Viuavijasumu ni dawa zinazotumika kutibu maambukizi ya bakteria. Hazifanyi kazi vizuri dhidi ya maambukizi ya virusi na maambukizi mengine mengi. Viuavijasumu huua bakteria au kuzizuia kuzaliana, na hivyo kuruhusu ulinzi wa asili wa mwili kuziondoa.
Madaktari hujaribu kutumia viuavijasumu kwa maambukizi maalum ya bakteria, lakini wakati mwingine huanza viuavijasumu ambavyo vinaweza kutibu bakteria nyingi tofauti huku wakisubiri matokeo ya vipimo vinavyotambua bakteria maalum.
Kutumia viuavijasumu kama ilivyoagizwa ni muhimu, na viuavijasumu vinapaswa kuchukuliwa katika kipimo, marudio, na idadi ya siku zinazofaa zaidi kutibu maambukizi maalum.
Bakteria zinaweza kupata upinzani dhidi ya athari za viuavijasumu, hasa ikiwa hazitatumika kama ilivyoelekezwa.
Viuavijasumu vinaweza kuwa na madhara, kama vile tumbo linalouma, kuhara, na, kwa wanawake, maambukizi ya chachu ya uke.
Baadhi ya watu wana mzio wa viuavijasumu fulani.
Viuavijasumu zvimegawanywa katika makundi kulingana na muundo wake wa kemikali. Hata hivyo, viuavijasumu ndani ya kila kundi mara nyingi huathiri mwili kwa njia tofauti na vinaweza kuwa na ufanisi dhidi ya bakteria tofauti.
Aina za viuavijasumu ni pamoja na ziafuatazo:
Glycopeptides na lipoglycopeptides (kama vile vancomycin)
Macrolides (kama vile erithromisini na azithromisini)
Monobactams (aztreonam)
Oxazolidinones (kama vile linezolid na tedizolid)
Streptogramins (kama vile quinupristin na dalfopristin)
Carbapenems, cephalosporins, monobactams, na penisilini ni aina ndogo za viuavijasumu vya beta-lactam. Viuavijasumu vya Beta-lactam ni kundi la antibiotiki linalojulikana kwa muundo wa kemikali unaoitwa pete ya beta-lactam.
Viuavijasumu vingine ambavyo havifai katika makundi yaliyoorodheshwa hapo juu ni pamoja na kloramphenicol, clindamycin, daptomycin, fosfomycin, lefamulin, metronidazole, mupirocin, nitrofurantoin na tigecycline.
Kuchagua Dawa ya kuua bakteria
Kila kiuakijasumu kinafanya kazi dhidi ya aina fulani za bakteria pekee. Kwa kuchagua kiuakijasumu cha kutibu mtu mwenye maambukizi, madaktari hutathmini bakteria zinazoweza kuwa chanzo chake. Kwa mfano, baadhi ya maambukizi husababishwa na aina fulani za bakteria pekee. Wakati mwingine dawa moja ya kuua vijidudu inaweza kutabirika kuwa na ufanisi dhidi ya bakteria zote ambazo zina uwezekano mkubwa wa kusababisha maambukizi, na hivyo huenda vipimo zaidi visihitajike.
Ikiwa maambukizi yanaweza kusababishwa na aina nyingi tofauti za bakteria au bakteria ambazo haziwezi kutabirika kuathiriwa na viuavijasumu, maabara huombwa kufanya kutambua bakteria zinazoambukiza kutoka kwenye sampuli za damu, mkojo, au tishu zilizochukuliwa kutoka kwa mtu huyo (tazama Utambuzi wa Magonjwa ya Kuambukiza). Kisha bakteria zinazoambukiza hupimwa ili kubaini kama zinaweza kuathiriwa na aina mbalimbali za viuavijasumu. Matokeo ya vipimo hivi kwa kawaida huchukua siku moja au mbili na hivyo hayawezi kuongoza uchaguzi wa awali wa kiuakijasumu ikiwa maambukizi yanahitaji kutibiwa mara moja. Katika hali kama hizo, madaktari kwa kawaida huanza matibabu kwa kutumia kiuakijasumu ambacho kinafanya kazi dhidi ya bakteria ambazo huenda zikawa ndizo zinazosababisha maambukizi. Matokeo ya vipimo yanaporudi, madaktari hubadilisha kiuakijasumu k inapohitajika.
