea kwa watu wenye mfumo wa kinga ulio imara, na wakati mwingine yanaweza kuwa na madhara makubwa. Maambukizi haya kwa kawaida hutokea baada ya mtu kuvuta vijimbegu vya fangasi, ambavyo vinaweza kusababisha nimonia kwenye mapafu kama dalili ya kwanza ya maambukizi.
Baadhi ya maambukizi ya msingi ya fangasi hutokea mara nyingi zaidi katika maeneo fulani ya kijiografia, kama inavyoonyeshwa katika mifano ifuatayo:
Histoplasmosis hupatikana sana katika mabonde ya mito Ohio na Mississippi, katikati ya jimbo la New York, na Texas nchini Marekani. Pia hutokea katika baadhi ya maeneo ya Amerika ya Kati na Kusini, Afrika, Asia, na Australia.
Blastomycosis hupatikana kwa wingi zaidi kaskazini-mashariki na katikati mwa Marekani. Pia hutokea katika Afrika na Mashariki ya Kati.
Coccidioidomycosis hutokea karibu kabisa katika eneo la kusini-magharibi mwa Marekani, kaskazini mwa Meksiko, na sehemu za Amerika ya Kati na Kusini.
Paracoccidioidomycosis hutokea hasa Amerika Kusini.
Cryptococcosis hutokea katika maeneo yote ya dunia.
Muda kati ya kuambukizwa na kuanza kwa dalili hutofautiana, hivyo wasafiri wanaweza kuanza kupata dalili baada ya kurejea kutoka maeneo hayo.
Kwa kuwa maambukizi mengi ya msingi ya fangasi hukua polepole, inaweza kuchukua miezi au hata miaka kabla ya watu kutafuta huduma za afya. Kwa kawaida, ikiwa mfumo wa kinga uko imara, maambukizi ya fangasi hayaenei hadi kwenye viungo vya ndani vya mwili.
Utambuzi wa Maambukizi ya Kuvu
Kukuza sampuli katika maabara na kuichunguza
Vipimo vya damu
Iwapo madaktari wanashuku maambukizi ya msingi ya fangasi, huwa wanawauliza wagonjwa maswali yanayosaidia kufikia utambuzi, kama yafuatayo:
Maeneo waliyosafiri au kuishi, ili kubaini kama waliwahi kuathiriwa na fangasi fulani, hata kama mtagusano huo ulitokea miaka kadhaa iliyopita
Iwapo wanatumia dawa zozote zinazoweza kudhoofisha au kukandamiza mfumo wa kinga
Iwapo wana ugonjwa fulani au kifaa mwilini (kwa mfano, katheta ya vena ya kati) kinachoweza kudhoofisha mfumo wa kinga
Kisha madaktari huchukua sampuli ili ioteshwe katika maabara (ikuzwe) na ichunguzwe kwa darubini. Sampuli inaweza kuwa makohozi au damu; hata hivyo, wakati mwingine madaktari hulazimika kuchukua sampuli moja kwa moja kutoka kwenye mapafu. Ili kuchukua sampuli kutoka kwenye mapafu, madaktari huingiza mrija mwembamba unaonyumbulika wa kutazama (bronkoskopu) kupitia mdomo hadi kwenye njia za hewa. Kioevu hupitishwa kupitia mrija huo, kisha hunyonywa ili urudi, kikibeba seli na fangasi wowote (au vijidudu vingine) vilivyopo. Wakati mwingine utoaji wa sehemu ya tishu au upasuaji huhitajika ili kupata sampuli.
Iwapo utambuzi bado hauko wazi, vipimo vya damu vinaweza kufanywa. Vipimo hivi hutafuta kingamwili (zinazozalishwa na mfumo wa kinga kwa kukabiliana na vitu vya kigeni, ikiwemo fangasi), antijeni (molekuli za vitu visivyotakikana zinazochochea shughuli kwa mfumo wa kinga), au ushahidi mwingine wa kuwepo kwa fangasi.
