Haidrosefalasi ni mlundikano wa viowevu vya ziada katika nafasi za kawaida ndani ya ubongo (ventrikali) na/au kati ya tabaka la ndani na la kati la tishu zinazofunika ubongo (nafasi ya subaraknoidi). Viowevu hivi vya ziada kwa kawaida husababisha kichwa kuwa kikubwa na matatizo ya ukuaji.
Haidrosefalasi hutokea wakati viowevu vilivyo kwenye nafasi za kawaida za ubongo (ventrikali) vimeshindwa kutiririka.
Viowevu hivi vinaweza kulundikana kwa sababu nyingi, kama vile kasoro ya kuzaliwa, kuvuja kwa damu ndani ya ubongo, au uvimbe wa ubongo.
Dalili za kawaida ni pamoja na kichwa kuwa kikubwa isivyo kawaida, kusononeka, kutapika, vifafa, na ukuaji usio wa kawaida.
Utambuzi wa ugonjwa unategemea tomografia ya kompyuta (CT), kipimo cha picha kinachotumia mawimbi ya sauti, au upigaji picha kwa mwangwi wa sumaku (MRI).
Upasuaji unahitajika ili kuweka mirija ya kutolea viowevu (shanti) kwenye ubongo au kutengeneza njia inayoruhusu viowevu kutiririka.
Haidrosefalasi ni neno linalomaanisha "maji kwenye ubongo." Hata hivyo, ubongo haujazungukwa na maji, bali na kiowevu kinachoitwa kiowevu cha ubongo na uti wa mgongo. Kiowevu hiki hutengenezwa katika nafasi zilizo ndani ya ubongo zinazoitwa ventrikali. Kiowevu hicho hutengenezwa siku zote na lazima kitiririke kwenda sehemu nyingine, ambapo huwa kinafyonzwa ndani ya damu. Wakati kiowevu hicho kinaposhindwa kutiririka, huwa kinalundikana kwenye ventrikali na/au nafasi ya subaraknoidi, na kusababisha haidrosefalasi. Mara nyingi, shinikizo katika ventrikali na ndani ya ubongo huongezeka, na hivyo kugandamiza tishu za ubongo.
Hali nyingi, kama vile kasoro ya kuzaliwa, kuvuja damu ndani ya ubongo (ambalo ni tatizo linalowapata zaidi watoto wanaozaliwa kabla ya wakati), maambukizi, maumbile yasiyo ya kawaida ya muundo wa ubongo, au uvimbe wa ubongo, zinaweza kuziba mtiririko na kusababisha haidrosefalasi. Haidrosefalasi pia inaweza kusababishwa na kasoro fulani za kinasaba.
Watoto wachanga wanaweza kuzaliwa na haidrosefalasi au wanaweza kuipata baada ya kuzaliwa.
Picha hii inaonyesha mtoto mchanga mwenye kichwa kilichopanuka kutokana na majimaji ya ziada katika nafasi zilizo kwenye ubongo.
STEVE ALLEN/MAKTABA YA PICHA ZA SAYANSI
Dalili za Haidrosefalasi kwa Mtoto Aliyezaliwa Karibuni
Kichwa kuwa kikubwa isivyo kawaida inaweza kuwa dalili ya haidrosefalasi.
Wakati shinikizo katika ubongo linapoongezeka kwa sababu ya haidrosefalasi, watoto wachanga kusononeka na kukosa uchangamfu, hulia kwa sauti ya juu, hutapika, na wanaweza kupata kifafa. Pia, sehemu laini kati ya mifupa ya fuvu (inayoitwa utosi wa mtoto mchanga) inaweza kuvimba na kusababisha uvimbe laini kichwani. Huenda macho yanaweza pamoja, na wakati mwingine kumfanya mtoto aonekane ana macho yanayopishana (inaitwa makengeza).
Watoto wakubwa wanaweza kuwa na maumivu ya kichwa, matatizo ya kuona, au vyote viwili.
Ikiwa haidrosefalasi haitatibiwa, watoto wachanga hawapati ukuaji wa kawaida. Baadhi ya watoto walio na haidrosefalasi, hasa wale wanaoipata mapema wakati wa ujauzito, wanakuwa na ulemavu wa kiakili au matatizo ya kujifunza, ugonjwa wa kifafa (kifafa), au kwa wasichana, kubalehe mapema. Watoto wengine hupoteza uwezo wa kuona.
Ikiwa haidrosefalasi itatambuliwa na kutibiwa mapema, watoto wanaweza kupata ukuaji wa akili wa kawaida.
Utambuzi wa ugonjwa wa Haidrosefalasi kwa Mtoto aliyezaliwa karibuni
Kabla ya kuzaliwa, kipimio cha picha kwa kutumia mawimbi ya sauti cha kabla ya kuzaa
Baada ya kuzaliwa, utambuzi hufanyika kwa kutumia tomografia ya kompyuta (CT), picha inayopigwa kwa mvumo wa sumaku (MRI), au kipimo cha picha kinachotumia mawimbi ya sauti cha kichwa.
