Preklampsia ni aidha shinikizo la juu la damu jipya au hali mbaya zaidi iliyopo ya shinikizo la juu la damu ambayo inatokea baada ya wiki ya 20 ya ujauzito na inaambatana na protini kupita kiasi kwenye mkojo. Eklampsia ni vifafa vinavyotokea kwa wanawake walio na preklampsia na ambacho hakina chanzo kingine.
Preklampsia inaweza kusababisha kondo la nyuma kujitenga na/au mtoto kuzaliwa mapema sana, na hivyo kuongeza hatari kwamba mtoto atakuwa na matatizo mara baada ya kuzaliwa.
Mikono, vidole vya mkono, shingo, na/au miguu ya mwanamke inaweza kuvimba, na ikiwa preklampsia ni kali na haijatibiwa, anaweza kuwa na kifafa (eklampsia) au uharibifu wa viungo.
Kulingana na ukali wa preklampsia, matibabu yanaweza kuhusisha shughuli zilizorekebishwa (kupumzika kitandani), kulazwa hospitalini, dawa za kupunguza shinikizo la damu au kujifungua mtoto.
Salfeti ya magnesiamu hutolewa kwa sindano ya mshipa ili kuzuia au kukomesha kifafa.
Katika preklampsia, ongezeko la shinikizo la damu huambatana na protini kwenye mkojo (proteinuria). Preklampsia inaweza kusababisha vifafa vya ghafla (eklampsia). Isipotibiwa vizuri, eklampsia kwa kawaida husababisha kifo.
Preklampsia (ikiwa na au bila eklampsia) hutokea baada ya wiki ya 20 ya ujauzito, ingawa visa vingi hutokea baada ya wiki 34 za ujauzito. Baadhi ya visa hutokea baada ya kujifungua, mara nyingi ndani ya siku 4 za kwanza lakini wakati mwingine hadi wiki 6 baada ya kujifungua. Preklampsia hutokea katika takriban 5% na eklampsia hutokea katika chini ya 2% ya uzazi duniani kote.
Je, Ulijua...
|
Aina tofauti ya preklampsia inayoitwa ugonjwa wa HELLP hutokea katika chini ya 1% ya mimba. Wanawake walio na ugonjwa wa HELLP wana hemolysis (kuvunjika kwa seli nyekundu za damu), ongezeko vya vimeng’enya vya ini, na idadi ndogo ya chembe chembe za damu. Wanawake wengi wajawazito wenye ugonjwa wa HELLP wana shinikizo la juu la damu na protini kwenye mkojo, lakini wengine hawana.
Sababu za Preeklampsia na Eklampsia
Vyanzo vya preklampsia havijulikani. Preklampsia ni ya kawaida zaidi miongoni mwa wanawake wenye matatizo au sifa zifuatazo:
Preklampsia katika ujauzito wa awali
Vijusi viwili au zaidi (mimba ya watot wengi) katika ujauzito wa sasa
Ugonjwa wa kuganda damu kama vile ugonjwa wa antiphospholipid
Kisukari kabla ya ujauzito au kujitokeza wakati wa ujauzito (kisukari cha ujauzito)
Shinikizo la juu la damu au ugonjwa wa mishipa ya damu kabla ya ujauzito
Ujauzito wa kwanza
Umro wa zaidi ya miaka 35
Unene kupita kiasi
Jamaa ambao wamewahi kuwa na preklampsia
Mweusi asiye Mhispania, Mmarekani Mhindi, au Mzaliwa wa Alaska
Dalili za Preeklampsia na Eklampsia
Baadhi ya wanawake walio na preklampsia hawaonyeshi dalili zozote. Katika hali nyingine, preklampsia husababisha majimaji kujikusanya (edema), hasa mikononi, kwenye vidole vya mkono na usoni na pia kwenye vifundo vya miguu na miguuni. Pete huenda zisitoshee tena. Wanawake wanaweza kuongeza uzani haraka, wakati mwingine zaidi ya pauni 5 kwa wiki.
