Uzazi wa mpango ni kuzuia urutubishaji wa yai (kuzuia ovari kutoa mayai) au kuzuia utungisho wa yai kupitia mbegu za kiume (kutunga mimba) au kuzuia yai lililorutubishwa kushikamana na utando wa uterasi (upandikizaji).
Je, Ulijua...
|
Uzazi wa mpango hutumika kuzuia mimba. Mbinu za uzazi wa mpango zinaweza kuwa za muda mfupi (kwa mfano, vidonge vya uzazi wa mpango au kifaa cha kuwekwa ndani ya uterasi) au za kudumu (zinazokusudiwa kuepuka mimba milele, kwa mfano, upasuaji wa vasektomi au kufunga mirija ya uzazi). Utoaji mimba ni utaratibu unaoondoa ujauzito. Unatumika kukomesha mimba isiyotarajiwa wakati uzazi wa mpango umeshindwa kufanya kazi au haujatumika.
Kuna njia nyingi za uzazi wa mpango. Hakuna inayofaa kabisa, lakini baadhi ya mbinu zinaaminika zaidi kuliko zingine. Ufanisi mara nyingi hutegemea njia inayotumika na jinsi watu wanavyofuata maagizo. Kwa hivyo, ufanisi wa njia ya uzazi wa mpango unaweza kuelezewa kwa njia mbili:
Jinsi inavyofaulu kuzuia mimba inapotumiwa na watu wengi (matumizi ya kawaida)
Jinsi inavyofaulu kuzuia mimba wakati maagizo ya matumizi yanafuatwa kikamilifu (matumizi timilifu)
Kwa mfano, vidonge vya uzazi wa mpango vya kumeza (vidonge vya uzazi wa mpango) vinafaa sana endapo mwanamke atavitumia kila siku (matumizi timilifu). Hata hivyo, kusahau kumeza vidonge vichache (matumizi ya kawaida) hupunguza ufanisi. Kwa upande mwingine, vifaa vya kuingiza kwenye uterasi (IUD), mara tu vinapoingizwa, havihitaji chochote zaidi hadi vitakapohitaji kubadilishwa. Kwa hivyo, matumizi ya kawaida huwa sawa na matumizi kamilifu. Watu huwa wanafuata maagizo kwa karibu zaidi wanapozoea mbinu fulani. Kwa hivyo, tofauti kati ya ufanisi kwa matumizi timilifu na kwa matumizi ya kawaida mara nyingi hupungua kadiri muda unavyokwenda.
Je, Uzuiaji Mimba Una Ufanisi Kiasi gani?
Mbinu | Asilimia ya Wanawake Wanaopata Mimba Wakati wa Mwaka wa Kwanza wa Matumizi Timilifu* | Asilimia ya Wanawake Wanaopata Mimba Wakati wa Mwaka wa Kwanza wa Matumizi ya Kawaida* |
|---|---|---|
Mbinu za homoni (zilizo na estrojeni na/au projestini) | ||
Vidonge vya uzazi wa mpango vya kumeza kwa mdomo (OC), vinaweza kuwa na homoni mbili (estrogeni na projestini) au homoni moja (projestini pekee) | asilimia 0.3 | asilimia 9 |
asilimia 0.3 | asilimia 9 | |
asilimia 0.3 | asilimia 9 | |
Sindano ya projestini (depot medroxyprogesterone acetate) | asilimia 0.2 | asilimia 6 |
Kipandikizi cha uzazi wa mpango kinachoingizwa chini ya ngozi | Asilimia 0.05 | Sawa na matumizi kamili |
Kifaa cha ndani ya uterasi kinachoachilia levonorgestrel (IUD) | Asilimia 0.2–0.6, kulingana na aina iliyotumika | Sawa na matumizi kamili |
Uzazi wa mpango wa vizuizi | ||
Asilimia 2 kwa kondomu za nje (za kiume) Asilimia 5 kwa kondomu za ndani (za kike) | Asilimia 18 kwa kondomu za nje (za kiume) Asilimia 21 kwa kondomu za ndani (za kike) | |
Kiwambo na dawa ya kuua mbegu za kiume | asilimia 6 | asilimia 12 |
Kifuniko cha shingo ya kizazi na dawa ya kuua mbegu za kiume | Asilimia 10–13 | Asilimia 8 (juu zaidi miongoni mwa wanawake ambao wamepata watoto) |
Mafuta ya kupanga uzazi | Asilimia 7 | asilimia 14 |
Sponji za kuzuia ujauzito (ambayo hutoa dawa ya kuua mbegu za kiume mfululizo) | Asilimia 9 kwa wanawake ambao hawajapata watoto Asilimia 20 kwa wanawake ambao wamepata watoto | Asilimia 12 kwa wanawake ambao hawajapata watoto Asilimia 24 kwa wanawake ambao wamepata watoto |
Spermicide pekee | Asilimia 18 | Asilimia 28 |
Mbinu zingine | ||
IUD ya shaba | asilimia 0.6 | Sawa na matumizi kamili |
Asilimia 4 au zaidi, kwa kutegemea mbinu | Asilimia 24 | |
Mbinu ya kumwaga nje (coitus interruptus) | asilimia 4 | Asilimia 22 |
* Umri na rutuba ya uzazi ni vigezo muhimu. Kwa wanandoa wenye uwezo wa kawaida wa kupata ujauzito wanaojaribu kupata mimba, kiwango cha ujauzito ni takriban asilimia 85 baada ya mwaka 1 ikiwa hakuna njia ya uzazi wa mpango inayotumika. Kadiri wanawake wanavyozeeka, uwezo wa kupata mimba hupungua. | ||
Mbali na kiwango chake cha ufanisi, kila njia ya uzazi wa mpango ina faida na hasara zingine. Uchaguzi wa mbinu hutegemea mapendeleo, kiwango cha kutegemeka kinachohitajika, na mazingatio ya kimatibabu.
