Ugonjwa wa spektra wa usonji ni hali ambayo watu hutatizika kukuza mahusiano ya kawaida ya kijamii, hutumia lugha kwa njia isiyo ya kawaida au hawatumii kabisa, na huonyesha tabia zilizozuiliwa au zinazorudiwa.
Watu walioathiriwa wanatatizika kuwasiliana na kuhusiana na wengine.
Watu wenye ugonjwa wa spektra wa usonji pia huwa na mienendo ya tabia, mapendeleo na/au shughuli zilizo na vizuizi na mara nyingi hufuata ratiba zisizobadilika.
Utambuzi hutegemea uchunguzi, ripoti kutoka kwa wazazi na walezi wengine, pamoja na vipimo maalum vilivyosanifiwa vya kuchunguza usonji.
Watu wengi huonyesha mwitikio mzuri zaidi kwa mikakati ya kitabia zilizopangwa vizuri.
Ugonjwa wa spektra wa usonji (ASD) ni ugonjwa unaosababishwa na tatizo la ukuaji wa mfumo wa neva.
Hapo awali, ugonjwa wa spektra wa usonji uliainishwa katika aina ndogo za usonji wa kawaida, ugonjwa wa Asperger, ugonjwa wa kudumaa utotoni, na ugonjwa wa ukuaji ulioenea ambao haujabainishwa vinginevyo. Hata hivyo, kulikuwa na mwingiliano mkubwa wa dalili kiasi kwamba ilikuwa vigumu kutofautisha, hivyo madaktari hawatumii tena istilahi hizi na huzichukulia zote kama ASD (isipokuwa Ugonjwa wa Rett, ambao ni ugonjwa tofauti wa kijenetiki). ASD ni tofauti na Ugonjwa wa Rett, ingawa watu wengi wenye ASD wanazo zote mbili. Mfumo wa uainishaji unasisitiza kwamba, ndani ya wigo mpana, dalili mbalimbali zinaweza kujitokeza kwa ukali zaidi au kidogo kwa mtu fulani.
ASD hutokea kwa takribanii mtu 1 kati ya 36 nchini Marekani na hutokea mara 4 zaidi miongoni mwa wavulana kuliko wasichana. Idadi inayokadiriwa ya watu waliotambuliwa na ugonjwa wa spektra wa usonji imeongezeka kwa sababu madaktari na walezi wamejifunza zaidi kuhusu dalili za ugonjwa huu.
Visababishaji vya Ugonjwa wa Spektra wa Usonji
Visababishi mahususi vya ugonjwa wa spektra wa usonji havieleweki kikamilifu, ingawa mara nyingi zinahusishwa na sababu za kijenetiki. Kwa wazazi walio na mtoto mmoja mwenye ASD, hatari ya kupata mtoto mwingine mwenye ASD ni takribani asilimia 3 hadi 10. Kasoro kadhaa za kijenetiki, kama vile Ugonjwa wa Fragile X, tuberous sclerosis complexna Down syndrome, zinaweza kuhusishwa na ASD.
Maambukizi ya kabla ya kujifungua, kwa mfano, maambukizi ya virusi kama vile rubela au saitomegalovirusi, yanaweza kuwa na mchango. Kuzaliwa kabla ya wakati (kuzaliwa mapema) kunaweza pia kuwa sababu ya hatari: kadri kiwango cha kuzaliwa mapema kinavyoongezeka, ndivyo hatari ya kupata ASD inavyoongezeka.
Baadhi ya watoto walio na ASD wana tofauti katika jinsi ubongo wao unavyoundwa na jinsi unavyofanya kazi.
Hata hivyo, ni dhahiri kwamba ASD haisababishwi na malezi duni wala hali mbaya katika kipindi cha utotoni. Kuna ushahidi thabiti kwamba chanjo hazisababishi tawahudi (tazama pia Chanjo ya MMR na wasiwasi kuhusu usonji).
Dalili za Ugonjwa wa Spektra wa Usonji
Dalili za ugonjwa wa spektra wa usonji zinaweza kutokea katika miaka 2 ya kwanza ya maisha, lakini katika hali mbaya zaidi huenda dalili zisigundulike hadi umri wa kwenda shuleni.
