Ubotuli ni sumu adimu inayotishia maisha inayosababishwa na sumu zinazozalishwa na bakteria wasiohitaji oksijeni Clostridium botulinum.
Sumu za ubotuli, ambazo kwa kawaida huingia mwilini kupitia chakula, zinaweza kudhoofisha au kupooza misuli.
Ubotuli unaweza kuanza kwa kukauka kwa mdomo, ugumu wa kumeza na kuzungumza, kuona mara mbili, na kushindwa kuelekeza macho vizuri, au kwa dalili za mfumo wa mmeng’enyo wa chakula kama vile kuhara, kutapika, na maumivu ya tumbo.
Madaktari huchunguza sampuli za damu, kinyesi, au tishu kutoka kwenye jeraha, na wakati mwingine kipimo cha kuchunguza shughuli za misuli hufanywa.
Ikiwa watu wanafikiri wanaweza kuwa na ubotuli, wanapaswa kwenda hospitalini mara moja.
Kinga ya sumu hutumiwa kuzuia au kupunguza athari za sumu.
Uandaaji na uhifadhi makini wa chakula huzuia ubotuli unaosababishwa na kula chakula kilichochafuliwa.
Clostridium botulinum hazihitaji oksijeni ili kuishi. Yaani, hivyo ni anaerobi.
Sumu zinazosababisha ubotuli, ambazo ni sumu kali zaidi zinazojulikana, zinaweza kuathiri vibaya sana utendaji wa neva ya pembeni. Sumu za ubotuli hupooza misuli kwa kuzuia neva kutoa kemikali ya ujumbe (nyurotransmita) inayoitwa acetylcholine. Acetylcholine huingiliana na vipokezi vilivyoko kwenye misuli (kwenye muunganiko wa neva na misuli) na huchochea misuli kujikaza.
Kwa dozi ndogo sana, sumu za ubotuli aina A na B zinaweza kutumika kupunguza mkazo wa misuli na kupunguza mikunjo ya ngozi.
Je, Ulijua...
|
(Angalia pia Muhtasari wa Maambukizi ya Clostridia na Ubotuli wa Watoto Wachanga.)
Sababu za Ubotuli
Bakteria wa Clostridium botulinum huunda seli bwete zinazoitwa viiniyoga. Viiniyoga hivi bwete hupatikana kwa wingi katika mazingira, yakiwemo kwenye udongo na kwenye maji ya mito na bahari. Kama mbegu, viiniyoga vinaweza kuwepo katika hali bwete kwa miaka mingi, na vina uwezo mkubwa wa kustahimili uharibifu, kwa mfano kutokana na joto. Unyevunyevu na virutubisho vinapokuwepo na oksijeni inapokosekana (kama ilivyo kwenye utumbo au kwenye chupa au makopo yaliyofungwa), viiniyoga hukua na kuwa bakteria hai na huzalisha sumu. Baadhi ya sumu zinazozalishwa na Clostridium botulinum haziharibiwi na asidi ya tumbo au vimeng'enya vya kinga vya utumbo.
Clostridium botulinum hupatikana kwa wingi katika mazingira, na viiniyoga vinaweza kusafirishwa kupitia hewa. Mara chache, visa vya ubotuli hutokana na kumeza au kuvuta hewani kiasi kidogo cha udongo au vumbi lenye viiniyoga. Pia, sumu inaweza kutumika kama silaha. Viiniyoga vinaweza pia kuingia mwilini kupitia macho au mpasuko wa ngozi.
Ubotuli umetokea mara chache baada ya sindano ya sumu ya ubotuli (onabotulinumtoxinA) kwa sababu za upodozi, kama vile kupunguza mikunjo ya ngozi, au kwa sababu za kimatibabu, kama vile kutibu maumivu ya kichwa ya kipandauso.
Hata hivyo, visa vingi husababishwa na kula chakula chenye sumu hizo.
Kuna aina tofauti za ubotuli, ambazo zina visababishi tofauti. Aina zinazojulikana sana ni
Ubotuli unaosababishwa na chakula
Ubotuli unaosababishwa na jeraha
Ubotuli wa watoto wachanga (umejadiliwa sehemu nyingine)
Aina adimu ya ubotuli huitwa ubotuli wa sumu ya utumbo. Inaweza kutokea endapo viiniyoga vitaingia kwenye utumbo wa mtu na kuzalisha sumu humo. Ubotuli wa sumu ya utumbo unapowatokea watoto wachanga, huitwa ubotuli wa watoto wachanga. Kwa watoto wenye umri wa mwaka 1 na zaidi na kwa watu wazima, ubotuli huu huitwa ubotuli wa sumu ya utumbo kwa watu wazima. Aina hizi mbili za ubotuli wa sumu ya utumbo hutofautiana na ubotuli unaotokana na chakula, ambao ni wa kawaida zaidi na hutokea watu wanapokula chakula kilichochafuliwa na sumu yenyewe. Haijulikani wazi jinsi viiniyoga huingia kwenye utumbo katika ubotuli wa sumu ya utumbo. Kwa watoto wachanga, kumeza asali au kuwa karibu na udongo uliochafuliwa kunaweza kuwa chanzo. Kwa watu wazima, wale waliowahi kufanyiwa upasuaji wa tumbo au utumbo, wana ugonjwa wa uvimbe wa matumbo, au waliotumia viuavijasumu wana hatari kubwa zaidi ya kupata ubotuli wa sumu ya utumbo.