Ikiwa ni kali, preklampsia inaweza kuharibu viungo, kama vile ubongo, figo, mapafu, moyo au ini. Dalili za preklampsia kali ni pamoja na zifuatazo:
Maumivu makali ya kichwa
Maono yaliyopotoka
Kuchanganyikiwa
Matendo ya hiari yenye nguvu kupita kiasi
Maumivu katika sehemu ya juu kulia ya tumbo (juu ya ini)
Kichefuchefu na/au kutapika
Ugumu wa kupumua
Kupungua kwa kukojoa
Shinikizo la juu sana la damu
Kiharusi (nadra)
Mwanamke mjamzito anapaswa kumpigia simu daktari wake ikiwa anahisi maumivu mapya ya kichwa ambayo hayaishi au kupungua kwa kutumia dawa ya acetaminophen au ikiwa ana uvimbe wa ghafla kwenye mikono au uso.
Je, Ulijua...
|
Preklampsia inaweza kusababisha dalili chache zinazoonekana kwa muda, kisha ghafla ikawa mbaya zaidi na kusababisha vifafa (eklampsia).
Watoto wanaweza kuwa wadogo kwa sababu kondo la nyuma lina kasoro au kwa sababu wanazaliwa kabla ya wakati. Matatizo ya preklampsia yanaweza hata kusababisha kifo cha kijusi. Watoto wachanga wa wanawake walio na preklampsia wana uwezekano zaidi wa kupata matatizo mara 4 au 5 zaidi baada ya kuzaliwa ikilinganishwa na watoto wachanga wa wanawake ambao hawana tatizo hili, kutegemea na kama mtoto anazaliwa mapema kiasi gani na uzani wa mtoto wakati wa kujifungua.
Mara chache, preeklampsia inaweza kusababisha kondo la nyuma kujitenga mapema sana (inayoitwa kutenguka kwa kondo la nyuma). Ikiwa preklampsia na/au kutenguka kwa kondo la nyuma kutatokea, mtoto anaweza kuzaliwa mapema sana, na kuongeza hatari ya mtoto kupata matatizo muda mfupi baada ya kuzaliwa.
Utambuzi wa Preeklampsia na Eklampsia
Tathmini ya daktari, ikiwa ni pamoja na kipimo cha shinikizo la damu
Vipimo vya damu na mkojo
Madaktari hutambua preklampsia wakati mwanamke ana yafuatayo:
Kuongezeka kwa shinikizo la damu wakati wa ujauzito
Protini kwenye mkojo
Madaktari hufanya vipimo vya damu na mkojo ili kuthibitisha utambuzi na kubaini ukali wa preklampsia. Madaktari huuliza kuhusu dalili na kufanya vipimo vya damu au eksrei ya kifua ili kuangalia uharibifu wa viungo (kama vile mapafu, ini na figo).
Madaktari pia hufuatilia kijusi. Ufuatiliaji wa mapigo ya moyo ya kijusi. Kipimo cha ultrasonografia hufanywa ili kukagua dalili zingine za ustawi wa kijusi, kama vile kiasi cha majimaji ya amniotiki na ukubwa, mwendo, kupumua, na mkazo wa misuli ya kijusi.
Matibabu ya Preeklampsia na Eklampsia
Kwa kawaida kulazwa hospitalini na wakati mwingine dawa za kutibu shinikizo la juu la damu
Kujifungua, kutegemea na ukali wa preklampsia, ustawi wa mama na kijusi, na wiki za ujauzito
Wakati mwingine kupewa salfeti ya magnesiamu ili kuzuia au kukomesha vifafa
Wanawake wengi wenye preklampsia hulazwa hospitalini. Wanawake walio na preklampsia kali au eklampsia mara nyingi hulazwa katika kitengo cha huduma maalum au kitengo cha wagonjwa mahututi (ICU).
Kujifungua ndio njia bora zaidi ya kutibu preklampsia, lakini madaktari lazima wapime ukali wa preklampsia na ustawi wa mama au kijusi (kwa mfano, iwapo kijusi kinakua kawaida au kiko katika hali ngumu) dhidi ya hatari kwa kijusi ya kuzaliwa mapema.
