Amnesia ya kujitenga ni amnesia (kupoteza kumbukumbu) inayosababishwa na kiwewe au msongo wa mawazo, na kusababisha kutoweza kukumbuka taarifa muhimu za kibinafsi.
Watu wana mapengo katika kumbukumbu zao, ambayo yanaweza kudumu dakika chache hadi miongo kadhaa.
Baada ya vipimo kufanywa ili kuondoa sababu nyingine zinazowezekana, madaktari hugundua tatizo hilo kulingana na dalili.
Mbinu za kurejesha kumbukumbu, ikiwa ni pamoja na hypnosis na mahojiano yanayoendeshwa na dawa, hutumika kujaza mapengo ya kumbukumbu.
Matibabu ya saikolojia yanahitajika ili kuwasaidia watu kukabiliana na matukio yaliyosababisha tatizo hilo.
(Tazama pia Kupoteza Kumbukumbu.)
Amnesia ni kukosa uwezo kamili au kiasi kukumbuka matukio ya hivi karibuni au yale ya zamani. Wakati amnesia inasababishwa na tatizo la kisaikolojia badala ya tatizo la jumla, huitwa amnesia ya kujitenga.
Katika amnesia ya kujitenga, kumbukumbu iliyopotea kwa kawaida huhusisha taarifa ambayo kwa kawaida ni sehemu ya ufahamu wa kawaida au kumbukumbu ya tawasifu:
Yeye ni nani
Mahali mtu alienda
Yule aliyezungumza naye
Kile mtu alifanya, alisema, alifikiria, na kuhisi
Mara nyingi, kumbukumbu iliyopotea ni taarifa kuhusu matukio ya kiwewe au yenye mkazo, kama vile unyanyasaji wa utotoni. Wakati mwingine taarifa hizo, ingawa zimesahaulika, zinaendelea kuathiri tabia. Kwa mfano, ingawa mwanamke aliyebakwa kwenye lifti hawezi kukumbuka maelezo yoyote ya shambulio hilo, hata hivyo huepuka lifti na hataki kuingia ndani yake.
Amnesia ya kujitenga huenda hairipotiwi vya kutosha, kwa hivyo takwimu sahihi kuhusu kuenea kwake hazipatikani. Hata hivyo, inaonekana kuwa ni kawaida zaidi miongoni mwa wanawake kuliko wanaume na kwa kawaida hutokea kwa watu ambao wamepitia au kushuhudia matukio ya kutisha, kama vile unyanyasaji wa kimwili au kingono, ubakaji, vita, mauaji ya kimbari, ajali, majanga ya asili, au kifo cha mpendwa. Inaweza pia kutokana na wasiwasi kuhusu matatizo makubwa ya kifedha au mgogoro mkubwa wa ndani (kama vile hisia za hatia kuhusu misukumo au matendo fulani, matatizo ya kibinafsi ambayo yanaonekana kutoweza kutatuliwa, au uhalifu uliofanywa).
Amnesia ya kujitenga inaweza kuendelea kwa muda baada ya tukio la kiwewe. Wakati mwingine watu huonekana kurejesha kumbukumbu ghafla.
Isipokuwa imethibitishwa na mtu mwingine au ushahidi mwingine, jinsi kumbukumbu hizo zilizorejeshwa zinavyoakisi matukio halisi kutoka zamani kwa karibu na kwa usahihi huenda isieleweke.
