Mtetemo wa neva ni mienendo ya haraka, isiyo na kusudi, inayojirudia lakini si ya mdundo, isiyo ya hiari (mtetemo wa misuli au mwendo) au sauti na/au maneno yasiyo ya hiari, ya ghafla, ambayo mara nyingi hujirudia (mtetemo wa sauti). Zinaweza kukandamizwa lakini kwa muda mfupi tu na kwa juhudi za makusudi. Ugonjwa wa Tourette hutambuliwa pale ambapo watu wamekuwa na mitetemo ya misuli na sauti kwa zaidi ya mwaka mmoja.
Hamu ya kupepesa macho, kukunja uso, kutikisa kichwa, kusogea kwa njia nyingine, au kutoa sauti haiwezi kuzuiwa, na kitendo hicho si cha hiari.
Madaktari huhusisha utambuzi wa ugonjwa kulingana na dalili.
Mitetemo mingi hutoweka yenyewe, lakini ikiwa ni migumu au mikali, Uingiliaji Kati wa Kitabia kwa Mitetemo na wakati mwingine dawa zinaweza kusaidia.
Mitetemo ya neva hutofautiana sana katika ukali, na ni ya kawaida miongoni mwa watoto.
Mitetemo mingi ni midogo na mara nyingi wazazi na madaktari hawaitambui kama ugonjwa.
Uwezekano wa kutokea kwa mitetemo kwa wavulana ni mara 3 zaidi kuliko wasichana.
Ugonjwa wa Tourette ndio aina kali zaidi ya ugonjwa wa mitetemo na hutokea kwa watoto 3 hadi 9 kati ya 1,000.
Mitetemo huanza kabla ya umri wa miaka 18, kwa kawaida kati ya miaka 4 na 6. Huongezeka ukali hadi karibia umri wa miaka 10 hadi 12 na kisha hupungua wakati wa ujana. Hatimaye, mitetemo mingi hutoweka. Hata hivyo, katika takriban asilimi 1% ya watoto, mitetemo huendelea kutokea hadi utu uzima.
Watoto wenye mitetemo wanaweza kuwa na matatizo mengine kama vile
Matatizo haya mara nyingi hutatiza zaidi ukuaji na ustawi wa watoto kuliko mitetemo. Wakati mwingine mitetemo huonekana kwa mara ya kwanza watoto wenye ADHD wanapotibiwa kwa dawa ya kuchocheo kama vile methilifenidate. Watoto hawa huenda wana mwelekeo wa msingi wa kuwa na mitetemo.
Vijana (na watu wazima) wenye mitetemo pia wanaweza kuwa na
Uainishaji wa Matatizo ya Tic
Kuna aina kuu 3 za ugonjwa wa mitetemo:
Ugonjwa wa muda wa mitetemo: Watoto wamekuwa na mitetemo ya misuli na/au sauti kwa chini ya mwaka mmoja.
Ugonjwa wa mitetemo unaoendelea kutokea (ugonjwa sugu wa metetemo): Watoto wamekuwa na mitetemo ya misuli au sauti (lakini si yote miwili) kwa zaidi ya mwaka mmoja.
Ugonjwa wa Tourette: Watoto wamekuwa na mitetemo ya misuli na sauti kwa zaidi ya mwaka mmoja.
Kwa kawaida, watoto huanza kuwa na ugonjwa wa muda wa mitetemo na wakati mwingine huendelea kupata ugonjwa wa kudumu wa mietetemo au ugonjwa wa Tourette.
Sababu za Matatizo ya Tic
Chanzo cha matatizo ya mitetemo hakijulikani, lakini matatizo ya mtetemo mara nyingi hutokea katika familia, kwa hivyo madaktari wanafikiri ni suala la kurithi.
Wakati mwingine watu wenye ugonjwa mwingine, kama vile ugonjwa wa Huntington au maambukizi ya ubongo (encephalitis), huanza kuwa na mitetemo. Mitetemo inaweza pia kutokea kutokana na matumizi ya dawa fulani haramu, kama vile kokeini au amfetamini. Hata hivyo, mitetemo inayosababishwa na matatizo mengine au dawa za kulevya haramu haichukuliwi kuwa ugonjwa mkubwa wa mitetemo.
Kwa watoto ambao wamewahi kuwa na maambukizi ya streptokokasi (strep), mitetemo na/au dalili za OCD wakati mwingine huanza ghafla au kuwa mbaya zaidi ndani ya siku moja. Visa hivyo huitwa ugonjwa wa neva wa kingamwili wa watoto unaohusishwa na maambukizi ya streptococcal (PANDAS). Baadhi ya wachunguzi wanafikiri kwamba kingamwili zinazozalishwa na mwili kupambana na bakteria wa streptococcal zinaweza kusababisha mtetemo (au OCD) au kufanya mtetemo kuwa mbaya zaidi. Hata hivyo, wachunguzi wengi wanafikiri PANDAS na matatizo ya mtetemo hayahusiani.