Licha ya kiwango cha juu cha ujauzito kinachohusishwa na matumizi ya kondomu ikilinganishwa na njia zingine, kondomu (hasa mpira na kondomu sanisi) hutoa ulinzi dhidi ya magonjwa yote ya zinaa ya kawaida (STI), ikiwa ni pamoja na maambukizi ya virusi vya UKIMWI (VVU). Kama sehemu ya mazoea ya ngono salama, kondomu zinapaswa kutumika hata wakati njia nyingine ya uzazi wa mpango inatumika pia.
Ikiwa ngono isiyo salama itatokea, kingamimba ya dharura inaweza kusaidia kuzuia mimba isiyotarajiwa. Kingamimba ya dharura haipaswi kutumika kama njia ya kawaida ya uzazi wa mpango.
Kulinganisha Njia za Uzuiaji Mimba
Mbinu | Urahisi | Athari Mbaya | Mazingatio mengine |
|---|---|---|---|
Mbinu za homoni | |||
Kipandikizi cha uzazi wa mpango chini ya ngozi | Vipandikizi huhitaji hatua mara moja tu kila baada ya miaka 3 na pengine hadi miaka 5. Mtaalamu huingiza kijiti kidogo chenye projestini chini ya ngozi ya sehemu ya ndani ya mkono. | Hedhi isiyo ya kawaida au kutokuwepo kwa hedhi wakati wa mwaka wa kwanza Maumivu ya kichwa na kuongezeka uzito | Vizuizi vya matumizi kwa ujumla ni vichache kuliko vile vya uzazi wa mpango ambavyo vina estrojeni. Kuchana ngozi kunahitajika ili kuondoa vipandikizi. |
Sindano ya projestini (kwa mfano, depot medroxyprogesterone acetate) | Sindano hutolewa na mtaalamu wa afya kila baada ya wiki 12. | Kutokwa damu mara kwa mara (hedhi mara kwa mara zaidi au kidogo), ambayo hupungua kadiri muda unavyokwenda Baada ya miaka 2, mara nyingi hakuna hedhi wakati sindano zinatumiwa Kuongezeka uzito, maumivu ya kichwa, mabadiliko ya hisia, na kupungua kwa muda kwa uzito wa mifupa | Njia hii hupunguza hatari ya saratani ya uterasi (endometriamu), ugonjwa wa kuvimba fupanyonga na upungufu wa damu unaotokana na upungufu wa madini chuma. |
Kifaa cha ndani ya uterasi kinachoachilia levonorgestrel (IUD) | IUD inayotoa levonorgestrel inahitaji kuchukuliwa hatua mara moja tu kila baada ya miaka 3, 5, au 8, kulingana na aina inayotumika. IUD huingizwa na kuondolewa na daktari. | Kutokwa na damu kusiko kawaida na/au kutokuwepo kwa hedhi | Kwa nadra, IUD hutolewa, husogea au hutoboa uterasi |
Kwa kawaida hatua za kila siku zinahitajika. Kwa kutumia vidonge vya uzazi wa mpango vya estrojeni-projestini, mwanamke hutumia vidonge vya uzazi wa mpango kila siku kwa wiki 3, ikifuatiwa na kidonge kisicho amilifu kila siku kwa wiki 1. Vidonge vya uzazi wa mpango vya projestini pekee hutumiwa kila siku kwa wakati sawia wa siku. Kumtembelea daktari kunaweza kuhitajika mara kwa mara ili dawa ibadilishwe. | Vidonge vya uzazi wa mpango vya estrojeni-projestini: Kutokwa na damu kwa kasi* (kwa kawaida wakati tu wa miezi michache ya kwanza ya matumizi) Kichefuchefu, kufura tumbo, mwili kubakiza maji, shinikizo la damu kuongezeka, maumivu ya matiti, maumivu ya kichwa, na kuongezeka uzito Kuongezeka kwa hatari ya kuganda kwa damu Vidonge vya uzazi wa mpango vya kumeza vyenye projestini pekee: Kutokwa na damu mara kwa mara, kutopata hedhi, maumivu ya kichwa, na kuongezeka uzito | Wanawake wenye