Kabla ya kuzaliwa, mara nyingi haidrosefalasi hutambuliwa wakati kipimo cha picha kinachotumia mawimbi ya sauti wakati wa ujauzito kinapofanywa kama sehemu ya uchunguzi wa kawaida.
Baada ya kuzaliwa, madaktari hudhania uwepo wa utambuzi huo kwa watoto wachanga kulingana na dalili zilizoonekana wakati wa uchunguzi wa kawaida wa mwili. Kisha, madaktari hufanya kipimo cha picha kinachotumia mawimbi ya sauti cha kichwa ili kuthibitisha utambuzi wa haidrosefalasi.
Kwa watoto wachanga wenye umri mkubwa zaidi na watoto, madaktari hufanya CT, MRI, au wakati mwingine kipimo cha picha kinachotumia mawimbi ya sauti cha kichwa (hasa wakati utosi bado haujafunga) ili kuthibitisha utambuzi na kufuatilia hali inavyoendelea.
Matibabu ya Haidrosefalasi kwa Mtoto aliyezaliwa karibuni
Wakati mwingine upasuaji mdogo wa uti wa mgongo hufanywa.
Kwa haidrosefalasi inayozidi kuwa mbaya, shanti au tundu katika ventrikali huhitajika.
Lengo la matibabu ni kudumisha shinikizo ndani ya ubongo katika hali ya kawaida.
Matibabu ya haidrosefalasi yanategemea kinachosababisha ugonjwa huo, ukali wake, na ikiwa hali hiyo inazidi kuwa mbaya.
Ikihitajika, shinikizo ndani ya ubongo linaweza kupimwa na kupunguzwa kwa muda kwa kutoa kiowevu cha uti wa mgongo kupitia upasuaji mdogo wa uti wa mgongo (kutoboa kiuno) unaorudiwa hadi shanti itakapowekwa.
Ikiwa haidrosefalasi inazidi kuwa mbaya, madaktari huweka shanti ya ventrikali. Shanti ni mrija wa plastiki unaotengeneza njia mbadala ya kudumu ya kutolea kiowevu cha ubongo na uti wa mgongo. Kutoa kiowevu cha ubongo na uti wa mgongo hupunguza shinikizo na kiwango cha kiowevu hicho ndani ya ubongo. Madaktari huweka shanti ndani ya ventrikali za ubongo na kuipitisha chini ya ngozi kuanzia kichwani hadi sehemu nyingine, kwa kawaida tumboni (huitwa shanti ya ventrikali na peritoneamu, au shanti ya VP). Shanti hiyo ina vali inayoruhusu kiowevu kutoka kwenye ubongo ikiwa shinikizo litakuwa juu sana.
Ingawa watoto wachache hatimaye huweza kuishi bila shanti wanapokuwa wakubwa, shanti hizo hutolewa mara chache sana kwa sababu ya hatari ya kuvuja kwa damu na majeraha.
Kwa baadhi ya watoto, madaktari hufanya upasuaji wa kutengeneza tundu kwenye ventrikali. Katika utaratibu huu, madaktari hawaweki shanti bali hutengeneza tundu kati ya ventrikali na nafasi ya sabaraknoidi ndani ya ubongo. Tundu hili linaruhusu kiowevu cha ziada cha ubongo na uti wa mgongo kutoka na kufyonzwa kama kawaida. Wakati mwingine shanti bado huhitajika ikiwa upasuaji wa kutengeneza tundu kwenye ventrikali hautibu haidrosefalasi.
Baada ya kuweka shanti au kufanya upasuaji wa kutengeneza tundu kwenye ventrikali, madaktari hupima mzingo wa kichwa na kuangalia jinsi mtoto anavyokua. Vipimo vya picha (kama vile tomografia ya kompyuta au picha inayopigwa kwa mvumo wa sumaku) hufanywa mara kwa mara.
Katika baadhi ya matukio, madaktari wanaweza kufanya upasuaji kwa kijusi ili kurekebisha kasoro inayosababisha haidrosefalasi.
Matatizo ya vielekezio
Shanti zinazopata maambukizo hutibiwa kwa viua vijasumu. Shanti iliyoambukizwa huondolewa na mrija wa muda wa kutolea kiowevu huwekwa. Shanti mpya huwekwa mara tu maambukizi yanapotibiwa ipasavyo.
Shanti zinaweza kuvunjika au kuziba na kuacha kufanya kazi ipasavyo. Ili kubaini jinsi shanti inavyofanya kazi, madaktari hupiga picha za eksirei za shanti hiyo na kufanya vipimo vya picha vya ubongo. Shanti ambayo haifanyi kazi ipasavyo kwa kawaida hutolewa na kubadilishwa.
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa Mwongozo hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
