Hofu maalum (Specific phobias) huhusisha wasiwasi wa kudumu, usio wa kweli, na mkali kuhusu hali, mazingira, au vitu fulani mahususi.
Wasiwasi unaosababishwa na hofu hizi unaweza kuingilia maisha ya kila siku kwa sababu watu huanza kuepuka shughuli au maeneo fulani.
Utambuzi kwa kawaida huwa wazi kulingana na dalili anazoonyesha mtu.
Matatizo haya kwa kawaida hutibiwa kwa kutumia tiba ya kukabiliana na hofu (exposure therapy).
Hofu maalum ni matatizo ya wasiwasi yanayowapata takribani asilimia 8 ya wanawake na asilimia 3 ya wanaume kila mwaka. Hofu maalum zinazojulikana zaidi ni pamoja na hofu ya wanyama (zoophobia), hofu ya mahali pa juu (acrophobia), na hofu ya radi/ngurumo (astraphobia). Takribani asilimia 5 ya watu huogopa damu, sindano, au majeraha, jambo linaloweza kuwafanya waepuke vipimo vya damu au chanjo. Watu wenye hofu maalum mara nyingi huwa na aina mbili au zaidi za hofu hizo.
Watu wenye hofu maalum huepuka vitu vinavyochochea wasiwasi wao, au huvumilia hali hizo kwa dhiki kubwa, jambo ambalo wakati mwingine huleta shambulio la hofu (panic attack). Hata hivyo, wanatambua kuwa wasiwasi wao umepitiliza na hivyo wanaelewa kuwa wana tatizo.
Baadhi ya hofu maalum hazileti usumbufu mkubwa katika maisha. Kwa mfano, mkazi wa mjini anayeogopa nyoka anaweza asiwe na shida ya kuwaepuka. Lakini hofu nyingine huingilia sana maisha ya kila siku. Kwa mfano, mkazi wa mjini anayeogopa lifti anaweza kukutana nazo kila mara, na hivyo kulazimika kuchagua kati ya: kukosa fursa muhimu za kazi, kupanda ngazi nyingi, au kuvumilia lifti kwa mateso makubwa ya kiakili.
Baadhi ya Matatizo ya Kawaida ya Woga wa Kutopenda Vitu Fulani*
Hofu (Phobia) | Ufafanuzi |
|---|---|
Akrofobia (Acrophobia) | Hofu ya mahali pa juu (heights) |
Amathophobia | Hofu ya vumbi |
Astraphobia | Hofu ya radi na umeme |
Aviophobia | Hofu ya kusafiri kwa ndege |
Belonephobia | Hofu ya sindano, pini, au vitu vyenye ncha kali |
Brontophobia | Hofu ya ngurumo ya radi |
Klostrofobia (Claustrophobia) | Hofu ya kuwa kwenye nafasi zilizofungwa au ndogo |
Eurotophobia | Hofu ya sehemu za siri za kike |
Gephyrophobia | Hofu ya kuvuka madaraja |
Haidrofobia (Hydrophobia) | Hofu ya maji |
Odontiatophobia | Hofu ya madaktari wa meno |
Phartophobia | Hofu ya kujamba (kutoa hewa) mbele ya watu |
Phasmophobia | Hofu ya mizimu |
Phobophobia | Hofu ya kupata hofu au kuugua ugonjwa wa phobia |
Spargarophobia | Hofu ya mboga za asparaga (asparagus) |
Triskaidekaphobia | Hofu ya kila kitu kinachohusiana na namba kumi na tatu (13) |
Hofu ya taratibu za matibabu zinazohusisha sindano | Hofu ya kuchomwa sindano |
Hofu ya wanyama | Hofu ya wanyama (kawaida buibui, nyoka, au panya) |
Kuna aina zaidi ya 500 za hofu zilizopewa majina, ambazo zimeorodheshwa kwenye Tovuti ya Orodha ya Phobia. Nyingi kati ya hizo ni nadra sana kupatikana. | |
Dalili za Hofu ya vitu maalum
Watu wenye hofu maalum hupata wasiwasi mkubwa wanapokutana na kitu au hali wanayoogopa. Wanaweza kujaribu kudhibiti wasiwasi huo kwa kuepuka vitu hivyo kabisa.