umri wa miaka 35 au zaidi ambao wanavuta sigara hawapaswi kutumia vidonge vya uzazi wa mpango. Hali fulani zinakataza matumizi ya vidonge vya uzazi wa mpango. Wanawake wanaotumia njia za uzazi wa mpango kwa kumeza vidonge wana uwezekano mdogo wa kuwa na maumivu ya hedhi, ugonjwa wa dysphoric kabla ya hedhi (aina kali ya ugonjwa wa kabla ya hedhi), chunusi, na kutokwa na damu kusiko kawaida kwenye uterasi. Pia wana uwezekano mdogo wa kupata osteoporosis na aina kadhaa za saratani (kama vile saratani ya endometriamu na saratani ya ovari). | |
Wanawake hubandika kiraka kipya kila wiki kwa wiki 3, kisha hukiondoa na kukaa bila kwa wiki 1. Kumtembelea mtoa huduma kunaweza kuhitajika mara kwa mara ili dawa ibadilishwe. | Sawa na za vidonge vya uzazi wa mpango vya kumeza Kuwashwa ngozi kwenye eneo kilipobandikwa | Vizuizi ni sawa na vile vya tembe za kupanga uzazi. Kulingana na muda ambao wanawake wanaanza kupachika kiraka, wanaweza kuhitaji kutumia njia mbadala (kama vile kondomu na dawa za kuua mbegu za kiume) za uzazi wa mpango wakati wa wiki ya kwanza ya matumizi. | |
Wanawake huingiza pete mara moja kila baada ya wiki 3, kisha huiondoa na kutoitumia kwa wiki 1. Au wanaweza kuiacha pete mahali pake kwa wiki 4 au hata 5, kisha kuiondoa na kuibadilisha na kutumia mpya. Pete mpya hutumika kila wakati. Kumtembelea daktari kunaweza kuhitajika mara kwa mara ili dawa ibadilishwe. | Kwa ujumla ni sawa na za vidonge vya kumza vya uzazi wa mpango, isipokuwa kwamba kutokwa damu kusiko kawaida hakutokei sana kwa kutumia pete. | Vizuizi ni sawa na vile vya tembe za kupanga uzazi. Kulingana na wakati ambao wanawake wanaanza kutumia pete, wanaweza kuhitaji kutumia njia mbadala ya uzazi wa mpango katika wiki ya kwanza ya matumizi. Pete zinaweza kutolewa. Ikiwa zitatolewa kisha kuwekwa tena ndani ya saa 3, hakuna njia mbadala ya uzazi wa mpango inayohitajika. | |
Mbinu za kizuizi | |||
Wanawake wanaweza kuweka kifuniko cha shingo ya kizazi kwa dakika 15 hadi saa 40 kabla ya kufanya ngono. Lazima waiache mahali pake kwa angalau saa 6 baada ya kujamiiana, lakini haipaswi kukaa hapo kwa zaidi ya saa 48. | Athari za mzio na mwasho kwenye uke | Njia hii haiwezi kutumika wakati wa hedhi. | |
Kondomu za nje (za kiume) zinapaswa kutumika mara moja kabla ya kila kipindi cha kujamiiana. Kondomu inapaswa kuondolewa kwa uangalifu ili kuepuka shahawa kumwagika. Kondomu za ndani (za kike) huingizwa ndani ya uke, na uume huwekwa kwa uangalifu ndani ya kondomu. Kondomu hutupwa baada ya kutumiwa mara moja. Kondomu zinapatikana dukani. | Athari za mzio na mwasho wa ngozi | Kondomu za mpira wa lateksi ndizo njia pekee za uzazi wa mpango zinazotoa ulinzi dhidi ya magonjwa yote ya zinaa ya kawaida (STI), ikiwa ni pamoja na maambukizi ya virusi vya UKIMWI. Kondomu zilizotengenezwa kwa nyenzo bandia kama vile polyurethane, polyisoprene, au mpira wa silikoni hutoa ulinzi fulani, lakini ni nyembamba na zina uwezekano mkubwa wa kuchanika. Kondomu ni lazima zitumiwe kwa usahihi ili zifanye kazi. Njia hii inahitaji juhudi na ushirikiano kutoka kwa mwenzi wa ngono. | |