Vipimo vinavyotambua nyenzo za kijenetiki za vijidudu pia hufanywa kwa baadhi ya maambukizi ya fangasi.
Vipimo vingine vinaweza kufanywa kwenye sampuli za damu au tishu ili kugundua protini maalum za fangasi. Kipimo moja kama hicho kinaitwa matrix-assisted laser desorption/ionization–time of flight au MALDI-TOF.
Matibabu ya Maambukizi ya Kuvu
Dawa za kuua kuvu
Dawa kadhaa zinazotibu maambukizi ya fangasi zinapatikana, lakini muundo wa kimaumbile na kikemikali wa fangasi hufanya iwe vigumu kuziangamiza.
Dawa za kuzuia fangasi zinaweza kupakwa moja kwa moja kwenye maambukizi ya ngozi au sehemu nyingine za juu za mwili, kama uke au ndani ya mdomo. Dawa hizi pia zinaweza kumezwa au kudungwa sindano inapohitajika kutibu maambukizi makali zaidi.
Kwa maambukizi makubwa, matibabu ya muda wa miezi kadhaa mara nyingi huhitajika.
Dawa za Maambukizi Makubwa ya Kuvu
Dawa | Matumizi ya Kawaida | Baadhi ya Madhara |
|---|---|---|
Amphotericin B | Maambukizi mengi ya fangasi | Baridi, homa, maumivu ya kichwa, kutapika, kiwango cha chini cha potasiamu* kwenye damu, figo kushindwa kufanya kazi, na upungufu wa damu |
Anidulafungin Caspofungin Micafungin | Kichefuchefu, kuhara, maumivu ya kichwa, uvimbe wa ini, uvimbe wa mishipa ya damu, na upele | |
Fluconazole | Candida na maambukizi mengine ya fangasi, yakiwemo coccidioidomycosis na cryptococcal | Kichefuchefu, upele, na uvimbe wa ini |
Flucytosine† | Maambukizi ya Candida na cryptococcal | Kichefuchefu, kutapika, na uharibifu wa uboho |
Isavuconazole (pia hujulikana kama isavuconazonium) | Kichefuchefu, kutapika, na uvimbe wa ini | |
Itraconazole | Maambukizi ya fangasi kwenye ngozi, histoplasmosis, blastomycosis, coccidioidomycosis, sporotrichosis, na aspergillosis | Kichefuchefu, kuhara, uvimbe wa ini, upele, maumivu ya kichwa, kizunguzungu, kiwango cha chini cha potasiamu* kwenye damu, shinikizo la juu la damu, mkusanyiko wa maji mwilini (edema), na moyo kushindwa kufanya kazi |
Posaconazole | Kichefuchefu, kutapika, upele, na uvimbe wa ini | |
Rezafungin | Maambukizi ya Candida | Kiwango kikubwa cha hisi kwa mwanga wa jua, matokeo yasiyo ya kawaida ya vipimo vya ini, na athari zinazohusiana na sindano (kama kuwashwa ghafla, hisia ya joto, vipele, kichefuchefu, au kubana kwa kifua) |
Voriconazole | Maambukizi ya Aspergillosis na Candida, pamoja na fusariosis na scedosporiosis | Mabadiliko ya muda katika kuona (kama kuona kwa ukungu, mabadiliko ya uwezo wa kuona rangi, na kuongezeka kwa kiwango cha hisi kwa mwanga), kichefuchefu, kutapika, upele, na uvimbe wa ini |
* Kiwango cha chini cha potasiamu (hypokalemia) kinaweza kusababisha udhaifu wa misuli, mikazo, mitikisiko ya misuli, na mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida. | ||
† Flucytosine kwa kawaida hutumika pamoja na amphotericin B kutibu maambukizi makubwa ya Candida na cryptococcal. | ||
