Ukuaji wa kimwili hurejelea ongezeko la ukubwa wa mwili (urefu au kimo na uzani) na ukubwa wa viungo.
Kuanzia wakati kuzaliwa hadi umri wa takriban mwaka 1 au 2, watoto hukua haraka. Baada ya kipindi hiki cha ukuaji wa haraka, kuna ukuaji endelevu na wa taratibu ambao hupungua kasi hadi kufikia ukuajiwa haraka wa ghafla wa vijana balehe. Kadri kasi ya ukuaji inavyopungua, watoto huhitaji kalori chache, na wazazi wanaweza kugundua kupungua kwa hamu ya kula. Watoto wa miaka miwili wanaweza kuwa na tabia zisizo za kawaida za kula ambazo wakati mwingine huwafanya wazazi kuwa na wasiwasi. Baadhi ya watoto wanaweza kuonekana hawali chochote lakini wanaendelea kukua na kustawi. Kwa kweli, kwa kawaida hula kidogo siku moja na kisha hulipa kwa kula zaidi siku inayofuata.
Viungo tofauti hukua kwa kasi tofauti. Kwa mfano, mfumo wa uzazi una ongezeko fupi la kasi ya ukuaji mara tu baada ya kuzaliwa, kisha hubadilika kidogo sana hadi kabla ya ukomavu wa kijinsia (kubalehe). Kwa upande mwingine, ubongo hukua karibu kabisa katika miaka ya mwanzo ya maisha. Figo hufanya kazi katika kiwango cha mtu mzima kufikia mwisho wa mwaka wa kwanza wa maisha.
Watoto wanaoanza kutembea huwa na umbo la mwili linalopendeza, tumbo likiwa limetokeza mbele na mgongo ukiwa umepinda. Pia wanaweza kuonekana kuwa na miguu iliyopinda kwa kiasi kikubwa. Kufikia umri wa miaka 3, nguvu ya misuli huongezeka na uwiano wa mafuta ya mwili hupungua, hivyo mwili huanza kuonekana mwembamba zaidi na wenye misuli zaidi. Watoto wengi wana uwezo wa kimwili wa kudhibiti haja kubwa na kibofu cha mkojo katika kipindi hiki.
Madaktari huripoti jinsi watoto wanavyokua ikilinganishwa na watoto wengine wa umri wao na hufuatilia ongezeko la uzani wa watoto ikilinganishwa na kimo chao. Kuanzia kuzaliwa hadi umri wa miaka 2, madaktari hurekodi vigezo vyote vya ukuaji kwa kutumia chati za kawaida za ukuaji kutoka Shirika la Afya Duniani (WHO). Baada ya umri wa miaka 2, madaktari nchini Marekani hurekodi vigezo vya ukuaji kwa kutumia chati za ukuaji kutoka Kituo cha Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC).
(Tazama pia Uangalizi wa Afya wa Mtoto Mwenye Afya na Tatizo la Kupungua kwa Ukuaji na Uzani (iliyokuwa ikijulikana kama kushindwa kustawi).)
Urefu na Uzito
Watoto wachanga hupimwa urefu. Kimo hupimwa kwa watoto ambao wanaweza kusimama. Watoto wachanga huwekwa chali kwenye kifaa kinachofaa, kama vile meza ya kupimia (inayoitwa stadiomita ya kulala chali), na watoto wanaoweza kusimama hupimwa kwa kutumia stadiomita ya wima au iliyosimama.
Kwa ujumla, urefu wa mtoto mchanga huongezeka kwa takriban asilimia 30% kufikia umri wa miezi 5 na zaidi ya asilimia 50% kwa umri wa miezi 12. Kwa kawaida watoto wachanga hukua kama inchi 10 (sentimita 25) wakati wa mwaka wa kwanza, na kimo katika miaka 5 ni takriban mara mbili ya urefu wa kuzaliwa. Wavulana wengi hufikia nusu ya kimo chao cha watu wazima kufikia takriban umri wa miaka 2. Wasichana wengi hufikia nusu ya kimo chao cha watu wazima wakiwa na umri wa miezi 19 hivi.
(Tazama pia chati za ukuaji wa watoto wanaozaliwa hadi umri wa miaka 2 kutoka kwa WHO na chati za ukuaji wa watoto na vijana wa umri wa miaka 2 hadi 20 kutoka kwa CDC.)