Dalili za Usahaulifu wa Kutengana
Kupoteza kumbukumbu kunaweza kuhusisha yoyote kati ya yafuatayo:
Tukio au matukio maalum au kipindi maalum cha muda, kama vile miezi au miaka ya kutendewa vibaya akiwa mtoto au siku alizotumia katika mapigano makali (amnesia ya sehemu fulani)
Vipengele fulani tu vya tukio au matukio fulani tu katika kipindi fulani cha muda (amnesia teule)
Utambulisho binafsi na hadithi nzima ya maisha, wakati mwingine ikijumuisha ujuzi uliojifunza vizuri na taarifa kuhusu ulimwengu (amnesia ya jumla)
Taarifa katika kategoria maalum, kama vile taarifa zote kuhusu mtu fulani au kuhusu familia yake (amnesia iliyopangwa)
Kila tukio jipya linapotokea (amnesia inayoendelea)
Amnesia ya jumla ni nadra. Ni kawaida zaidi miongoni mwa maveterani wa vita, watu ambao wamenyanyaswa kingono, na watu wanaopitia msongo wa mawazo au migogoro mikubwa. Kwa kawaida huanza ghafla.
Amnesia inaweza isionekane mara moja baada ya tukio la kiwewe au la mkazo. Inaweza kuchukua saa, siku, au zaidi kutokea.
Muda mfupi baada ya kupoteza kumbukumbu, baadhi ya watu wanaonekana kuchanganyikiwa. Baadhi wana huzuni sana. Wengine hawajali kwa njia ya ajabu.
Watu wengi wenye amnesia ya kujitenga wana pengo moja au zaidi katika kumbukumbu zao. Kwa kawaida mapengo huchukua dakika chache hadi saa chache au siku lakini yanaweza kudumu kwa miaka, miongo, au hata maisha yote. Watu wengi hawajui au wanajua kwa kiasi fulani tu kwamba wana mapengo katika kumbukumbu zao. Wanatambua baadaye tu, wakati kumbukumbu zinapojitokeza tena au wanapokabiliwa na ushahidi wa mambo ambayo wamefanya lakini hawakumbuki.
Watu walioathiriwa wana shida kuunda na kudumisha mahusiano.
Baadhi ya watu huwa na kurudia kumbukumbu za ghafla, kama inavyotokea katika tatizo la msongo wa mawazo baada ya kiwewe (PTSD). Yaani, wanakumbuka matukio kana kwamba yalikuwa yakitokea kweli, na hawajui historia yao binafsi iliyofuata—kwa mfano, kwamba walinusurika kiwewe hicho. Kurudia kumbukumbu za ghafla kunaweza kubadilishana na amnesia iliyotokea wakati wa kurudia kumbukumbu za ghafla. Baadhi ya watu wenye amnesia ya kujitenga hupata PTSD baadaye, hasa wanapotambua kwa makusudi matukio ya kiwewe au yenye msongo wa mawazo yaliyosababisha amnesia.
Watu wanaweza pia kuwa na dalili zisizoeleweka, kama vile uchovu, udhaifu, au matatizo ya usingizi. Mfadhaiko na tabia za kujiua na tabia nyingine za kujiangamiza (kama vile matumizi mabaya ya dawa za kulevya na tabia za ngono zisizojali) ni jambo la kawaida. Hatari ya tabia ya kutaka kujiua inaweza kuongezeka wakati amnesia inapopotea ghafla na watu kuzidiwa na kumbukumbu za kiwewe.
Mara chache, watu wenye aina kali ya amnesia ya kujitenga husafiri ghafla kutoka nyumbani kwao kwa muda. Wakati huu, hawakumbuki baadhi au maisha yao yote ya zamani, ikiwa ni pamoja na wao ni nani (utambulisho wao). Vipindi hivi vinaitwa fugues zisizohusiana.
Dalili za Usahaulifu wa Kutengana
Tathmini ya daktari kulingana na vigezo maalum vya utambuzi wa kisaikolojia
Wakati mwingine vipimo ili kuondoa sababu nyingine zinazowezekana
Madaktari hugundua amnesia ya kujitenga kulingana na dalili za mtu huyo:
Watu hawawezi kukumbuka taarifa muhimu za kibinafsi (kawaida zinazohusiana na kiwewe au msongo wa mawazo) ambazo kwa kawaida hazingesahaulika.
Wanasumbuliwa sana na dalili zao, au dalili zao huwafanya washindwe kufanya kazi katika hali za kijamii au kazini.