Ikihitajika, wanawake hutibiwa kwanza kwa dawa za kuzuia vifafa. Kisha kujifungua kwa kawaida hufanywa haraka iwezekanavyo katika hali zifuatazo:
Mimba imechukua wiki 37 au zaidi
Eklampsia
Preklampsia kali ikiwa ujauzito umedumu kwa wiki 34 au zaidi
Uharibifu wa viungo vya mama unaozidi kuwa mbaya
Ugonjwa wa HELLP
Matatizo katika kijusi
Kabla ya wiki 34 za ujauzito, wanawake wanaweza kufuatiliwa kwa ukaribu, ikiwa madaktari wanafikiri ufuatiliaji badala ya kujifungua mara moja ni salama. Katika hali kama hizo, dawa za kotikosteroidi zinaweza kutolewa kwa mama ili kusaidia mapafu ya kijusi kukomaa katika maandalizi ya kujifungua mapema.
Preeklampsia ambayo haisababishi dalili kali
Ikiwa preklampsia haisababishi dalili kali na inatokea kabla ya wiki 37 za ujauzito, matibabu na ufuatiliaji vinaweza kufanywa kupitia ofisi ya daktari. Wanawake wanapaswa kurekebisha shughuli zao. Kwa mfano, wanapaswa kuacha kufanya kazi ikiwezekana, kuketi kwa muda mrefu, na kuepuka mfadhaiko. Pia, wanawake wanapaswa kumuona daktari wao angalau mara moja kwa wiki.
Hata hivyo, wanawake wengi walio na preklampsia hulazwa hospitalini, angalau mwanzoni. Huko, wanafuatiliwa kwa karibu ili kuhakikisha kwamba wao na kijusi wao hawako katika hatari ya kupata matatizo makubwa. Baada ya tathmini ya awali, baadhi ya wanawake wanaweza kwenda nyumbani na kuendelea na ziara za mara kwa mara kwa daktari wao. Ziara hizi kwa kawaida hufanyika kila wiki na hujumuisha vipimo vya shinikizo la damu, vipimo vya damu, na kupima ustawi wa kijusi kwa kufuatilia mtindo wa mapigo ya moyo wa kijusi (unaoitwa kipimo kisicho na mkazo).
Ikiwa preklampsia haitakuwa kali, uchungu wa kujifungua kwa kawaida huanzishwa katika wiki 37 na mtoto huzaliwa.
Preeklampsia na eklampsia kali
Wanawake walio na preklampsia kali hulazwa hospitalini na kujifungua hupangwa haraka iwezekanavyo. Mama na kijusi hufuatiliwa kwa karibu. Salfeti ya magnesiamu hutolewa kwa sindano ya mishipa ili kuzuia vifafa (eklampsia) kwa mama.
Ikiwa vifafa vitatokea kabla ya kupewa magnesiamu ya salfeti, hutolewa mara moja ili kuzuia vifafa zaidi. Dawa ya kuzuia kifafa (diazepam au lorazepam) inaweza pia kutolewa kwa sindano ya mishipa. Pia, wanawake wanaweza kupewa dawa ya kupunguza shinikizo la damu (hydralazine au labetalol).
Mtoto huzaliwa kwa njia inayofaa zaidi kwa hali hiyo. Kujifungua haraka hupunguza hatari ya matatizo kwa mwanamke na kijusi. Ikiwa shingo ya kizadi tayari umefunguka (umepanuka), uchungu wa kujifungua unaweza kuanzishwa na kujifungua haraka kwa njia ya ukeni. Kujifungua kwa upasuaji kunaweza kufanywa ikiwa ndiyo njia ya haraka zaidi ya kukamilisha kujifungua.
Baada ya kujifungua
Shinikizo la damu linapaswa kufuatiliwa kwa karibu hadi litakapokuwa kawaida baada ya kujifungua. Wanawake wanapaswa kumwona mtaalamu wao wa afya kwa ajili ya kupima shinikizo la damu angalau kila baada ya wiki 1 hadi 2 baada ya kujifungua. Ikiwa shinikizo la damu litaendelea kuwa juu wiki 6 baada ya kujifungua, mwanamke anaweza kuwa na shinikizo sugu la juu la damu na anapaswa kupelekwa kwa daktari wa huduma ya msingi kwa ajili ya udhibiti.
Katika mimba za siku za baadaye, kutumia dozi ya chini ya aspirini (aspirini ya mtoto mchanga) mara moja kwa siku kuanzia katika kipindi cha miezi mitatu ya kwanza ya ujauzito kunaweza kupunguza hatari ya preklampsia kujirudia.
