Magonjwa ya kuambukiza kwa kawaida husababishwa na vijiumbe vinavyovamia mwili na kuongezeka. Kuna (angalia pia Muhtasari wa Magonjwa ya Kuambukiza).
Ifuatayo ni baadhi ya mifano ya jinsi vijiumbe vinavyoweza kuvamia mwili:
Kupitia mdomo, macho, au pua
Kupitia gusano wa ngono
Kupitia majeraha au kuumwa
Kupitia vifaa vya matibabu vilivyochafuliwa
Watu wanaweza kumeza vijiumbe kwa kunywa maji machafu au kula chakula kilichochafuliwa. Wanaweza kuvuta viiniyoga au vumbi au kuvuta matone yaliyochafuliwa yaliyokoholewa au kupigwa chafya na mtu mwingine. Watu wanaweza kushughulikia vitu vilivyochafuliwa (kama vile kitasa cha mlango) au kugusana moja kwa moja na mtu aliyechafuliwa kisha kugusa macho, pua, au mdomo wao.
Baadhi ya vijiumbe huenea kupitia majimaji ya mwili kama vile damu, shahawa na kinyesi. Kwa hivyo, vinaweza kuvamia mwili kupitia mgusano wa kingono na mwenzi aliyeambukizwa. Pia vinaweza kuingia kupitia mgusano usio wa kingono na majimaji ya mwili, kama vile wakati wa kutoa huduma binafsi au huduma za kimatibabu.
Kuumwa na binadamu na wanyama na majeraha mengine yanayokata ngozi yanaweza kuruhusu vijiumbe kuvamia mwili. Wadudu na kupe walioambukizwa wanaweza kueneza magonjwa wanapouma.
Vijiumbe pia vinaweza kushikamana na vifaa vya matibabu (kama vile katheta, viungo bandiana vali za moyo bandia) ambazo huwekwa mwilini. Vijiumbe vinaweza kuwepo kwenye kifaa kinapoingizwa ikiwa kifaa hicho kilichafuliwa kwa bahati mbaya. Au viumbe wa kuambukiza kutoka eneo lingine vinaweza kuenea kupitia mfumo wa damu na kukaa kwenye kifaa ambacho tayari kimepandikizwa. Kwa sababu nyenzo zilizopandikizwa hazina kinga ya asili, vijiumbe vinaweza kukua na kuenea kwa urahisi, na kusababisha magonjwa.
Baada ya kuvamia mwili, vijiumbe lazima vizaliane ili kusababisha maambukizi. Baada ya kuzaliana kwa wingi, jambo moja kati ya 3 huweza kutokea:
Vijiumbe huendelea kuongezeka na kulemea kinga za mwili.
Hali ya uwiano hupatikana, na kusababisha maambukizi sugu.
Mwili—iwe unapata matibabu au haupati matibabu—huharibu na kuondoa vijiumbe vinavyovamia.
Uvamizi wa vijidudu vingi huanza vinaposhikamana na seli mwilini mwa mtu. Kushikamana ni mchakato maalum sana, unaohusisha miunganisho ya "kufuli na ufunguo" kati ya vijiumbe na seli mwilini. Kuwa na uwezo wa kushikamana na uso wa seli huwezesha vijiumbe kuanzisha msingi wa kuvamia tishu.