Dalili za Matatizo ya Tic
Kabla ya mtetemo kutokea, hamu ya kufanya mtetemo inaweza kuhisiwa. Hisia hii ni sawa na hitaji la kupiga chafya au kukuna mwasho. Mkazo huongezeka, kwa kawaida katika sehemu ya mwili iliyoathiriwa. Kukubali metetemo hutoa unafuu wa muda mfupi.
Wakati mwingine mtetemo unaweza kuahirishwa kwa sekunde hadi dakika lakini tu kwa juhudi na ugumu wa makusudi. Kwa kawaida, hamu ya kufanya metetemo hatimaye inakuwa isiyozuilika. Kujaribu kudhibiti mitetemo kwa kawaida ni vigumu, hasa wakati wa msongo wa mawazo. Msongo wa mawazo na uchovu vinaweza kufanya mitetemo kuwa mibaya zaidi. Hata hivyo, mitetemo mara nyingi huwa mibaya zaidi mwili unapopumzika, kama vile unapotazama runinga (TV). Kuelekeza umakini kwenye mtetemo, haswa kwa watoto, kunaweza kufanya metetemo kuwa mbaya zaidi. Kwa kawaida, mitetemo haitokei wakati wa usingizi, na mara chache huingilia uratibu. Mitetemo inaweza kupungua watu wanapoweka umakini kwenye kazi kama vile shughuli za shule au kazini au watu wanapokuwa katika sehemu wasioijua.
Watu wenye mitetemo mikali, hasa ugonjwa wa Tourette, wanaweza kuwa na ugumu wa kufanya kazi na kupata wasiwasi mkubwa katika mazingira ya kijamii. Mitetemo mikali inaweza kusababisha ulemavu wa kijamii na kimwili.
Watoto walio na ugonjwa mbaya wa mitetemo au ugonjwa wa Tourette wana uwezekano mkubwa wa kuwa na ugonjwa mwingine, kama vile OCD, ADHD, matatizo ya kujifunza, au mchanganyiko wa hayo. Matatizo haya yanaonekana kuwa yanatokana na kasoro za ubongo zinazosababisha mitetemo na ugonjwa wa Tourette. Hata hivyo, wakati ugonjwa wa mtetemo unapokuwa mkubwa, msongo wa mawazo usio wa kawaida wa kuishi na ugonjwa huo unaweza kufanya matatizo haya kuwa mabaya zaidi.
Mtetemo huwa unafanana wakati wowote, lakini hutofautiana katika aina, nguvu, na marudio kwa muda fulani. Wakati mwingine huanza ghafla na kwa kasi. Huenda ukatokea mara kadhaa kwa saa, kisha hutoweka kwa miezi mingi.
Mitetemo inaweza kuwa
Rahisi au changamano
Mjongeo, sauti, au vyote viwili
Mitetemo rahisi ni mifupi sana. Huenda ikaanza kama tabia za wasiwasi.
Mitetemo changamani hudumu kwa muda mrefu zaidi na inaweza kuchanganya mitetemo kadhaa rahisi. Katika baadhi ya mitetemo changamani, watu wanaweza kutamka maneno machafu au yasiyofaa (huitwa coprolalia). Hata hivyo, coprolalia ni nadra. Ingawa watu mara nyingi huhusisha coprolalia na ugonjwa wa Tourette, watu wengi wenye ugonjwa wa Tourette hawana coprolalia. Miteteme changamani inaweza kuonekana kama ya makusudi, kama ilivyo katika coprolalia au wakati mtu anarudia mienendo au maneno ya mtu mwingine (echopraxia), lakini sivyo ilivyo.
Aina za Tic
Aina | Mjongeo | Sauti |
|---|---|---|
Rahisi: | Kupepesa macho Kupiga kelele Kutetemeka kwa kichwa Kuinua mabega | Kuguna au kubweka Kunusanusa au kukoroma Kusafisha koo |
Changamano: | Mchanganyiko wa mitetemo rahisi (kama vile kugeuza kichwa pamoja na kuinua mabega) Kopropraksia: Kutumia ishara za ngono au chafu Echopraxia: Kuiga mienendo ya mtu | Coprolalia: Kutamka maneno yasiyofaa kijamii (kama vile matusi au matusi ya kikabila) au virai Kurudia matamshi: Kurudia sauti au maneno yake mwenywe au ya mtu mwingine |
Je, Ulijua...
|
Utambuzi wa Matatizo ya Tic
Tathmini ya daktari
Utambuzi wa mapema wa ugonjwa wa mitetemo unaweza kuwasaidia wazazi kuelewa kwamba mitetemo waliyonayo watoto wao si ya kimakusudi na kwamba adhabu haiwezi kuzuia mitetemo na inaweza hata kuifanya iwe mibaya zaidi.
