Wakati wa ujana wa kubalehe (ambao kwa kawaida huchukuliwa kuwa kati ya umri wa miaka 11 hadi 21), wavulana na wasichana kufikia kimo na uzani wa watu wazima na hupitia ukomavu wa kijinsia (ubalehe). Muda na kasi ambayo mabadiliko haya hutokea hutofautiana na huathiriwa na jeni za kurithi na mazingira.
(Tazama pia Uangalizi wa Afya ya Mtoto Mwenye Afya Nzuri na Masuala ya Huduma ya Afya kwa Vijana Balehe.)
Ukuaji wa Kimwili kwa Vijana
Kwa chati za urefu na uzani kwa watoto wenye umri wa miaka 2 na zaidi nchini Marekani tazama chati za ukuaji kutoka Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC).
Kuna ongezeko kubwa la kasi ya ukuaji wakati wa kipindi cha balehe. Ongezeko la kasi ya ukuaji kwa wavulana hutokea katikati ya kipindi cha balehe kati ya umri wa takriban miaka 12 na 17 (hasa kati ya miaka 13 na 15) na kwa kawaida huanza mwaka mmoja baada ya korodani kuanza kuongezeka ukubwa. Wavulana hukua kwa takriban inchi 4 (takriban sentimita 10) wakati wa mwaka wao wa ukuaji wa juu zaidi. Ongezeko la kasi ya ukuaji kwa wasichana hutokea katikati ya kipindi cha balehe kati ya umri wa takriban miaka 9½ na miaka 14½ (hasa kati ya miaka 11 na 13½). Wasichana hukua kwa takriban inchi 3½ (takriban sentimita 9) wakati wa mwaka wao wa ukuaji wa juu zaidi. Kwa ujumla, wavulana wana uzani mkubwa zaidi na ni warefu kwa kimo kuliko wasichana.
Ikiwa muda wa ukuaji si wa kawaida, hasa kwa mvulana ambaye ukuaji wake wa kimwili umechelewa (tazama Kuchelewa Kubalehe) au kwa msichana ambaye ukuaji wake hutokea mapema (tazama Kubalehe Mapema), msongo wa kihisiaa unaweza kutokea. Watoto wengi wanaokua polepole hatimaye hufikia kimo cha kawaida (tazama Kuchelewa Kikatiba Kubalehe). Hata hivyo, vijana balehe ambao ukuaji wao umechelewa au si wa kawaida (tazama Upungufu wa Homoni za Ukuaji kwa Watoto) wanapaswa kuchunguzwa na madaktari ili kuondoa uwezekano wa magonjwa na sababu nyingine za kimwili na kupewa uhakikisho.
Ukomavu wa Kijinsia kwa Vijana
Ukomavu wa kijinsia au kubalehe huanza katika umri tofauti kutegemea na sababu za kijenetiki na mazingira. Ukomavu wa kijinsia huanza mapema zaidi leo kuliko ilivyokuwa karne moja iliyopita, labda kutokana na maboresho katika lishe, afya kwa ujumla, na hali ya maisha. Kwa mfano, wastani wa umri ambao wasichana huanza kupata hedhi umepungua kwa takribani miaka 3 katika kipindi cha miaka 100 iliyopita. Hata hivyo, wakati wowote ukomavu wa kijinsia unapoanza, kwa kawaida hutokea kwa mpangilio uleule.
Kwa wavulana, mabadiliko ya kijinsia huanza kwa kuongezeka kwa ukubwa wa korodani na mifuko yake, na kawaida hufuatiwa na kurefuka kwa uume (tazama Kubalehe kwa Wavulana). Kisha, nywele za sehemu za siri huanza kuonekana. Nywele za makwapa na usoni huonekana takribani miaka 2 baada ya nywele za sehemu za siri. Kipindi cha ukuaji wa haraka kwa kawaida huanza mwaka mmoja baada ya korodani kuanza kuongezeka ukubwa. Wavulana nchini Marekani kwa kawaida humwaga mbegu zao za kiume kwa mara ya kwanza kati ya umri wa miaka 12½ na 14, takriban mwaka 1 baada ya ukuaji wa uume kuongezeka. Wavulana wadogo wanaobalehe mara nyingi kuongezeka kidogo kwa matiti (gynecomastia) ambao kwa kawaida hutoweka ndani ya miaka kadhaa.
Kwa wasichana, kuanza kwa ukuaji wa matiti ni dalili ya kwanza ya ukomavu wa kijinsia, ikifuatiwa kwa karibu na mwanzo wa ukuaji wa haraka (tazama Kubalehe kwa Wasichana). Muda mfupi baada ya hapo, nywele za sehemu za siri na kwapa huonekana. Hedhi kwa kawaida huanza takriban miaka 2 baada ya kuanza kwa ukuaji wa matiti na wakati ukuaji wa kimo unapopungua baada ya kufikia kasi yake ya juu kabisa. Nchini Marekani, wasichana wengi huanza kupata hedhi zao wakiwa na umri wa miaka 12 au 13, lakini kuna utofauti mkubwa wa umri.
Kwa wavulana na wasichana, nywele za sehemu za siri, nywele za kwapani, au zote mbili zinaweza kutokea kwanza. Mwonekano huu unaweza kuwa tofauti ya kawaida lakini unapaswa kujadiliwa na daktari.
Hatua Muhimu katika Maendeleo ya Kijinsia
Ikiwa ukomavu wa kijinsia umeanza mapema sana (tazama Kubalehe Mapema) au kuchelewa sana (tazama Ubalehe Uliochelewa), madaktari kwa kawaida huwafanyia watoto tathmini ili kubaini uwepo wa matatizo ya homoni.
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa Mwongozo hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC): Chati za ukuaji kutoka CDC kwa watoto na vijana balehe wenye umri wa miaka 2 na zaidi nchini Marekani