Viuavijasumu vinavyofaa katika maabara havifanyi kazi kwa mtu aliyeambukizwa. Ufanisi wa matibabu hutegemea
Jinsi dawa inavyofyonzwa vizuri ndani ya damu (kwa antibiotiki inayomezwa kwa mdomo)
Kiasi gani cha dawa hufika maeneo ya maambukizi mwilini (tazama Usambaaji wa Dawa)
Jinsi mwili unavyoondoa dawa haraka (tazama Kuondoa Dawa)
Sababu hizi zinaweza kutofautiana kutoka kwa mtu mmoja hadi mtu mwingine, kulingana na dawa nyingine zinazotumika, matatizo mengine yaliyopo, na umri wa mtu huyo.
Kwa kuchagua kiuakijasumu, madaktari pia huzingatia yafuatayo:
Aina na ukubwa wa maambukizi
Hali ya mfumo wa kinga ya mtu (jinsi inavyoweza kusaidia kiuakijasumu kupambana na maambukizi)
Madhara yanayoweza kutokea kutokana na kiuakijasumu
Uwezekano wa mzio au athari nyingine mbaya kutokana na kiuakijasumu
Gharama ya kiuakijasumu
Madaktari pia wanazingatia jinsi inavyoweza kuwa vigumu kwa watu kutumia viuavijasumu kwa muda wote waliopewa na kukamilisha matibabu yote. Watu wanaweza kupata ugumu zaidi kukamilisha matibabu ikiwa ni lazima kiuakijasumu kitumike mara nyingi sana au kwa nyakati maalum pekee (kama vile kabla ya chakula, wakati wa chakula, au baada ya chakula).
Mchanganyiko wa kiuakijasumu unaweza kuhitajika kutibu yafuatayo:
Maambukizi makali, hasa wakati wa siku za mwnzoni ambapo uwezekano wa bakteria kuathiriwa na antibiotiki haujulikani
Maambukizi fulani yanayosababishwa na bakteria ambayo huongezeka kwa haraka dhidi ya kiuakijasumu
Maambukizi yanayosababishwa na zaidi ya aina 1 ya bakteria ikiwa kila aina inaathiriwa na kiuakijasumu tofauti
Kustahamili dawa za kuua bakteria
Bakteria, kama viumbe hai vyote, hubadilika baada ya muda kutokana na changamoto za mazingira. Kwa sababu ya matumizi makubwa na matumizi mabaya ya kiuakijasumu (kwa mfano, wakati kiuakijasumu hazitumiwi kama ilivyoagizwa), bakteria mara nyingi hukutana na dawa hizi. Ingawa bakteria nyingihufa zinapoathiriwa na viuavijasumu, ikiwa viuavijasumu havitachukuliwa ipasavyo, baadhi ya bakteria huishi na kutengeneza usugu kwa athari za viuavijasumu. Kwa mfano, hapo awali, Stafilokokasi aureus (sababu ya inayojulikana ya maambukizi ya ngozi) ilikuwa na mwitikio wa juu sana kwa penicillin. Lakini baada ya muda, aina za bakteria hizi ziliunda kimeng'enya kinachoweza kuivunja penicillin, na kufanya penicillin isifanye kazi. Watafiti walikabiliana kwa kutengeneza aina ya penicillin ambayo kimeng'enya hicho hakingeweza kuivunja, lakini baada ya miaka michache, bakteria walizoea tena na kuwa sugu kwa penicillin hii iliyorekebishwa. Bakteria nyingine pia zimekua na usugu dhidi ya viuavijasumu.
Utafiti wa kimatibabu unaendelea kutengeneza viuavijasumu ili kupambana na bakteria. Lakini watu wanaweza kusaidia kuzuia ukuaji wa upinzani katika bakteria kwa
Kuelewa kwamba viuavijasumu hutumika kutibu bakteria, si maambukizi ya virusi (kama vile mafua ya kawaida au mafua), na kwamba madaktari hawaagizi matumizi ya viuavijasumu kwa maambukizi haya ya virusi
Kutumia viuavijasumu kama ilivyoelekezwa, ikijumuisha kipimo sahihi, idadi ya mara kwa siku, na idadi ya siku (ni muhimu kutumia viuavijasumu kwa idadi kamili ya siku zilizoagizwa, hata kama mtu anahisi vizuri zaidi)
Je, Ulijua...
|
Kutumia Dawa za Kuua Bakteria
Kwa maambukizi makali ya bakteria au kwa watu ambao hawawezi kula chakula au vinywaji, viuavijasumu kwa kawaida hutolewa kwanza kwa sindano (kawaida huingia kwenye mshipa lakini wakati mwingine kwenye misuli). Wakati maambukizi yanapodhibitiwa, viuavijasumu zinaweza kumezwa kwa mdomo.
