Dawa na vitu vingine, iwe vinatumiwa kwa madhumuni halali ya matibabu, kama mazoea (kwa mfano, kunywa kahawa kwa kafeini), au burudani, ni sehemu muhimu ya maisha ya kila siku kwa watu wengi (tazama jedwali ).
Matumizi mabaya ya dawa za kulevya na matatizo mengine yanayohusiana na dawa yanaweza kutokea wakati dawa zinazoamsha moja kwa moja mfumo wa utoaji wa thawabu ya ubongo zinatumiwa na mtu kwa lengo la kupata hisia za raha zinazosababishwa na dawa hiyo. Hisia za raha hutofautiana kulingana na dawa ya kulevya. Dawa ambazo zinahusika katika magonjwa ya matumizi ya vilevi zimegawanywa katika madaraja 10 tofauti kulingana na athari tofauti zinazoleta katika akili na mwili.
Madaraja Kumi ya Madawa Yanayohusishwa sana na Matatizo Yanayohusiana na Dutu
Kafeini |
Bangi (pamoja na marijuana na synthetic cannabinoid) |
Hallucinojeni (ikiwa ni pamoja na LSD, phencyclidine, psilocybin, 3,4-methyl enedioxy methamphetamine [MDMA]) |
Vivutia hewa (kama vile kizimuzi cha rangi na gundi fulani) |
Opioidi (ikiwa ni pamoja na fentanyl, morphine,na oxycodone) |
Vichocheo (pamoja na amfetamini na kokeini) |
Nyingine (pamoja na steroidi za anaboli na dawa zingine za kawaida zinazotumiwa vibaya) |
Matatizo yanayohusiana na dawa yanaweza kutokea iwe dawa ni halali au la, inakubalika kijamii, au ina matumizi ya matibabu yanayokubalika (pamoja na au bila agizo la daktari).
Katika majadiliano kuhusu dawa zinazodhibitiwa na matumizi ya dawa za kulevya, neno "narcotics" hutumiwa mara nyingi. Neno hili linamaanisha dawa zinazosababisha kupoteza hisia, hali ya kufa ganzi na kusinzia, haswa opioidi (dawa za kulevya ambazo hufunga kwenye vipokezi vya opiate kwenye seli). Hata hivyo, neno "narcotics" pia linatumika kwa maana pana (lakini isiyo sahihi kiufundi) ili kujumuisha dawa yoyote ambayo ni haramu au inayotumiwa kinyume cha sheria.
Dawa Zinazoweza Kutumika kwa Matibabu na Matumizi Haramu
Dawa | Matumizi ya Matibabu |
|---|---|
Kutibu wasiwasi na kukosa usingizi | |
Kafeini | Kama kiungo katika baadhi ya dawa za kutuliza maumivu |
Bangi | Kudhibiti maumivu ya muda mrefu Kudhibiti dalili zinazohusiana na tibakemikali (kwa mfano, kichefuchefu, kutapika, ukosefu wa hamu ya kula) Kutibu aina fulani za kifafa cha utotoni |
Dawa zinazofanana na kokeini (lakini si kokeini yenyewe) hutumiwa kufisha ganzi sehemu za juu za mwili (kama nusukaputi za juu ya mwili na za sehemu mahususi; lidocaine ni mojawapo) | |
Kutoa unusukaputi Kutibu unyogovu ambao haujakubali matibabu mengine | |
Kutuliza maumivu na kutoa unusukaputi |
Magonjwa ya matumizi ya vilevi kwa ujumla huhusisha mitindo ya tabia ambayo watu wanaendelea kutumia dawa za kulevya licha ya kuwa na matatizo yanayosababishwa na matumizi yake. Kunaweza pia kuwa na dalili za fiziolojia, ikiwa ni pamoja na mabadiliko katika mitandao ya neva za ubongo. Neno "ugonjwa wa matumizi ya vilevi" ni sahihi zaidi, limefafanuliwa kwa uwazi na lina maana chache hasi kuliko "uraibu," "matumizi mabaya," au "utegemezi."
Dawa za kulevya katika madaraja 10 hutofautiana kulingana na uwezekano wa kusababisha tatizo la matumizi ya dawa za kulevya. Uwezekano wa matumizi mabaya ya dawa hizi unategemea mchanganyiko wa mambo, ikiwa ni pamoja na yafuatayo:
Jinsi dawa hiyo inavyotumiwa
Jinsi dawa inavyosisimua njia ya mfumo wa thawabu ya ubongo
Jinsi dawa inavyofanya kazi haraka
Uwezo wa dawa ya kulevya kushawishi ustahimilivu na/au dalili za athari za kuacha kutumia
Dawa Zilizoratibiwa (Dutu Zilizoratibiwa)
Nchini Marekani, dawa zilizoainishwa kama dawa zinazodhibitiwa zinadhibitiwa na Mamlaka ya Utekelezaji wa Dawa za Kulevya. (Tazama jedwali ). Dawa za kulevya zinazodhibitiwa zimegawanywa katika ngazi 5 (au madaraja) kulingana na uwezo wazo wa kuendeleza tatizo la matumizi ya dawa za kulevya, iwe kuna matumizi ya matibabu yanayokubalika na uwezo wazo wa kutumiwa kwa usalama chini ya usimamizi wa matibabu (tazama pia Mamlaka ya Utekelezaji wa Dawa za Kulevya ya Marikani Ngazi za Dawa za Kulevya).
Baadhi ya Mifano ya Dutu Zinazodhibitiwa
Ngazi | Mifano |
|---|---|
I* | Cathinone (khat) na methcathinone, GHB, Heroini (na opioidi nyingine), LSD, Bangi, MDMA, psilocybin, synthetic cannabinoids |
II | Amfetamini, barbiturates (zinazofanya kazi kwa muda mfupi), kokeini, hydrocodone (pamoja na bidhaa mchanganyiko za hydrocodone), hydromorphone, methadone, methylphenidate, morphine na agonist nyingine zenye nguvu za opioidi, oxycodone, hydrocodone, phencyclidine |
III | Steroidi za anaboli, barbiturates (zinazofanya kazi kwa muda wastani), buprenorphine, dihydrocodeine, dronabinol, ketamine, paregoric |
IV | Barbiturates (zinazofanya kazi kwa muda mrefu), benzodiazepineS, chloral hydrate, modafinil, meprobamate, pentazocine, propoxyphene, zolpidem |
V | Dawa za kukandamiza kikohozi zilizo na kiasi kidogo cha codeine, pregabalin |
* Haiwezi kuagizwa na daktari. GHB = gamma hydroxybutyrate; LSD = lysergic acid diethylamide; MDMA = methylenedioxymethamphetamine. | |