Utambuzi wa Hofu ya vitu maalum
Tathmini ya daktari, kulingana na vigezo vya kawaida vya uchunguzi wa magonjwa ya akili
Madaktari hugundua hofu maalum ikiwa wasiwasi wa mtu unahusisha yafuatayo:
Ni mkali na umekuwepo kwa miezi 6 au zaidi.
Unahusu kitu au hali fulani mahususi.
Unatokea mara moja tu pale mtu anapokutana na kitu hicho.
Unamfanya mtu aanze kuepuka kitu hicho.
Ni nje ya uwiano na hatari halisi
Husababisha mfadhaiko mkubwa au huathiri vibaya utendaji kazi
Pia, madaktari huondoa uwezekano wa matatizo mengine ya akili yenye dalili zinazofanana, kama vile agoraphobia, wasiwasi wa kijamii, au msongo wa mawazo. Pia inawezekana kwa mtu kuwa na hofu fulani pamoja na tatizo lingine la afya ya akili, kama vile magonjwa ya wasiwasi kama ilivyotajwa hapo awali, mfadhaiko, hisia mseto, matatizo ya matumizi ya vilevi, dalili za kimwili na zile zinazohusiana nazo, na magonjwa ya haiba—hasa ugonjwa wa haiba ya utegemezi.
Matibabu ya Hofu ya vitu maalum
Tiba ya kuzoeshwa
Mbinu za utulivu na kupumua (kwa mfano, hypnosis)
Wakati mwingine matumizi ya muda mfupi ya dawa (kama benzodiazepine au beta-blocker)
Baadhi ya watu huishi vizuri bila matibabu ikiwa kitu wanachokiogopa ni rahisi kukiepuka. Popo na mapango ni mifano ya vitu rahisi kuepukika. Lakini ikiwa kitu hicho kinatokea mara kwa mara (kama radi), matibabu yanahitajika.
Tiba ya kukabiliana na hofu (Exposure therapy), ambayo ni aina ya tiba ya kisaikolojia, ndiyo njia kuu ya matibabu. Tiba hii inahusisha kumkutanisha mtu na kitu anachokiogopa hatua kwa hatua na mara kwa mara—iwe kwa picha/mawazo au katika hali halisi. Watu pia hufundishwa mbinu za utulivu na kupumua za kutumia kabla na wakati wa zoezi hili. Tiba hii hurudiwa hadi mtu anapoweza kukaa na kile anachokiogopa bila kupata wasiwasi. Mtaalamu anaweza kusaidia kuhakikisha tiba inafanyika vizuri, ingawa mtu anaweza pia kuifanya peke yake.
Tiba hii husaidia zaidi ya asilimia 90 ya watu wanaoifanya kwa uaminifu. Mara nyingi ndiyo tiba pekee inayohitajika kwa hofu maalum. Hata watu wenye hofu ya damu au sindano hupata nafuu kubwa kupitia tiba hii. Kwa mfano, mtu mwenye hofu ya sindano anaweza kuanza kwa kutembelea tu kliniki ya daktari (au kupita nje ya kliniki). Siku au wiki inayofuata, anaweza kukaa kwenye chumba cha daktari bila nia ya kuchomwa sindano. Hatua inayofuata inaweza kuwa kuruhusu daktari asogeze sindano karibu na ngozi yake. Zoezi hili linaweza kwenda haraka au polepole, lakini mwishowe mtu anapaswa kuruhusu damu yake ichukuliwe kwa sindano.
Dawa hazina msaada mkubwa katika kuponya hofu maalum. Isipokuwa pale benzodiazepines (dawa za wasiwasi) zinapotumika kwa muda mfupi kabla ya jambo fulani. Kwa mfano, mtu anayeogopa kusafiri kwa ndege anaweza kutumia dawa hiyo kabla ya kupanda ndege. Dawa haiondoi hofu hiyo kabisa, lakini inamsaidia mtu huyo kuweza kusafiri. Dawa ya beta-blocker (kama propranolol) inaweza kutumika kabla tu ya mtu kufanya jambo linalompa wasiwasi kama kuzungumza hadharani.
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa Mwongozo hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
Taasisi ya Kitaifa ya Afya ya Akili, Hofu Maalum: Maelezo ya jumla kuhusu hofu maalum, ikiwemo takwimu za idadi ya watu walioathirika.