Kwa maambukizi yasiyo makali sana, viuavijasumu mara nyingi zinaweza kumezwa kwa mdomo tangu mwanzoni.
Viuavijasumu vinahitaji kutumiwa hadi bakteria zinazoambukiza ziondolewe mwilini, hali ambayo inaweza kuwa siku chache baada ya dalili kutoweka. Kuacha matibabu mapema sana kunaweza kusababisha kurudi kwa maambukizi.
Daktari, muuguzi, au mfamasia anaweza kueleza jinsi kiuakijasumu iliyoagizwa inavyopaswa kutumiwa na madhara yake. Baadhi ya viuavijasumu lazima vimezwe tumbo likiwa tupu. Viuavijasumu vingine vinapaswa kumezwa pamoja na chakula. Metronidazole, kiuakijasumu iliyozoeleka, husababisha athari mbaya ukitumia pamoja na pombe. Pia, baadhi ya viuavijasumu vinaweza kuingiliana na dawa nyingine ambazo watu wanaweza kuwa wanatumia, ikiwezekana kupunguza ufanisi au kuongeza madhara ya kiuakijasumu au dawa nyingine. Baadhi ya antibiotiki hufanya ngozi nyeti kudhuriwa na mwanga wa jua.
Kunywa dawa za kuua bakteria ili kukinga dhidi ya maambukizi
Wakati mwingine viuavijasumu hutumika kuzuia maambukizi (yanayoitwa prophylaxis). Kwa mfano, viuavijasumu vya kuzuia vinaweza kutolewa kwa
Watu ambao wamewahi kukutana na mtu mwenye homa ya uti wa mgongo2]
Baadhi ya watu wenye vali za moyo zisizo za kawaida au bandia kabla ya huduma za meno na upasuaji ili kuzuia bakteria kuambukiza vali zilizoharibika au bandia (huduma kama hizo zinaweza kuruhusu bakteria kuingia mwilini)
Watu wanaofanyiwa upasuaji ambao wana hatari kubwa ya kupata maambukizi (kama vile upasuaji mkubwa wa mifupa au utumbo)
Ili kuepuka hali ya kustahamili dawa za kuua bakteria katika bakteria na madhara kwa watu, madaktari kwa kawaida hutoa viuavijasumu vya prophylactic kwa muda mfupi tu.
Viuavijasumu vinaweza pia kutolewa kwa watu wenye mfumo dhaifu wa kinga, kama vile watu wenye leukemia, watu wanaotumia tibakemikali kwa saratani, au watu wenye VVU/UKIMWI, kwa sababu watu kama hao wako katika hatari kubwa ya kupata maambukizi makubwa. Huenda wakahitaji kutumia antibiotiki kwa muda mrefu.
Kunywa dawa za kuua bakteria wakati wa ujauzito na kunyonyesha
Kwa ujumla, viuavijasumu hutumika wakati wa ujauzito tu wakati ambapo faida za matibabu zinazidi hatari. Baadhi ya viuavijasumu ni salama zaidi kuliko vingine. Penicillins, cephalosporins na erythromycin ni miongoni mwa viuavijasumu salama zaidi kutumia wakati wa ujauzito. (Angalia pia Usalama wa Dawa Wakati wa Ujauzito.)
Viuavijasumu vingi huingia kwenye maziwa ya mama kwa kiasi kikubwa kuweza kuathiri mtoto anayenyonyeshwa na wakati mwingine haziwezi kutumika kwa wanawake wanaonyonyesha. Wakati mwingine uamuzi wa kuacha kunyonyesha au kutotumia kiuakijasumu lazima ufanywe.
Ikiwa maambukizi yatatokea wakati wa ujauzito au wakati wa kunyonyesha, wanawake wanapaswa kuzungumza na daktari wao kuhusu faida na hatari za matibabu. (Angalia pia Matumizi ya Dawa na Bidhaa Wakati wa Kunyonyesha.)
Tiba ya Dawa ya Kuua Bakteria ya Nyumbani
Kwa kawaida, kiuakijasumui zinazotumiwa nje ya hospitali hutolewa kwa mdomo. Hata hivyo, baadhi ya maambukizi—kama vile mengi yanayohusisha mifupa (ostiomielitisiau moyo (endokadaitisi)—inaweza kuhitaji viuavijasumu kutolewa kwa njia ya vena (kwa njia ya mishipa) kwa muda mrefu, mara nyingi wiki 4 hadi 6. Ikiwa watu hawana hali nyingine zinazohitaji matibabu hospitalini na wanajisikia vizuri kiasi, viuavijasumu vya mishipa (IV) vinaweza kutolewa nyumbani.