Mafuta ya kupanga uzazi | Jeli lazima itumike ndani ya saa 1 kabla ya kujamiiana. | Kuungua na kuwashwa katika eneo la uzazi na uke, maambukizi ya kuvu, na maambukizi ya njia ya mkojo | — |
Sifongo inaweza kuingizwa kabla ya kujamiiana na inafanya kazi kwa saa 24. Lazima iachwe mahali pake kwa angalau saa 6 baada ya kujamiiana. Hutupwa baada ya kutumiwa mara moja. Sifongo zinapatikana dukani. | Athari za mzio na ukavu au mwasho wa uke | Inaweza kuwa vigumu kuondoa sifongo. Lazima ziondolewe baada ya saa 30. Sifongo zina ufanisi mdongo ikilinganishwa na kiwambo. | |
Kiwambo chenye krimu au jeli ya kuua mbegu za kiume (ambayo huua mbegu za kiume) | Kiwambo huingizwa ndani ya uke kwa hadi saa 2 kabla ya kujamiiana. Kiwambo kinapaswa kuachwa mahali pake kwa angalau saa 6 hadi 8 na kinaweza kuachwa mahali pake kwa hadi saa 24. Daktari anaweza kuweka kiwambo na kuangalia kama kinatoshe vizuri angalau mara moja kwa mwaka na baada ya kujifungua. Kiwambo cha SILCS ni tofauti. Kiwambo cha SILCS ni kifaa cha kuzuia mimba cha ukubwa mmoja ambacho hakihitaji kuwekwa na daktari. Krimu au jeli ya kuua mbegu za kiume inayotumiwa pamoja na kiwambo inaweza kufanya uingizaji usiwe nadhifu. | Athari za mzio, mwasho katika eneo la uzazi na uke, na maambukizi ya njia ya mkojo | Baada ya kiwambo kuingizwa kwa mara ya kwanza, krimu au jeli ya ziada inapaswa kuingizwa ndani ya uke kabla ya kila kipindi cha ngono. |
Spermicide pekee | Lazima kiwekwe ndani ya uke angalau dakika 10 hadi 30 na si zaidi ya saa 1 kabla ya tendo la ndoa kila wakati | Kuungua, kuwashwa, na vipele katika eneo la uzazi na maambukizi ya uke na njia ya mkojo | Kwa sababu ufanisi ni mdogo, dawa za kuua mbegu za kiume mara nyingi hutumiwa pamoja na njia zingine za kizuizi. |
Mbinu zingine | |||
IUD ya shaba | IUD za shaba zinahitaji hatua mara moja tu kila baada ya miaka 10. IUD huingizwa na kuondolewa na daktari. | Kutokwa na damu na/au maumivu Kutoboka kwa uterasi, kwa nadra | Mara kwa mara, IUD hutolewa nje. |
Wanawake hufuatilia siku zao za kupata mimba kwa kutumia mojawapo ya mbinu au mbinu zote zifuatazo;
| Hakuna | Njia hii inahitaji uangalifu kwa wanawake na kujiepusha na ngono siku kadhaa kwa mwezi. Haina ufanisi mkubwa kwa wanawake wenye mizunguko ya hedhi inayobadilikabadilika. | |
Mbinu ya kumwaga nje | Wanaume hutoa uume wao kutoka kwenye uke kabla ya kutoa manii. Kujidhibiti na kujua wakati sahihi kunahitajika. | Hakuna | Njia hii haina ufanisi mkubwa kuliko njia zingine kwa sababu mbegu za kiume zinaweza kutoka kabla ya kumwaga manii na kwa sababu huenda mwanaume asichomoe kabla ya kumwaga manii. |
* Kutokwa na damu nyingi ni kutokwa na damu kunakotokea wakati usio wa hedhi, wakati wanawake wanatumia kidonge cha kumeza. | |||
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa Mwongozo hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
Uzazi Uliopangwa: Tovuti hii inatoa taarifa kuhusu uzazi wa mpango, utoaji mimba, na mada zingine zinazohusiana na uzazi.