Madaktari pia hufanya uchunguzi wa kimwili ili kuwatenga sababu za neva za amnesia kama vile shida ya akili.
Wakati mwingine vipimo vinahitajika ili kuondoa visababishi vingine vya amnesia. Vipimo vinajumuisha yafuatayo:
Upigaji picha wa mwangwi wa sumaku (MRI) au tomografia iliyokokotolewa (CT) ili kuondoa uvimbe wa ubongo na matatizo mengine ya kimuundo ya ubongo, kama vile kupungua kwa ujazo katika hipokampasi
Electroencephalography (EEG) ili kuondoa tatizo la kifafa
Vipimo vya damu au mkojo kwa sumu na dawa za kulevya
Uchunguzi wa kisaikolojia pia hufanywa. Vipimo maalum vya kisaikolojia mara nyingi huwasaidia madaktari kubainisha na kuelewa vyema uzoefu wa mtu wa kujitenga na hivyo kutengeneza mpango wa matibabu.
Matibabu ya Usahaulifu wa Kutengana
Mazingira ya usaidizi
Wakati mwingine mbinu za kurejesha kumbukumbu (kama vile hypnosis)
Tiba ya kisaikolojia
Huduma ya kuunga mkono
Madaktari huanza matibabu kwa kuwasaidia watu kujisikia salama—kwa mfano, kwa kuwasaidia kuepuka majeraha zaidi. Ikiwa watu hawana sababu ya dharura inayoonekana ya kurejesha kumbukumbu ya tukio lenye uchungu, matibabu haya ya usaidizi yanaweza kuwa ndiyo yote yanayohitajika. Watu wanaweza kukumbuka kumbukumbu zilizopotea hatua kwa hatua. Wakati mazingira ya usaidizi hayaboreshi mambo au wakati hitaji la kurejesha kumbukumbu ni la haraka, madaktari wanaweza kutumia hypnosis au mahojiano yanayoendeshwa na dawa.
Mbinu za mrejesho wa kibayolojia
Ikiwa kumbukumbu zilizokosekana hazikumbukwi au ikiwa hitaji la kukumbuka kumbukumbu ni la haraka, mbinu za kurejesha kumbukumbu mara nyingi hufanikiwa. Zinajumuisha
Hiponozi
Mahojiano yanayowezeshwa na dawa (mahojiano yanayofanywa baada ya dawa ya kutuliza, kama vile barbiturate au benzodiazepine, hutolewa kwa njia ya mishipa)
Madaktari hutumia hiponozi na mahojiano yanayowezeshwa na dawa ili kupunguza wasiwasi unaohusiana na kukosa kukumbuka mambo na kuhakikisha watu hawajisahaulishi wakati walipokuwa na uchungu au migogoro.
Hata hivyo, madaktari hawawaelekezi kuhusu cha kukumbuka (na hivyo kuleta kumbukumbu za uwongo) au kusababisha wasiwasi mkubwa. Kukumbuka mambo yaliyochochea kusahau kwa kawaida huwa kitu cha kukera.
Zaidi ya hayo, mambo yanayokumbukwa kwa njia hii huenda yasiwe sahihi na huenda yakahitaji kuthibitishwa na mtu au chanzo kingine. Kwa hivyo, kabla ya hiponozi au mahojiano yanayofanikishwa na dawa, madaktari huwafahamisha watu kwamba mambo yanayokumbukwa kwa njia hii huenda yakawa au yasiwe sahihi na huomba ruhusa ya kufanya hivi.
Aidha, madaktari hujaribu kuwahakikishia watu wenye shida za kusahau kwa sababu hawataki kujikumbusha kuhusu mambo fulani kwamba wanafanya hivi ili wawasaidie. Watu walionyanyaswa , hasa walipokuwa watoto, wakati mwingine huwashuku wataalamu wa matibabu na huenda wakatarajia wataalamu hawa kuwatendea maovu au kuwakumbusha mambo wasiyopenda kukumbuka badala ya kuwasaidia kukumbuka mambo halisi.