Ubotuli unaosababishwa na chakula
Ubotuli unaotokana na chakula hutokea watu wanapokula chakula kilichochafuliwa na sumu ya botulinum, inayozalishwa na bakteria wa Clostridium botulinum. Sumu hiyo huingia kwenye damu kutoka kwenye utumbo mdogo na hupelekwa kwenye neva. Chakula kinaweza kuwa na uchafu ikiwa hakijapikwa vya kutosha kabla ya kuhifadhiwa.
Vyanzo vinavyopatikana mara nyingi zaidi vya ubotuli unaotokana na chakula ni
Vyakula vilivyohifadhiwa nyumbani kwenye makopo, hasa vyakula vyenye kiwango kidogo cha tindikali, kama vile asparagasi, maharagwe ya kijani, kiazi sukari na mahindi
Vyanzo vingine ni pamoja na vitunguu saumu vilivyokatwakatwa vilivyohifadhiwa kwenye mafuta, pilipili za chili, nyanya za makopo, viazi vilivyofungwa kwa jaribosi vilivyookwa na kuachwa kwenye joto la kawaida kwa muda mrefu, na samaki waliowekwa makoponi au kuchachushwa nyumbani. Hata hivyo, takriban asilimia 10 ya milipuko ya ugonjwa hutokana na kula vyakula vilivyoandaliwa kibiashara—hasa mboga, samaki, matunda, na viungo vya chakula (kama vile salsa). Mara chache zaidi, ubotuli hutokana na kula nyama ya ng’ombe, bidhaa za maziwa, nyama ya nguruwe, kuku, au vyakula vingine fulani.
Kuhifadhi chakula kwenye jokofu hakukifanyi kiwe salama kwa sababu Clostridia zinaweza kuzalisha baadhi ya sumu katika viwango vya kawaida vya joto la jokofu.
Ubotuli unaosababishwa na jeraha
Ubotuli wa jeraha hutokea wakati Clostridium botulinum huingia na kuchafua jeraha au huingizwa kwenye tishu nyingine. Ndani ya jeraha, bakteria huzalisha sumu ambazo hufyonzwa na kuingia kwenye mfumo wa damu.
Kudungwa dawa kwa kutumia sindano zisizotakaswa kunaweza kusababisha aina hii ya ubotuli, vivyo hivyo kudunga heroini iliyochafuliwa kwenye misuli au chini ya ngozi (kuchubuka ngozi).
Dalili za Ubotuli
Aina mbalimbali za ubotuli husababisha dalili nyingi zinazofanana:
Mdomo mkavu
Ukungu au kuona vitu mbili
Kope inayoinama
Ugumu kumakinikia vitu vilivyo karibu
Mboni za macho zisizokaza kawaida zinapopigwa na mwanga
Kuzungumza kwa shida
Ugumu wa kumeza
Uharibifu wa neva unaosababishwa na sumu huathiri nguvu ya misuli lakini hauathiri hisi. Akili kwa kawaida hubaki wazi.
Kwa sababu kumeza huwa kugumu, chakula au mate yanaweza kuvutwa na kuingia kwenye mapafu (kuvutwa), na kusababisha kukabwa au kutapika, na kuongeza hatari ya nimonia (inayoitwa nimonia ya mpumuo).
Kwa kawaida, baada ya nguvu kupotea kwenye misuli ya uso na kichwa, nguvu hupungua taratibu kwenye misuli ya mikono na miguu, pamoja na misuli inayohusika na kupumua. Misuli huzidi kudhoofika taratibu. Kupooza kwa misuli ya kupumua kunaweza kusababisha kifo ikiwa mashine ya kupumulia (matumizi ya mashine ya kusaidia kupumua) haitolewi.
Katika ubotuli unaotokana na chakula, dalili hutokea ghafla, kwa kawaida kati ya saa 18 hadi 36 baada ya sumu kuingia mwilini, ingawa dalili zinaweza kuanza mapema kama saa 4 au kuchelewa hadi siku 8 baada ya kumeza sumu hizo. Kadiri sumu inavyomezwa kwa kiasi kikubwa zaidi, ndivyo mtu huugua mapema zaidi.