Watoto wenye ugonjwa wa spektra wa usonji huonyesha dalili katika maeneo yafuatayo:
Maingiliano na mawasiliano ya jamii
Mienendo midogo na inayojirudia ya tabia
Dalili za ASD hutofautiana kuanzia ndogo hadi kali, lakini watu wengi wanahitaji kiwango fulani cha msaada katika maeneo yote mawili. Watu wenye ASD hutofautiana sana katika uwezo wao wa kufanya kazi kwa kujitegemea shuleni au katika jamii na katika uhitaji wao wa msaada. Isitoshe, hadi asilimia 20 ya watoto wenye ASD, hasa wale walio na IQ chini ya 50, hupata vifafa kabla ya kufikia miaka ya ujana. Katika takribani asilimia 25 ya watoto walioathiriwa, upotevu wa ujuzi uliopatikana hapo awali (kurudi nyuma katika ukuaji) karibu na wakati wa utambuzi na hii inaweza kuwa dalili ya kwanza ya ugonjwa.
Maingiliano na mawasiliano ya jamii
Mara nyingi, watoto wachanga wenye ASD hukumbatiana na kuwasiliana kwa kutazamana macho kwa njia zisizo za kawaida. Ingawa baadhi ya watoto wachanga walioathiriwa hukasirika wanapotenganishwa kutoka kwa wazazi wao, huenda wasiwategemee wazazi kwa masuala ya usalama kama watoto wengine wanavyofanya. Watoto wakubwa mara nyingi hupendelea kucheza peke yao na hawaundi uhusiano wa karibu wa kibinafsi, hasa nje ya familia. Wanapotagusana na watoto wengine, huenda wasitumie mbinu kutazamana ana kwa ana na ishara za uso kuanzisha mgusano wa kijamii, na hutatizika kutafsiri hisia na ishara za wengine. Huenda wakatatizika kujua jinsi na wakati wa kujiunga na mazungumzo na kutatizika kutambua maneno yasiyofaa au yenye kuumiza. Sababu hizi zinaweza kuwafanya wengine kuwaona kama wa ajabu au wa tabia zisizo za kawaida, na hivyo kusababisha kutengwa kijamii.
Lugha
Watoto walioathiriwa kwa kiwango kikubwa zaidi hawajifunzi kamwe kuzungumza. Wale wanaojifunza wanaweza kufanya hivyo kwa kuchelewa sana kuliko kawaida na kutumia maneno kwa njia isiyo ya kawaida. Mara nyingi hurudia maneno wanayoambiwa (ekolalia), hutumia usemi uliorekodiwa kwenye kumbukumbu badala ya lugha ya hiari zaidi, au hubadilisha matumizi ya kawaida ya viwakilishi, hasa kwa kutumia wewe badala ya Mimi au mimi wanapojirejelea wenyewe. Mazungumzo yanaweza yasiwe shirikishi, na, yanapokuwepo, hutumika zaidi kutaja au kuomba vitu kuliko kushiriki mawazo au hisia. Watu wenye ASD wanaweza kuzungumza kwa mdundo na sauti isiyo ya kawaida.
Tabia, mapendeleo na shughuli
Watu wenye ASD mara nyingi hupinga mabadiliko, kama vile chakula kipya, vifaa vya kuchezea, mpangilio wa samani, na mavazi. Wanaweza kushikamana kupita kiasi na vitu fulani visivyo hai. Mara nyingi hufanya mambo kwa kurudiarudia. Watoto wadogo na/au walioathirika zaidi mara nyingi hurudia vitendo fulani, kama vile kujitikisa, kupigapiga mikono, au kuzungusha vitu. Baadhi yao wanaweza kujiumiza kupitia tabia zinazojirudia kama vile kujipiga kichwa au kujiuma. Watu walioathirika kwa kiwango kidogo wanaweza kutazama video ileile mara nyingi au kusisitiza kula chakula kilekile kila mlo. Watu wenye ASD mara nyingi huwa na mapendeleo maalumu sana, mara nyingi yasiyo ya kawaida. Kwa mfano, mtoto anaweza kushughulishwa sana na mashine zinazosafisha kwa kufyonza vumbi.