Kuhakikisha wanakumbuka husaidia sana kurejesha hali ya mwendelezo wa utambulisho na hukuza hali ya kujithamini.
Tiba ya kisaikolojia
Mara tu usahaulifu unaposuluhishwa, kuendelea na tiba ya kisaikolojia husaidia watu kuafikia yafuatayo:
Kuelewa kiwewe au migogoro iliyosababisha ugonjwa huo
Kutafuta njia za kutatua majeraha au migogoro na hatia iliyosababishwa nayo
Kuepuka kiwewe cha baadaye ikiwezekana
Kurejea katika hali ya kawaida
Ubashiri wa Amnesia ya Kujitenga
Wakati mwingine kumbukumbu hurejea haraka, kama vile watu wanapoondolewa kwenye hali ya kiwewe au kusumbuka (kama vile mapigano). Wakati mwingine, usahaulifu, haswa kwenye watu wenye shida ya usahaulifu wa maovu, huendelea kwa muda mrefu. Dalili huenda zikapungua kadiri watu wanavyozeeka.
Watu wengi hurejesha kumbukumbu zilizopotea na kutatua migogoro iliyosababisha usahaulifu. Hata hivyo, baadhi ya watu hukosa kabisa kukiuka vikwazo vinavyowazuia kukumbuka mambo yaliyowakumba hapo awali.
Fugue ya kujitenga
Usahaulifu wa ghafla ni aina fulani ya usahaulifu wa maovu ambayo madaktari wanaweza kushuku wakati watu wanaonekana kuchanganyikiwa kujitambulisha, wanachanganyikiwa kuhusu waliyopitia hapo awali au wakati mizozo inapinga utambulisho wao au ukosefu wa utambulisho. Katika usahaulifu wa ghafla, watu hupoteza baadhi au kumbukumbu zao zote za hapo awali, utambulisho wao binafsi na kwa kawaida hutoweka kutoka katika mazingira yao ya kawaida, wakiacha familia na kazi zao. (Neno "Fugue" linatokana na maneno ya Kilatini ya "kukwepa" na "kukimbia.")
Usahaulifu wa ghafla ni aina nadra ya usahaulifu wa maovu.
Watu wanaopitia fugue isiyohusiana wanaweza kuonekana na kutenda kama kawaida, lakini fugue inapoisha watu ghafla hujikuta katika hali mpya bila kumbukumbu ya jinsi walivyokuja hapo au kile walichokuwa wakifanya.
Kwa kawaida, ugonjwa wa usahaulifu wa ghafla hugunduliwa baadaye, wakati daktari anapopitia historia na kukusanya maelezo yanayoonyesha tofauti katika maisha.
Mazingira mazuri na matibabu ya kisaikolojia yanaweza kusaidia mtu aliyepitia usahaulifu wa ghafla.
Usahaulifu wa ghafla unaweza kuathiri mtu kwa saa kadhaa hadi miezi kadhaa, wakati mwingine hata zaidi. Iwapo mtu ameathiriwa kwa muda kidogo, anaweza kuonekana amekosa kazi tu ama kuchelewa kufika nyumbani. Iwapo usahaulifu huu utaathiri mtu kwa muda mrefu, anaweza kusafiri mbali na nyumbani, akawa na utambulisho mpya, akaanza kazi mpya, bila kufahamu mabadiliko yoyote katika maisha yake.
Wakati mtu ameathiriwa na usahaulifu huu, anaweza kuonekana na kufanya shughuli kikawaida au kuonekana amechanganyikiwa kidogo tu na asiweze kusababisha shaka yoyote. Hata hivyo, usahaulifu unapoisha, watu ghafla hujikuta katika hali mpya bila kumbukumbu ya jinsi walivyofikia walipo au kile walichokuwa wakifanya. Wakati huu, watu wengi huhisi aibu au kukasirika kwamba hawawezi kukumbuka kilichotokea. Baadhi ya watu hushikwa na hofu. Ikiwa wamechanganyikiwa, wanaweza kutafuta matibabu ama kuripotiwa kwa mamlaka ya kisheria.