Wakati viuavijasumu vinapohitajika kutolewa kwa muda mrefu, katheta fupi za IV zinazoingizwa kwenye mshipa mdogo kwenye mkono (kama zile zinazotumika katika taratibu nyingi za kawaida za hospitali) huenda zisipendezekezwa. Katheta hizi hudumu hadi siku 3 pekee. Badala yake, aina maalum ya katheta ya IV hutumiwa. Inaweza kuingizwa ama
Moja kwa moja kwenye mshipa mkubwa wa kati, kwa kawaida shingoni au kifuani (kinachoitwa katheta kuu)
Kwenye mshipa mdogo mkononi na kuingizwa kwenye mshipa mkubwa wa kati (unaoitwa katheta kuu iliyoingizwa pembeni, au PICC)
Baadhi ya vifaa vya kutoa viuavijasumu IV ni rahisi kiasi kwamba watu na wanafamilia wao wanaweza kujifunza kuvitumia peke yao. Katika hali nyingine, muuguzi anayetembelea lazima aje nyumbani kutoa kila kipimo. Katika hali yoyote ile, watu husimamiwa kwa uangalifu ili kuhakikisha kiuakijasumuinatolewa kwa usahihi na kuangalia matatizo na madhara yanayoweza kutokea.
Ikiwa viuavijasumu vinatolewa nyumbani kupitia katheta ya IV, hatari ya kupata maambukizi katika eneo ambalo katheta imeingizwa na kwenye damu huongezeka. Yafuatayo yanaweza kuonyesha maambukizi yanayohusiana na katheta:
Maumivu, wekundu, na usaha kwenye eneo la kuingiza katheta
Baridi na homa (hata bila matatizo kwenye sehemu ya kuingiza)
Athari Mbaya za Dawa za Kuua Bakteria
Madhara ya kawaida yatonakanayo na viuavijasumu ni pamoja na
Kusokotwa tumbo
Kwa wanawake, maambukizi ya chachu ya uke
Baadhi ya madhara huwa makali zaidi na, kulingana na kiuakijasumu, yanaweza kuathiri utendaji kazi wa figo, ini, uboho, au viungo vingine. Vipimo vya damu wakati mwingine hufanywa ili kubaini kama viungo hivi vimeathiriwa.
Colitis, kuvimba kwa utumbo mpana (koloni), hutokea kwa baadhi ya watu wanaotumia antibiotiki, hasa cephalosporins, clindamycin, fluoroquinolones, au penicillins. Aina hii ya colitis, huitwa Clostridioides difficile- ugonjwa wa kolitis unaosababishwa, hutokana na sumu zinazozalishwa na bakteria Clostridioides difficile (C. tofauti). Bakteria hizi ni sugu kwa viuavijasumu vingi na hukua kwenye utumbo bila kudhibitiwa wakati bakteria nyingine za kawaida kwenye utumbo zinapouawa na viuavijasumu. Clostridioides difficile– ugonjwa wa kolitis unaosababishwa unaweza kuwa mgumu kutibiwa na unaweza kuwa hatari kwa maisha, hasa kwa wazee.
Athari za Mzio kwa Dawa za Kuua Bakteria
Viuakijasumu pia vinaweza kusababisha athari za mzio. Athari ndogo za mzio zinaweza kujumuisha upele unaowasha au kupumua kidogo. Athari kali za mzio (anaphylaxis) inaweza kuwa hatari kwa maisha na kwa kawaida hujumuisha uvimbe wa koo, kutoweza kupumua, na shinikizo la chini la damu.
Ni muhimu kwa watu kuwaambia wataalamu wa afya ikiwa wana mzio wa kiuakijasumu fulani na kuelezea jinsi mwili ulivyoitikia hapo awali walipotibiwa na kiuakijasumu hicho. Watu wengi hupata madhara wanapotumia kiuakijasumu, lakini madhara haya yanaweza yasiwe yanayohusiana na mzio (tazama Mizio ya Dawa). Tofauti hiyo ni muhimu kwa sababu watu wenye mzio wa kiuakijasumu hawapaswi kupewa dawa hiyo au kiuakijasumu kinachohusiana nayo kwa karibu. Hiyo ni kwa sababu athari za mzio zinaweza kuhatarisha maisha. Hata hivyo, watu ambao wamepitia madhara madogo tu wanaweza kutumia viuavijasumu vinavyohusiana au hata kuendelea kutumia kiuakijasumu ileile. Wataalamu wa afya wanaweza kubaini umuhimu wa athari yoyote mbaya ambayo watu wanaipata baada ya kutumia kiuakijasumu.