Ikiwa vijiumbe vinabaki karibu na eneo la uvamizi au vinaenea hadi maeneo mengine na jinsi maambukizi yalivyo makubwa inategemea mambo kama yafuatayo:
Ikiwa vijiumbe vinazalisha sumu, vimeng'enya, au vitu vingine
Ikiwa vinakuwa sugu dhidi dawa za kuua vijidudu
Ikiwa vinaweza kuzuia mifumo ya ulinzi wa mwili
Ufanisi wa mfumo wa kinga wa mtu huyo
Vijiumbe vingi vinavyosababisha magonjwa vina sifa zinazoongeza ukali wa magonjwa vinavyosababisha (virulence) na zinazowasaidia kupinga mifumo ya ulinzi wa mwili. Sifa hizi hujumuisha:
Sumu
Vimeng'enya
Njia za kuzuia kinga ya mwili
Utengenezaji toksini na kimeng'enya
Baadhi ya vijiumbe vinavyovamia mwili hutoa sumu. Sumu ni kemikali zinazoweza kudhuru viumbe hai. Sumu zinaweza kutengenezwa na mwanadamu, kama vile dawa fulani za kuua wadudu, au za asili, kama zile zinazozalishwa na viumbe fulani. Kwa mfano, bakteria wa Clostridium tetani katika jeraha lililoambukizwa hutoa sumu inayosababisha pepopunda. Baadhi ya magonjwa husababishwa na sumu zinazozalishwa na vijiumbe nje ya mwili. Kwa mfano, bakteria wa staphylococci wanaoishi kwenye chakula wanaweza kuzalisha sumu inayosababisha sumu ya chakula wakati chakula hicho kinapoliwa, hata kama staphylococci wameuawa. Sumu nyingi zina vipengele vinavyofungamana haswa na molekuli kwenye seli fulani (seli lengwa). Sumu huchukua jukumu muhimu katika magonjwa kama vile pepopunda, ugonjwa wa mshtuko wenye sumu, ubotuli, kimeta na kipindupindu.
Baadhi ya bakteria hutoa vimeng'enya vinavyovunja tishu, na kuruhusu maambukizi kuenea kupitia tishu haraka zaidi. Bakteria wengine hutoa vimeng'enya vinavyowaruhusu kuingia na/au kupita kwenye seli.
Kuzibika kwa vilinzi vya mwili
Baadhi ya vijiumbe vina njia za kuzuia mifumo ya ulinzi wa mwili, kama vile ifuatavyo:
Kuingilia uzalishaji wa mwili wa kingamwili au Seli B au Seli T (aina za seli nyeupe za damu), ambazo zimejihami mahususi kushambulia vijiumbe
Kuharibu kingamwili za kinga
Zikiwa zimefungwa kwenye koti la nje la kinga (kapsuli) ambazo huzuia seli nyeupe za damu kumeza vijiumbe (kwa mfano, kuvu wa Cryptococcus, ambayo kwa kweli huunda kapsuli nzito baada ya kuingia kwenye mapafu kwa madhumuni maalum ya kupinga kinga ya mwili)
Kupinga kugawanywa (kufutwa) na vitu vinavyozunguka kwenye damu
Kuzalisha vitu vinavyopinga athari za viuavijasumu
Baadhi ya bakteria wanaweza kuzalisha utando wa ute, unaoitwa utando wa kibiolojia, wanamoishi. Utando wa kibiolojia huwasaidia kushikamana na seli na vitu vya kigeni kama vile katheta za mishipa, nyenzo za kushona, viungo bandia, vifaa vinavyorudisha mifupa iliyovunjika mahali pake (kama vile pini, skrubu, fito, na sahani), na vipandikizi na vifaa vya matibabu. Utando wa kibiolojia hulinda bakteria dhidi ya kumezwa na seli za kinga na kuuawa na viuavijasumu.
Vijiumbe ambavyo mwanzoni havina njia za kuzuia kinga za mwili wakati mwingine huikuza baada ya muda. Kwa mfano, baadhi ya vijiumbe, baada ya kuathiriwa mara kwa mara na penicillin, huwa sugu dhidi ya viuavijasumu hivyo (kunaitwa kustahamili dawa za kuua bakteria).
Kutofanya kazi kwa mfumo wa kingamaradhi
Ikiwa mfumo wa kinga haufanyi kazi vizuri (inayoitwa immunocompromise), watu wanakuwa katika hatari zaidi ya kuambukizwa. Mfumo wa kinga huenda usifanye kazi vizuri kwa sababu zifuatazo:
Watu wamezaliwa na ugonjwa wa kurithi unaoathiri mfumo wa kinga (a ugonjwa wa upungufu wa kinga mwilini).
Ugonjwa unaopatikana baadaye (kama vile maambukizi ya VVU au saratani) umedhoofisha mfumo wa kinga.
Watu wanahitaji kutumia dawa inayodhoofisha mfumo wa kinga (dawa za kudhoofisha kinga mwilini, ikiwa ni pamoja na dawa za kortikosteroidi), kama zile zinazotumika kuzuia kiungo kilichopandikizwa kukataliwa, au kutumika kupunguza uvimbe.