Dalili za awali za ubotuli unaotokana na chakula mara nyingi ni kichefuchefu, kutapika, maumivu ya tumbo, na kuhara. Baada ya muda, watu wengi hupata shida ya kuvimbiwa. Dalili hizi za mmeng'enyo wa chakula kwa kawaida hutokea kabla misuli haijaathiriwa.
Watu wenye ubotuli wa jeraha hawapati dalili za mfumo wa mmeng’enyo wa chakula.
Utambuzi wa Ubotuli
Inapowezekana, vipimo vya kugundua sumu katika chakula, damu, au kinyesi
Wakati mwingine kipimo cha shughuli za umeme kwenye misuli
Madaktari hushuku ubotuli kulingana na dalili. Hata hivyo, matatizo mengine yanaweza kusababisha dalili zinazofanana, kwa hivyo taarifa za ziada zinahitajika.
Kwa ubotuli unaotokana na chakula, chanzo kinachowezekana cha chakula hutoa dalili muhimu. Kwa mfano, wakati ubotuli unapotokea kwa watu wawili au zaidi waliokula chakula kilekile kilichoandaliwa mahali sawa, utambuzi huwa wazi zaidi. Utambuzi huthibitishwa pale sumu zinapogunduliwa kwenye damu au pale bakteria au sumu zinapogunduliwa katika sampuli ya kinyesi. Sumu pia zinaweza kutambuliwa katika chakula kilicholiwa.
Kwa ubotuli wa jeraha, madaktari huuliza kama watu wamewahi kupata jeraha lilopasua ngozi. Madaktari wanaweza kukagua ngozi kutafuta alama za kuchomwa zinazoashiria matumizi ya dawa ya kulevya. Utambuzi huthibitishwa wakati sumu zinagunduliwa kwenye damu au wakati bakteria zinagunduliwa kwenye tishu kutoka kwenye jeraha.
Kipimo cha shughuli za umeme kwenye misuli (kuchochea misuli kwa umeme na kurekodi shughuli zao za umeme) kunaweza kuwa na manufaa. Katika visa vingi vya ubotuli, kipimo cha shughuli za umeme kwenye misuli huonyesha majibu yasiyo ya kawaida ya misuli baada ya kichocheo cha umeme.
Wakati mwingine haiwezekani kubaini kama ubotuli unatokana na jeraha au chakula.
Matibabu ya Ubotuli
Wakati mwingine mkaa ulioamilishwa ili kuzuia kufyonza sumu inayoliwa katika chakula
Antitokisini
Kwa matatizo ya kupumua, tumia mashine ya kupumulia
Ikiwa watu wanafikiri wanaweza kuwa na ubotuli, wanapaswa kwenda hospitalini mara moja. Ikiwa ugonjwa wa ubotuli utagunduliwa, hulazwa hospitalini na kufuatiliwa kwa karibu.
Vipimo vya maabara vya kuthibitisha utambuzi vinaweza kufanywa, lakini matibabu hayawezi kucheleweshwa hadi matokeo yajulikane. Ili kusaidia kuondoa sumu ambayo haijafyonzwa, madaktari wanaweza kutoa mkaa ulioamilishwa kwa mdomo au kupitia mrija unaopitishwa puani au mdomoni hadi tumboni.
Dalili muhimu (mapigo ya moyo, kiwango cha kupumua, shinikizo la damu, na halijoto) hupimwa mara kwa mara. Ikiwa matatizo ya kupumua yataanza, watu huhamishiwa katika chumba cha wagonjwa mahututi (ICU) na wanaweza kuwekwa kwa muda kwenye mashine ya kupumulia. Matibabu kama hayo yamepunguza asilimia ya vifo vinavyotokana na ugonjwa wa ubotuli hadi chini ya 10% kwa sasa.
Ikiwa inahitajika, watu wasioweza kumeza wanaweza kulishwa kupitia mrija mwembamba wa plastiki wa kulishia (mrija wa tumbo kupitia puani) unaoingizwa kupitia puani na kushushwa hadi kooni.
Ikiwa watu wana maambukizi ya ubotuli wa jeraha, jeraha husafishwa kabisa na tishu zilizokufa huondolewa. Kisha viuavijasumu, kama vile penicillin na metronidazole, hutolewa kupitia mshipa wa damu (kwa njia ya mishipa).
Baadhi ya watu wanaopona ugonjwa wa ubotuli huhisi uchovu na upungufu wa pumzi kwa miaka mingi baadaye.. Wanaweza kuhitaji tiba ya mazoezi ya mwili ya muda mrefu.
Watu hawapati kinga dhidi ya sumu ya Clostridium botulinum baada ya maambukizi, hivyo wanaweza kuambukizwa tena.