Utambuzi wa ugonjwa unategemea dalili na muda wake.
Ili kutofautisha ugonjwa wa Tourette na magonjwa mengine ya mitetemo, madaktari wanaweza kulazimika kuwapima watoto mara kwa mara baada ya muda.
Madaktari pia huwakagua watoto kubaini matatizo ambayo mara nyingi huambatana na mitetemo, kama vile ADHD na OCD.
Matibabu ya Matatizo ya Tic
Uhakikisho na usaidizi
Uingiliaji Kati wa Kitabia kwa Mitetemo
Dawa
Ikiwa dalili ni ndogo, mara nyingi uhakikisho ni bora zaidi, huku umakini mdogo ukitolewa kwa mitetemo hadi itakapotoweka yenyewe. Hata hivyo, katika baadhi ya matukio, mitetemo inaweza kuendelea hadi kwenye utu uzima. Matibabu mara nyingi yanaweza kuepukwa ikiwa familia inaelewa ugonjwa huo na ikiwa ugonjwa huo unaelezewa na kueleweka kwa walimu na wanafunzi wenzake.
Kuingilia Kati kwa Tabia kwa Kina kwa Tics (CBIT)
CBIT ni aina ya tiba ya tabia. Inaweza kuwasaidia baadhi ya watoto wakubwa kudhibiti mitetemo yao.
CBIT hujumuisha yafuatayo:
Mbinu za utambuzi na tabia (kama vile mafunzo ya kubadili tabia)
Elimu kuhusu mitetemo
Mbinu za kupumzika
Mafunzo ya kubadili tabia yanahusisha kuwafundisha watoto tabia mpya ili kuchukua nafasi ya mitetemo. Kwa mfano, endapo mitetemo inahusisha kuinua mabega yao, wanaweza kufundishwa kunyosha mikono yao hadi hamu ya kuinua mabega ipite.
Elimu inaweza kuhusisha kuwafundisha watoto (na wazazi wao) kutambua hali ambapo mitetemo hutokea au inakuwa mibaya zaidi.
Dawa
Dawa za kukomesha mitetemo zinapendekezwa tu ikiwa mitetemo haiondoki yenyewe na inaingilia shughuli za mtoto au haiba yake mwenyewe. Dozi ya chini kabisa inayohitajika ili kufanya mitetemo iweze kuvumilika hutumika, na dozi hupunguzwa kadri tics inavyopungua.
Kwa mitetemo midogo, clonidine na guanfacine ni dawa zinazosaidia. Pia zinaweza kusaidia kudhibiti wasiwasi na ADHD, ambayo inaweza kuambatana na ugonjwa wa mitetemo. Hata hivyo, clonidine inaweza kusababisha usingizi, jambo ambalo linaweza kuingilia shughuli za mtoto wakati wa mchana. Ingawa clonidine pia hutumika kutibu shinikizo la damu, mara chache husababisha shinikizo la chini la damu kwa watoto. Hata hivyo, baada ya watoto kutumia clonidine kwa muda, kusitisha utumiaji wa clonidine kwa ghafla kunaweza kusababisha shinikizo la damu kuongezeka kwa muda.
Kwa mitetemo mikali au migumu kudhibiti, dawa za kuzuia magonjwa ya akili inaweza kuwa na ufanisi hata kama kichaa si chanzo cha mitetemo. Dawa zenye ufanisi ni pamoja na aripiprazole, haloperidol, na pimozide. Madhara ni pamoja na kutotulia, ugumu wa misuli, dalili zinazofanana na zile za ugonjwa wa Parkinson (uparkinsoni), na dyskinesia ya tardive, ambayo ni mienendo inayojirudia, ya polepole, na isiyo ya hiari. Hata hivyo, madhara haya ni machache kwa sababu dozi zinazotumika kutibu mitetemo ni ndogo.
Matibabu ya matatizo mengine
Watoto wenye tatizo la mitetemo na wanaopata shida shuleni wanapaswa kupimwa matatizo ya kujifunza na kupewa usaidizi pale inapohitajika.
Ikiwa dalili za kutaka sana au kulazimisha zinasumbua, dawa kama vile kizuia ufyonzaji upya wa serotonini (SSRI), ambayo ni dawa ya mfadhaiko, inaweza kuwa muhimu.
ADHD inaweza kuwa vigumu kutibu kwa sababu dawa za kuchochea ambazo kwa kawaida hutumika kutibu zinaweza kuzidisha mitetemo. Wakati mwingine dozi ndogo za dawa hizi zinaweza kutibu ADHD bila kufanya mitetemo kuwa mibaya zaidi. Au dawa ambayo si kichocheo inaweza kutumika kutibu ADHD.