Usahaulifu unapoisha, watu wengi hurudia hali ya kawaida kabla ya kuathirika. Hata hivyo, kwa wengine, kukumbuka huchukua muda mrefu zaidi na hutokea kwa utaratibu zaidi. Baadhi ya watu huwa hawakumbuki maisha yao ya zamani. Ni watu wachache sana ambao hawakumbuki chochote au hata kitu kidogo kuhusu maisha yao ya zamani katika maisha yao yote.
Wakati mwingine usahaulifu wa ghafla huenda usigunduliwe hadi watu wanaporejea katika hali yao ya kabla ya usahaulifu na wanafadhaika kujipata katika hali wasiyoielewa. Kwa kawaida, ugonjwa wa usahaulifu wa ghafla hugunduliwa baadaye, daktari anapokagua historia na kukusanya maelezo yanayodhihirisha hali ya kabla mtu atoke nyumbani, safari yenyewe na kuanza maisha tofauti.
Hali nyingi za usahaulifu hudhihirisha kukosa kutimiza matamanio au njia pekee ya kukwepa fadhaa kubwa au aibu. Kwa mfano, afisa wa ngazi ya juu mwenye matatizo ya kifedha anaweza kuacha maisha yenye dhiki jijini akaenda kuwa mkulima mashambani.
Kwa hivyo, usahaulifu mara nyingi huchukuliwa kama kuzembea (kujifanya kuwa na matatizo ya kimwili au kisaikolojia ili kufaidi) kwa sababu hali zote mbili zinaweza kuwapa watu udhuru wa kuepuka majukumu yao (kama ilivyo katika ndoa isiyovumilika), kuepuka uwajibikaji kwa matendo yao, au kupunguza uwezekano wa hatari inayojulikana, kama vile vita. Hata hivyo, usahaulifu wa ghafla, tofauti na kuzembea, hutokea bila kudhamiriwa na hauwezi "kudanganyiliwa." Madaktari kwa kawaida wanaweza kutofautisha kati ya hizo mbili kwa sababu watu wanaofanya mambo yasiyo ya kawaida hutia chumvi na kuzidisha dalili zao na wana sababu dhahiri za kifedha, kisheria au binafsi (kama vile kuepuka kazi) za kujifanya wamepoteza kumbukumbu, ilhali wale walio katika hali ya usahaulifu wanaweza kuwa wameacha hali ngumu ya kibinafsi lakini si kimakusudi.
Matibabu ya Fugue ya kujitenga
Ikiwa mtu amepoteza tu kiasi kidogo cha kumbukumbu, anaweza kusaidiwa kwa kupewa mazingira mazuri tu. Hili linaweza kusaidia haswa ikiwa hakuna haja ya kurejesha kumbukumbu ya tukio baya lililofanyika hapo awali. Ikiwa mazingira ya usaidizi hayasaidii au kuna haja ya kurejesha kumbukumbu za matukio yaliyosababisha kiwewe, matibabu mengine yanahitajika.
Iwapo watu wamekuwa na usahaulifu wa ghafla, tiba ya kisaikolojia, wakati mwingine ikichanganywa na hiponozi au mahojiano yanayofanikishwa na dawa (mahojiano yanayofanywa baada ya dawa ya kutuliza kutolewa kupitia mishipa), inaweza kutumika kujaribu kuwasaidia watu kukumbuka matukio ya kipindi cha usahaulifu. Hata hivyo, juhudi hizi hazifanikiwi kila wakati.
Hata hivyo, mtaalamu wa saikolojia anaweza kuwasaidia watu kuchunguza jinsi wanavyoshughulikia aina za hali, migogoro na hisia zilizosababisha usahaulifu na kuwasaidia kupata njia bora za kukabiliana nazo katika siku zijazo. Mbinu hii inaweza kusaidia kuzuia usahaulifu kujirudia.