Watu wenye ASD mara nyingi huwa na mwitikio uliopitiliza au hafifu kwa hisia za mwili. Huenda wakachukizwa sana na harufu, ladha, au miundo ya vitu fulani, au wakaonyesha mwitikio usio wa kawaida kwa maumivu, joto, au baridi ambavyo watu wengine huona kuwa vinawasumbua. Wanaweza kupuuza baadhi ya sauti na kusumbuliwa sana na nyingine.
Akili
Watu wengi wenye ASD wana kiwango fulani cha ulemavu wa akili (IQ chini ya 70). Utendaji wao hauna usawa. Kwa kawaida hufanya vizuri zaidi kwenye vipimo vya ujuzi wa mwendo na nafasi kuliko kwenye vipimo vya lugha. Baadhi ya watu wenye ASD wana ujuzi wa kipekee au "wa kiwango cha juu", kama vile uwezo wa kutekeleza hesabu changamano za kiakili au ujuzi wa hali ya juu wa muziki. Kwa bahati mbaya, watu hao mara nyingi hawawezi kutumia ujuzi huo kwa njia yenye tija au inayohusisha mwingiliano wa kijamii.
Utambuzi wa Ugonjwa wa Spektra wa Usonji
Tathmini ya daktari
Ripoti za wazazi na walezi wengine
Vipimo sanifu vya uchunguzi maalum wa usonji
Utambuzi wa ugonjwa wa spektra wa usonji hufanywa kwa kumchunguza mtoto kwa ukaribu katika mazingira ya chumba cha kuchezea na kuwahoji wazazi na walimu kwa makini. Vipimo sanifu vya uchunguzi maalum wa usonji, kama vile Dodoso la Mawasiliano ya Kijamii kwa watoto wakubwa na Orodha ya Ukaguzi Iliyorekebishwa ya Usonji kwa Watoto Wachanga, Iliyosasishwa, na Ufuatiliaji (M-CHAT-R/F), vinaweza kusaidia kutambua watoto wanaohitaji upimaji wa kina zaidi. Wanasaikolojia na wataalamu wengine wanaweza kutumia Ratiba pana zaidi za Uchunguzi wa Utambuzi wa Usonji na zana nyingine.
Kando na kutoa vipimo sanifu, madaktari hufanya vipimo fulani vya damu au vinasaba ili kutafuta magonjwa ya msingi yanayoweza kutibiwa au kurithiwa, kama vile matatizo ya umetaboli ya kurithi na Ugonjwa wa Fragile X.
Matibabu ya Ugonjwa wa Spektra wa Usonji
Uchanganuzi wa tabia husika
Mipango ya kielimu
Tiba ya usemi na lugha
Wakati mwingine tiba ya dawa
Uchanganuzi wa tabia inayotumika (ABA) ni mbinu ya tiba ambapo watoto hufundishwa ujuzi maalum wa utambuzi, kijamii, au kitabia kwa njia ya hatua kwa hatua. Maboresho madogo huimarishwa na kujengwa juu yake hatua kwa hatua ili kuboresha, kubadilisha, au kukuza tabia maalum kwa watoto wenye ASD. Tabia hizi zinajumuisha ujuzi wa kijamii, ujuzi wa lugha na mawasiliano, kusoma, na masomo ya shule, pamoja na ujuzi unaofundishwa kama vile kujitunza (kwa mfano, kuoga na kujivaa), ujuzi wa maisha ya kila siku, kufika kwa wakati ufaao, na uwezo wa kufanya kazi vizuri. Tiba hii pia hutumika kuwasaidia watoto kupunguza tabia (kwa mfano, uchokozi) ambazo zinaweza kutatiza maendeleo yao. ABA imeundwa ili kukidhi mahitaji ya kila mtoto na kwa kawaida huundwa na kusimamiwa na wataalamu walioidhinishwa katika uchanganuzi wa tabia (kama vile mchanganuzi wa tabia aliyeidhinishwa na bodi [BCBA]). Nchini Marekani, ABA inaweza kupatikana kama sehemu ya Mpango wa Kielimu Uliobinafsishwa (IEP) kupitia shule na katika majimbo mengi inagharimikiwa na bima ya afya. Mikakati mingine ya kina inayojikita kwa misingi ya kitabia ni modeli ya Uundaji, Tofauti za Kibinafsi, na Mahusiano (DIR).®) ambayo pia huitwa Floortime. DIR® hutumia mambo yanayomvutia mtoto na shughuli anazopendelea ili kusaidia kukuza ujuzi wa mwingiliano wa kijamii na ujuzi mwingine. Kwa sasa, kuna ushahidi mdogo unaounga mkono DIR/Floortime® ikilinganishwa na ABA, lakini tiba zote mbili zinaweza kuwa na ufanisi.