Antitokisini
Kinga ya sumu ni dutu inayozuia au kupunguza athari za sumu. Hutolewa haraka iwezekanavyo baada ya ugonjwa wa ubotuli kutambuliwa.
Dawa ya kinga sumu inaweza kutolewa kwa watu wazima na watoto lakini haipendekezwi kwa watoto wachanga walio na umri chini ya mwaka 1; dawa tofauti ya kinga sumu inapatikana kwa ubotuli wa watoto wachanga. Ina uwezekano mkubwa zaidi wa kusaidia ikiwa itatolewa ndani ya saa 72 tangu dalili zinapoanza.
Kinga sumu hiyo inaweza kupunguza au kuzuia kuzorota zaidi kwa mwili, ili mwili uweze kujiponya kwa muda wa miezi kadhaa. Hata hivyo, dawa ya kinga sumu haiwezi kuondoa uharibifu uliokwishafanyika. Pia, baadhi ya watu huwa na mzio mkubwa (mmenyuko wa anafilaksi) kwa kinga sumu, ambayo hutokana na seramu ya farasi, au wanaweza kupata aina nyingine ya mmenyuko inayoitwa ugonjwa wa seramu.
Uzuiaji wa Ubotuli
Kupika au kupasha chakula joto vizuri
Uhifadhi na utunzaji sahihi wa chakula
Viiniyoga vya Clostridium botulinum vina uwezo mkubwa wa kustahimili joto na vinaweza kuishi hata baada ya kuchemshwa kwa saa kadhaa. Hata hivyo, sumu huharibiwa kwa urahisi na joto.
Vyakula vilivyohifadhiwa vinaweza kusababisha ugonjwa wa ubotuli ikiwa havikupikwa ipasavyo kabla ya kuhifadhiwa. Bakteria wanaweza kuzalisha baadhi ya sumu katika halijoto ya chini kama nyuzi joto 37.4° F (3° C), ambayo ni halijoto ya kawaida ya jokofu, hivyo kuhifadhi chakula kwenye jokofu hakukifanyi kiwe salama moja kwa moja.
Hatua zifuatazo zinaweza kusaidia kuzuia ubotuli unaosababishwa na chakula:
Kupika chakula kwa nyuzi joto 176°F (79.9°C) kwa dakika 30, jambo ambalo karibu kila mara huharibu sumu
Kutupa vyakula vya makopo ambavyo vimebadilika rangi au vina harufu mbaya au vimevimba au vinavuja
Kufuatia maelekezo ya kuweka chakula kwenye makopo nyumbani kutoka Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC)
Kuhifadhi kwenye jokofu mafuta ya nyumbani yaliyotiwa vitunguu saumu au mitishamba na kutupa mafuta yoyote yasiyotumika baada ya siku 4.
Kuweka viazi vilivyookwa kwenye jaribosi ya alumini vikiwa moto hadi vitakapoliwa
Ikiwa watu hawana uhakika kama kopo linapaswa kutupwa, wanaweza kuliangalia wanapoanza kulifungua. Kabla ya kutengeneza tundu la kwanza, wanaweza kuweka matone machache ya maji kwenye eneo litakalodungwa. Ikiwa maji yatatolewa nje badala ya kufyonzwa ndani ya kopo wakati kopo linapotobolewa, kopo hilo litakuwa limechafuliwa na linapaswa kutupwa. Iwapo kuna shaka yoyote kuhusu usalama wa chakula kilichohifadhiwa kwenye kopo, ni bora kukitupa kuliko kuhatarisha kupata ugojwa wa ubotuli.
Chakula chochote ambacho kinaweza kuwa na uchafu kinapaswa kutupwa kwa uangalifu. Hata kiasi kidogo sana cha sumu kinapomezwa, kuvutwa hewani, au kufyonzwa kupitia macho au jeraha kwenye ngozi kinaweza kusababisha ugonjwa mkali. Kugusa ngozi kunapaswa kuepukwa kadiri iwezekanavyo, na mikono inapaswa kuoshwa mara moja baada ya kushughulikia chakula.
Ikiwa jeraha litaambukizwa, kutafuta huduma ya kimatibabu haraka kunaweza kupunguza madhara ya ugonjwa wa ubotuli wa jeraha.
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa MWONGOZO hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC): Maelekezo ya kuhifadhi chakula nyumbani kwa kutumia makopo kwa ajili ya kuzuia ubotuli na kupata taarifa kuhusu jinsi ya kutambua chakula kilichochafuliwa na jinsi ya kukitupa ipasavyo.
Mpango wa Matibabu na Kinga ya Ubotuli wa Watoto Wachanga: Tovuti au piga simu 510-231-7600: Hutoa taarifa kuhusu matibabu, kinga, na makundi ya usaidizi