Uzito
Watoto waliozaliwa karibuni baada ya kipindi cha muda wa kawaida hupoteza asilimia 5 hadi 8 ya uzani waowa kuzaliwa katika siku chache za kwanza za maisha. Huongeza tena uzani huu mwishoni mwa wiki 2 za kwanza. Baada ya kipindi hiki, watoto waliozaliwa karibuni kwa kawaida huongeza uzani wa takriban aunsi 1 kwa siku katika kipindi cha miezi 3 ya kwanza, na pauni 1 kwa mwezi baada ya hapo. Ongezeko hili la uzani kwa kawaida husababisha kuongezeka maradufu kwa uzani wa kuzaliwa kwa mtoto anapofikisha umri wa miezi 5 na kuongezeka mara tatu kufikia umri wa mwaka 1.
Tangu miaka ya 1980, watoto zaidi nchini Marekani wamekua na unene kupita kiasi (uzani kupita kiasi), na idadi ya watoto na vijana balehe walio na unene kupita kiasi bado ni kubwa leo. Baadhi ya watoto huwa wanene kupita kiasi wakiwa na umri mdogo. Kielezo cha uzito wa mwili (BMI) hutumika kubaini uzani kupita kiasi na unene kupita kiasi. CDC imetoa chati maalum za BMI za ukuaji kulingana na umri zilizopanuliwa kwa wavulana na wasichana ambao wana BMI kubwa sana.
(Tazama pia chati za ukuaji wa watoto wanaozaliwa hadi umri wa miaka 2 kutoka kwa WHO na chati za ukuaji wa watoto na vijana wa umri wa miaka 2 hadi 20 kutoka kwa CDC.)
Mzunguko wa Kichwa
Mzunguko wa kichwa ni kipimo kinachozunguka eneo kubwa zaidi la kichwa cha mtoto. Madaktari huweka kipimo cha tepi juu ya nyusi na masikio na kuzunguka nyuma ya kichwa. Kipimo hiki ni muhimu kwa sababu ukubwa wa kichwa huakisi ukubwa wa ubongo, na kipimo hiki huwafahamisha madaktari kama ubongo wa mtoto unakua kwa kasi ya kawaida. Mzunguko wa kichwa hupimwa mara kwa mara hadi watoto wafikie umri wa miaka 3.
Wakati wa kuzaliwa, ubongo huwa na asilimia 25 ya ukubwa wake wa baadaye kama mtu mzima, na mzunguko wa kichwa ni takriban inchi 14 (takriban sentimita 35). Kufikia umri wa mwaka 1, ubongo huwa ni asilimia 75 ya ukubwa wake wa mtu mzima. Kufikia umri wa miaka 3, ubongo huwa na asilimia 80 ya ukubwa wake wa mtu mzima. Kufikia umri wa miaka 7, ubongo huwa na asilimia 90 ya ukubwa wake wa mtu mzima.
Meno
Kuota kwa meno ni wakati jino linapochomoza kutoka kwenye fizi. Muda wa jino kuota hutofautiana, hasa kutokana na urithi wa jenetiki. Hata hivyo, uotaji wa meno unaweza pia kucheleweshwa na matatizo kama vile matege, upungufu wa teziubongo, dundumio lisiloamilifu, au ugonjwa wa Down.
Meno ya mbele ya chini kawaida huanza kutokea kuanzia umri wa miezi 5 hadi 9. Meno ya juu ya mbele kwa kawaida huanza kutokea kuanzia umri wa miezi 8 hadi 12. Kwa wastani, watoto wachanga huwa na meno 6 wanapofikisha umri wa miezi 12, meno 12 wanapofikisha umri wa miezi 18, meno 16 wanapofikisha umri wa miaka 2, na meno yote 20 ya watoto wao wachanga (meno yanayong'oka baada ya muda fulani) wanapofikisha umri wa miaka 2½. Meno ya watoto hubadilishwa na meno ya kudumu (ya watu wazima) kati ya umri wa miaka 5 na 13. Meno ya kudumu huwa yanatokea mapema kwa wasichana.
Dalili zinazosababishwa na kutoka kwa meno kwa watoto wachanga (kama vile kutokwa mate na kukasirika) hujulikana kama meno kuota. Kwa watoto wakubwa, jino lililotoka linaweza kusababisha kupoteza hamu ya kula, usingizi usio na utulivu, pua zinazotoa makamasi, na joto la mwili lililoongezeka (lakini si homa).