Mipango ya kielimu kwa watoto wenye umri wa shule walio na ASD inapaswa kushughulikia ukuaji wa ujuzi wa kijamii na ucheleweshaji wa usemi na lugha na kuwasaidia kuwaandaa watoto kwa ajili ya elimu baada ya shule ya sekondari au ajira.
Sheria ya Elimu ya Watu Wenye Ulemavu ya Serikali Kuu (IDEA) inahitaji shule za umma kutoa elimu bila malipo na inayofaa kwa watoto na vijana wenye ASD. Ni lazima elimu itolewe katika mazingira yenye vizuizi kidogo zaidi, jumuishi zaidi iwezekanavyo—yaani, katika mazingira ambayo watoto wana kila nafasi ya kuingiliana na wenzao wasio na ulemavu na kupata ufikiaji sawa wa rasilimali za jamii. Sheria ya Wamarekani Wenye Ulemavu na Kifungu cha 504 cha Sheria ya Urekebishaji pia huhakikisha kuwa wanajumuishwa katika shule na maeneo mengine ya umma.
Tiba ya dawa haiwezi kubadilisha tatizo la msingi. Hata hivyo, dawa maalumu za kuzuia ufyonzaji tena wa serotonini (SSRIs), kama vile fluoxetine, paroxetine, na fluvoxamine, mara nyingi huwa na ufanisi wa kupunguza tabia zinazojirudia kwa watu wenye ASD. Dawa za kupunguza matatizo ya akili, kama vile risperidone, zinaweza kutumika kupunguza tabia ya kujiumiza, ingawa hatari ya madhara (kama vile kuongeza uzani na matatizo ya mwendo) sharti izingatiwe. Vidhibiti vya hisia na dawa za kusisimua akili vinaweza kuwa muhimu kwa watu wasio makini au wenye msukumo au wenye shughuli nyingi kupita kiasi.
Ingawa baadhi ya wazazi hujaribu lishe maalum, matibabu ya mfumo wa mmeng’enyo wa chakula, au matibabu ya kinga, kwa sasa hakuna ushahidi wa kutosha kwamba matibabu hayo yana msaada kwa watoto wenye ASD. Matibabu mengine ya ziada, kama mawasiliano yanayosaidiwa, tiba ya chelation, mafunzo ya ujumuishaji wa sauti, na tiba ya oksijeni yinayotolewa chini ya shinikizo la juu, hayajathibitishwa kuwa yenye ufanisi. Katika kuzingatia matibabu kama hayo, familia zinapaswa kushauriana na daktari mkuu wa huduma ya mtoto kuhusiana na manufaa na hatari zake.
Ubashiri wa Ugonjwa wa Spektra wa Usonji
Dalili za ASD kwa ujumla huendelea kutokea katika kipindi cha maisha yote. Ubashiri huu unaathiriwa sana na kiasi cha lugha inayoweza kutumika ambacho mtoto amejifunza anapofikia umri wa shule ya msingi. Watoto wenye ASD walio na kiwango cha chini cha akili kinachopimwa—kwa mfano, wanaopata alama chini ya 50 kwenye vipimo vya kawaida vya IQ—huenda wakahitaji msaada mkubwa zaidi wanapokuwa watu wazima.
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa MWONGOZO hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
Sheria ya Elimu ya Watu Wenye Ulemavu (IDEA): Sheria ya Marekani inayotoa elimu ya umma mwafaka bila malipo kwa watoto wenye ulemavu wanaostahiki na kuhakikisha elimu maalum na huduma zinazohusiana kwa watoto hao
Sheria ya Wamarekani wenye Ulemavu: Sheria ya Marekani inayokataza ubaguzi unaotokana na ulemavu
Kifungu cha 504 cha Sheria ya Urekebishaji: Sheria ya Marekani inayohakikisha haki fulani kwa watu walio na ulemavu
Mashirika haya hutoa rasilimali za msaada, jamii, na kielimu kwa watu wenye na walezi wa watu wenye ugonjwa wa spektra wa usonji:
