Ugonjwa wa msongo wa mawazo baada ya kiwewe (PTSD) unahusisha miitikio mikali, isiyofurahisha, na inayovuruga maisha inayotokea baada ya kupatwa na tukio kubwa la kiwewe.
Matukio yanayotishia maisha au yanayoweza kusababisha majeraha makubwa yanaweza kuleta dhiki ya muda mrefu.
Mtu aliyeathirika anaweza kujikuta akikumbuka tukio hilo kana kwamba linatokea tena, kupata ndoto mbaya, na kuepuka chochote kinachomkumbusha tukio hilo.
Matibabu yanaweza kujumuisha tiba ya kisaikolojia (tiba ya usaidizi na tiba ya kukabiliana na hofu) pamoja na dawa za mfadhaiko.
Mambo mabaya yanapotokea, watu wengi huathiriwa kwa njia ya kudumu. Kwa baadhi ya watu, athari hizi huwa kali na za kudumu kiasi cha kuwadhoofisha na kuwa ugonjwa kamili. Kwa ujumla, matukio yanayoweza kusababisha PTSD ni yale yanayoleta hisia za woga mwingi, kukata tamaa, au hofu kuu. Mapigano ya vita, unyanyasaji wa kingono, na majanga ya asili au yanayosababishwa na binadamu ni vyanzo vya kawaida vya PTSD. Hata hivyo, inaweza kutokana na uzoefu wowote unaohisiwa kuwa ni mzito na unaotishia maisha, kama vile vurugu za kimwili au ajali mbaya ya gari.
Matukio yanaweza kumpata mtu moja kwa moja (kama vile kupata jeraha kubwa au tishio la kifo) au kwa njia isiyo ya moja kwa moja (kushuhudia wengine wakijeruhiwa vibaya, kuuawa, au kupata tishio la kifo; kujua kuhusu matukio ya kutisha yaliyowatokea wanafamilia wa karibu au marafiki; au kushiriki katika matokeo ya kiwewe cha mtu mwingine, kama ilivyo kwa watoa huduma wa kwanza). Mtu anaweza kuwa amepitia kiwewe kimoja tu au, kama inavyotokea mara nyingi, amepitia matukio mengi ya kiwewe.
Haijulikani ni kwa nini tukio lile lile linaweza lisiathiri mtu mmoja lakini likamsababishia mwingine ugonjwa wa PTSD wa maisha yote. Pia haijulikani ni kwa nini baadhi ya watu hushuhudia kiwewe kile kile mara nyingi kwa miaka mingi bila kupata PTSD, lakini ghafla wanapata ugonjwa huo baada ya tukio jingine linalofanana na hayo ya nyuma.
Nchini Marekani, PTSD huathiri takriban asilimia 6 hadi 7 ya watu wakati fulani katika maisha yao, ikiwa ni pamoja na utotoni (angalia Ugonjwa wa Msongo wa Mawazo Baada ya Kiwewe kwa Watoto na Vijana balehe). Takriban asilimia 5 hupata kila mwaka. Makadirio ya nchi nyingine hutofautiana sana na yanaanzia asilimia 1 hadi 12 katika kipindi chote cha maisha.
PTSD hudumu kwa zaidi ya mwezi mmoja (1). Inaweza kuwa mwendelezo wa ugonjwa wa msongo wa mawazo wa muda mfupi (acute stress disorder) au ianze yenyewe hadi miezi 6 baada ya tukio.
PTSD ya muda mrefu (chronic) inaweza isipotee kabisa, lakini mara nyingi ukali wake hupungua kadiri muda unavyopita hata bila matibabu. Hata hivyo, baadhi ya watu hubaki na ulemavu mkubwa wa kihisia unaowaathiri katika maisha ya kijamii, kazini, na kwenye mahusiano yao binafsi.
Dalili za PTSD
Watu wenye PTSD wanapopata dalili, kwa kawaida dalili hizo hugawanywa katika makundi haya manne:
Dalili za uvamizi wa mawazo (tukio hujirudia akilini mwao mara kwa mara bila wao kutaka)
Kuepuka chochote kinachoweza kuwakumbusha tukio hilo
Athari hasi juu ya mawazo na hisia
Mabadiliko kwenye uangalifu na majibu
Dalili zinazotokana na kukumbuka matukio ya kutisha
Tukio hilo la kutisha linaweza kujirudia akilini kupitia kumbukumbu zinazokuja zenyewe bila kualikwa au ndoto mbaya zinazojirudia. Baadhi ya watu hupata "flashbacks", ambapo wanajihisi kana kwamba tukio linatokea tena hivi sasa badala ya kuwa kumbukumbu tu ya kale.
Watu wanaweza pia kupata mshtuko mkubwa wanapokumbushwa kuhusu tukio hilo. Kwa mfano, mwanajeshi mstaafu anaweza kushtuka sana akisikia fataki, wakati mwathiriwa wa ujambazi anaweza kushtuka akiona bunduki kwenye filamu.
Dalili za epuko
Watu huepuka mara kwa mara vitu—shughuli, mazingira, au watu—ambavyo vinawakumbusha kiwewe chao. Kwa mfano, wanaweza kuepuka kupita kwenye bustani au ofisi ambapo walishambuliwa, au kuepuka kuzungumza na watu wa rangi ile ile na mshambuliaji wao. Wanaweza hata kujaribu kuepuka mawazo, hisia, au mazungumzo kuhusu tukio hilo la kushtua.
Athari hasi juu ya mawazo na hisia
Mtu anaweza kushindwa kukumbuka sehemu muhimu za tukio la kiwewe (hali inayoitwa amnesia ya kujitenga).
Watu wanaweza kuhisi wamekufa ganzi kihisia au kujihisi wametengana na watu wengine. Mfadhaiko (Depression) ni kawaida, na watu hupoteza shauku ya kufanya mambo ambayo walikuwa wanayafurahia hapo awali.
Fikra za mtu kuhusu tukio zinaweza kupotoka, jambo linalomfanya ajilaumu mwenyewe au awalaumu wengine kwa kilichotokea. Hisia za hatia pia hutokea mara nyingi sana. Kwa mfano, wanaweza kujiona wenye hatia kwa sababu wao walinusurika wakati wenzao walikufa. Mtu anaweza kuanza kuhisi tu hisia hasi kama hofu, hasira, au aibu, na akashindwa kabisa kuhisi furaha, kuridhika, au upendo.
Mabadiliko kwenye uangalifu na majibu
Watu wanaweza kupata ugumu wa kulala au kushindwa kuzingatia mambo (concentration).
Wanaweza kuwa na tahadhari iliyopitiliza (hypervigilant) wakitafuta dalili za hatari kila mahali. Wanaweza kushtuka kwa urahisi sana kwa kelele au harakati za ghafla.
Mtu anaweza kushindwa kudhibiti miitikio yake, jambo linalosababisha tabia za hatari au milipuko ya hasira kali.
Dalili nyinginezo
Baadhi ya watu huanza kufanya mambo fulani kwa mazoea (rituals) ili kupunguza wasiwasi wao. Kwa mfano, mtu aliyenyanyaswa kingono anaweza kuoga mara kwa mara ili kujaribu kuondoa hisia ya kuwa "mchafu."
Watu wengi wenye PTSD hujaribu kutuliza dalili zao kwa kutumia pombe au dawa za kulevya, jambo linalopelekea tatizo la utegemezi wa vileo au dawa.
Utambuzi wa PTSD
Tathmini ya daktari, kulingana na vigezo vya kawaida vya uchunguzi wa magonjwa ya akili
Madaktari hugundua ugonjwa wa msongo wa mawazo baada ya kiwewe (PTSD) wakati:
Mtu amepitia kiwewe moja kwa moja au kwa njia isiyo ya moja kwa moja.
Dalili zimekuwepo kwa mwezi mmoja (1) au zaidi.
Dalili zinaleta dhiki kubwa au zinaathiri vibaya uwezo wa mtu kufanya shughuli zake.
Mtu ana angalau baadhi ya dalili kutoka katika kila kundi la dalili za PTSD (uvamizi wa mawazo, kuepuka mambo, athari mbaya kwenye fikra/hisia, na mabadiliko ya tahadhari/miitikio).
Madaktari pia huangalia kama dalili zinaweza kusababishwa na matumizi ya dawa au tatizo jingine.
Madaktari hufanya utambuzi wa PTSD kwa kutumia dalili za kipekeewakati, kando na dalili zote zilizotajwa hapo juu, mtu huyo ana ushahidi wa kutokuwa na utu (kuhisi amejitenga na nafsi yake au mwili wake) na/au kutojitambua (kuona ulimwengu kama usio wa kweli au kama ndoto). Matatizo mengine kadhaa yanaweza kuhusisha mwingiliano wa kuhisi kujitenga na nafsi na kutojitambua na mwitikio wa kiwewe, ikiwa ni pamoja na ugonjwa mkali wa msongo wa mawazo wenye dalili za kujitenga, amnesia ya kujitenga, ugonjwa wa kujitenga na utambulisho, na PTSD tata.
PTSD inaweza kuwa vigumu kuutambua kwa sababu husababisha dalili mbalimbali na tata. Wakati mwingine kiwewe kinaweza kisijulikane na daktari, na wagonjwa si mara zote wako tayari kuzungumzia matukio hayo ya kutisha. Vilevile, kuwepo kwa tatizo la utegemezi wa vileo/dawa au matatizo mengine (kama mfadhaiko au wasiwasi) kunaweza kufanya PTSD isipewe umakini unaostahili. Utambuzi na matibabu yanapochelewa, PTSD inaweza kumdhoofisha mtu kwa muda mrefu.
Matibabu ya PTSD
Utunzaji wa Kibinafsi
Tiba ya kisaikolojia
Wakati mwingine dawa
Matibabu ya matatizo mengine yanayoambatana na PTSD, kama utegemezi wa dawa au mfadhaiko mkali.
Utunzaji wa Kibinafsi
Kujitunza ni muhimu wakati na baada ya janga au kiwewe. Kujitunza kunaweza kugawanywa katika vijenzi 3:
Usalama wa kibinafsi
Afya ya mwili
Uangalifu
Usalama wa kibinafsi ni muhimu sana. Baada ya tukio moja la kiwewe, watu wanaweza kushughulikia tukio hilo vizuri zaidi wanapojua kwamba wao na wapendwa wao wako salama. Hata hivyo, inaweza kuwa mhumu kupata usalama kamili wakati wa migogoro inayoendelea kama vile dhuluma za nyumbani, vita, au janga la kuambukiza. Wakati wa magumu kama haya yanayoendelea, watu wanapaswa kutafuta usalama wao wenyewe na wapendwa wao iwezekanavyo.
Afya ya kimwili inaweza kuwekwa hatarini wakati na baada ya matukio ya kiwewe. Kila mtu anapaswa kujaribu kudumisha ratiba nzuri ya kula, kulala na kufanya mazoezi. Dawa za kulevya au dawa zinazotuliza na kulewesha (kwa mfano, pombe, au dawa za benzodiazepine kama vile diazepam) zinapaswa kutumika kwa kiasi kidogo, ikiwa zinapaswa kutumika.
Mbinu ya kuzingatia Kujitunza kunalenga kupunguza hisia za msongo wa mawazo, kuchoka, hasira, huzuni, na kutengwa ambako watu walio na kiwewe hupitia kwa kawaida. Mazoezi ya kunyoosha misuli na mazoezi mengine ni muhimu, lakini pia kukaa kimya na kuhesabu pumzi zako au kusikiliza sauti zinazokuzunguka kunaweza kusaidia sana.
Ikiwa hali zinaruhusu, watu walio katika hatari wanapaswa kutengeneza na kufuata ratiba ya kawaida ya kila siku, kwa mfano, kuamka, kuoga, kuvaa, kwenda nje ya nyumba na kutembea, na kuandaa na kula milo ya kawaida.
Ni muhimu kufanya mazoezi ya burudani zinazojulikana pamoja na shughuli zinazosikika kuwa za kufurahisha na zenye kusumbua: kuchora picha, kutazama filamu, au kupika. Kwa sababu watu hujikuta wakifikiria kiwewe kila wakati, ni vizuri kuchagua kufikiria mambo mengine: kama kusoma riwaya au kutatua mafumbo (puzzles). Hisia zisizofurahisha zinaweza kuonekana kama "zimeganda" baada ya kiwewe; kupata shughuli zinazobadilisha hisia kunaweza kuleta nafuu: kucheka, kutazama filamu ya ucheshi, au hata kuchora kwa penseli za rangi. Watu wanapaswa kuepuka shughuli zozote zinazoweza kuzidisha hali zaidi, kama vile kutazama ripoti za habari ambazo zinaweza kuwafanya wapate uzoefu mpya wa kiwewe cha awali.
Ushiriki wa jumuiya unaweza kuwa muhimu, hata kama ni vigumu kudumisha uhusiano wa kibinadamu wakati wa janga.
Mtu akiwa na msongo wa mawazo, anaweza kukasirika upesi hata kwa watu anaowapenda. Ukarimu wa ghafla unaweza kuwa suluhisho la manufaa kwa kila mtu: kutuma ujumbe mzuri, kumtengenezea mtu biskuti, na kutabasamu kunaweza kuwa mshangao mzuri kwa mpokeaji, na pia kunaweza kupunguza hali ya kukata tamaa na kutojali ambako huwa sehemu ya uzoefu wa mtu anayekabiliwa na kiwewe.
Tiba ya kisaikolojia
Ni muhimu kumtafuta mtaalamu wa afya ya akili anayeonyesha uchangamfu, uhakikisho, na huruma ili kuwasaidia watu wenye PTSD, ambao mara nyingi wanakabiliwa na aibu, kuepuka watu, kuwa macho kupita kiasi, na kujitenga. Mtaalamu kama huyo anaweza kusaidia kuanzisha uhusiano mzuri wa kimatibabu na mtu huyo.
Tiba ya utambuzi na kitabia inayolenga kiwewe (Trauma-focused CBT) ndiyo matibabu yenye ufanisi zaidi kwa PTSD. Aina hii ya tiba, ambayo pia inafaa kwa ugonjwa sugu wa msongo wa mawazo, inajumuisha vipengele vifuatavyo:
Elimu kuhusu asili ya msongo wa mawazo na mwitikio wa mwili/akili kwake
Urekebishaji wa utambuzi, mchakato wa kurekebisha jinsi mtu anavyofikiria kuhusu tukio hilo la kiwewe na miitikio yake (au kuweka mambo katika mtazamo)
Kupitia mwongozo wa matibabu unaoongozwa kwa uangalifu wa kumbukumbu za tukio la kiwewe
Elimu kuhusu PTSD inaweza kuwa hatua muhimu ya mwanzoni katika tiba. Dalili za PTSD zinaweza kuchanganya sana, hivyo ni muhimu kwa mgonjwa na wapendwa wake kuelewa jinsi ugonjwa huu unavyoweza kuleta dalili ambazo zinaonekana kama hazihusiani.
Tiba ya usindikaji wa utambuzi ni aina ya tiba ya utambuzi na tabia ambayo inahusisha kuzungumzia matokeo ya matukio ya kiwewe na kuweka mawazo hasi kukuhusu wewe mwenyewe na matukio ya kiwewe katika mtazamo mpana, kuyaona kuwa tofauti na kiwewe halisi.