Nyakati za Jino Kuchomoza
Meno | Idadi | Umri katika Ulipukaji* |
|---|---|---|
Msingi au mtoto (yote kwa jumla ni 20) | ||
Meno ya mbele yaliyo upande wa chini katikati | 2 | Miezi 5–9 |
Meno ya mbele yaliyo upande wa juu katikati | 2 | Miezi 8–12 |
Meno ya mbele yaliyo upande wa juu kando | 2 | Miezi 10–12 |
Meno ya mbele yaliyo upande wa chini kando | 2 | Miezi 12–15 |
Magego ya kwanza† | 4 | Miezi 10–16 |
Chonge | 4 | Miezi 16–20 |
Magego ya pili† | 4 | Miezi 20–30 |
Meno ya kudumu au mtu mzima (yote kwa jumla ni 32) | ||
Magego ya kwanza† | 4 | Miaka 5–7 |
Meno ya mbele | 8 | Miaka 6–8 |
Masagego (primola) | 8 | Miaka 9–12 |
Chonge | 4 | Miaka 10–13 |
Magego ya pili† | 4 | Miaka 11–13 |
Mola za tatu† | 4 | Miaka 17–25 |
* Umri wa kuota meno hutofautiana sana. | ||
† Mola huhesabiwa kuanzia nyuma ya mdomo kwenda mbele (tazama mchoro Kutambua Meno ya Kudumu (ya Watu Wazima)). | ||
Utambuzi wa Meno ya Msingi (Mtoto Mchanga)
Meno ya msingi (ya watoto) hutambuliwa kwa herufi za alfabeti A–T. Meno hutatambulishwa kwa herufi kuanzia nyuma ya kinywa hadi mbele wakianzia upande wa juu kulia na herufi A. Ingawa kuna mifumo kadhaa ya kupangilia meno, ile iliyotolewa hapa ni Mfumo wa Nambari za Meno wa Kimataifa na ndiyo unaotumika zaidi nchini Marekani. Watoto wadogo kwa kawaida huwa na meno 20 ya msingi: jozi moja ya kila aina ya mola za pili za upande wa juu (A na J), mola za kwanza za upande wa juu (B na I), meno yenye ncha kali (C na H), meno ya mbele yaliyo upande wa juu kando (D na G), meno ya mbele yaliyo upande wa juu katikati (E na F), mola za pili za upande wa chini (T na K), mola za kwanza za upande wa chini (S na L), meno yenye ncha kali ya upande wa chini (R na M), meno ya mbele yaliyo upande wa chini kando (Q na N), na meno ya mbele yaliyo upande wa chini katikati (P na O). |
Utambuzi wa Meno ya Kudumu (Mtu Mzima)
Meno ya kudumu (ya watu wazima) hutambuliwa kwa nambari 1–32. Meno huhesabiwa kuanzia nyuma ya mdomo kuelekea mbele, yakianzia upande wa juu wa kulia kwa nambari 1. Ingawa kuna mifumo kadhaa ya kuhesabu meno, inayoonyeshwa ni Mfumo wa Nambari za Meno wa Kimataifa na ndiyo unaotumika zaidi nchini Marekani. Kuna meno 32 ya kudumu: jozi moja ya mola za tatu za upande wa juu (1 na 16), ambayo wakati mwingine huitwa meno ya hekima; mola za pili za upande wa juu (2 na 15); mola za kwanza za upande wa juu (3 na 14); premola za pili za upande wa juu (4 na 13); premola za kwanza za upande wa juu (5 na 12); meno yenye ncha kali ya upande wa juu (6 na 11); meno ya mbele yaliyo upande wa juu kando (7 na 10); meno ya mbele yaliyo upande wa juu katikati (8 na 9); mola za tatu za upande wa chini (32 na 17), ambayo wakati mwingine huitwa meno ya hekima; mola za pili za upande wa chini (31 na 18); mola za kwanza za upande wa chini (30 na 19); premola za pili za upande wa chini (29 na 20); meno yenye ncha kali ya upande wa chini (27 na 22); meno ya mbele yaliyo upande wa chini kando (26 na 23); na meno ya mbele yaliyo upande wa chini katikati (25 na 24). |
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa Mwongozo hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
Shirika la Afya Duniani (WHO): Chati za ukuaji kutoka kwa shirika la WHO kwa watoto wachanga na watoto wenye umri wa miaka 0 hadi 2
Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC): Chati za ukuaji kutoka CDC kwa watoto na vijana balehe wenye umri wa miaka 2 na zaidi nchini Marekani
CDC: Chati Maalum za BMI za ukuaji kulingana na umri kwa wavulana na wasichana wenye BMI kubwa sana