Aina ya tiba inayoitwa tiba ya kuzoeshwa husaidia kutofautisha hofu iliyosalia kutokana na tukio la kiwewe. Katika tiba ya kuzoeshwa, mtaalamu wa tiba huwafanya watu wafikirie kuwa wapo katika hali zinazohusiana na kiwewe cha awali. Kwa mfano, mgonjwa anaweza kuombwa afikirie anatembelea bustani ambapo alishambuliwa. Mtaalamu anaweza pia kumsaidia mgonjwa kukumbuka tukio lenyewe la kiwewe kidogo kidogo. Kwa sababu ya wasiwasi mkubwa unaoletwa na kumbukumbu hizi, ni muhimu mgonjwa ahisi kuungwa mkono na tiba iende kwa kasi inayostahimilika. Mtu aliyepatwa na kiwewe anaweza kuwa nyeti sana kwa hofu ya kupatwa na kiwewe tena, hivyo matibabu yanaweza kukwama ikiwa yataenda kwa kasi kubwa sana. Mara nyingi, matibabu yanaweza kubadilika kutoka kwenye kukabiliana na hofu kwenda kwenye usaidizi zaidi ili kumfanya mgonjwa ajisikie vizuri kwanza kabla ya kuendelea.
Kutulia na mbinu za kudhibiti msongo wa mawazo, ikiwa ni pamoja na kupumua, yoga, na kutafakari, kunaweza kupunguza dalili na pia kuwaandaa watu kwa matibabu ambayo yanahusisha kufichua kumbukumbu za kiwewe kwa njia inayosababisha msongo wa mawazo.
Tiba ya kisaikolojia ya kina zaidi inaweza kusaidia mgonjwa kurudi kwenye maisha ya furaha, kwa mfano kwa kuimarisha mahusiano ambayo yaliathirika kutokana na PTSD. Aina nyingine za tiba ya kisaikolojia inayounga mkono (supportive) zinaweza pia kusaidia mradi tu zisitoe umakini kwenye tiba kuu ya kukabiliana na hofu.
Kupunguza uwezo wa hisi wa macho na usindikaji upya (EMDR) ni matibabu ambapo watu huulizwa kufuata kidole cha mtaalamu huku wakifikiria kuwa wanakabiliwa na kiwewe. Baadhi ya wataalamu wanafikiri miondoko ya macho husaidia kupunguza unyeti wa hofu, lakini EMDR huenda inafanya kazi zaidi kwa sababu mgonjwa analazimika kukumbuka (kukabiliana na) kiwewe chake, na siyo kwa sababu ya miondoko ya macho pekee.
Dawa
Dawa hutumika zaidi pale ambapo kuna ugonjwa mwingine unaotokea sambamba na PTSD. Kwa mfano, dawa za mfadhaiko huagizwa ikiwa mgonjwa pia ana mfadhaiko mkali. Vile vile, dawa za kupunguza matatizo ya akili (kama vile aripiprazole) hutumika wakati dalili za matatizo ya akili zinapopatikana pamoja na PTSD.
Dawa za kutibu unyogovu zinaweza pia kuwa tiba bora kwa PTSD yenyewe, hata kwa watu ambao pia hawana unyogovu mkuu. Dawa za SSRI ndizo zinazopendekezwa zaidi.
Kuna dawa nyingine mbalimbali zinazotumiwa kwa watu wenye PTSD. Mara nyingi hutumika kutibu hisia, mawazo, au tabia fulani mahususi ambazo ni sehemu ya ugonjwa wa PTSD. Kwa mfano, kutibu tatizo la kukosa usingizi, madaktari wanaweza kutoa dawa kama olanzapine na quetiapine (ambazo pia ni dawa za kuzuia kichaa); dawa hizi pia husaidia kudhibiti mihemko na hisia za ghafla. Kwa ndoto mbaya, dawa yenye ufanisi mara nyingi ni prazosin, dawa inayotumika mara nyingi kutibu shinikizo la juu la damu. Dawa nyingine ambazo zinaweza pia kutumika ni pamoja na vidhibiti vya hisia (k.m., asidi ya valproiki) na dawa za kutuliza akili zisizo za kawaida (k.m., aripiprazole), na dawa za kubadilisha utendakazi wa akili (kama vile MDMA, ketamine, na psilocybin).
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa Mwongozo hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
