Kuchelewa kubalehe hufafanuliwa kama kutokuwepo kwa mwanzo wa kukomaa kwa viungo vya sehemu za siri wakati unaotarajiwa.
Mara nyingi, watoto hukua baadaye kuliko rika lakini hatimaye hukua kawaida.
Wakati mwingine, kubalehe kuchelewa husababishwa na matatizo sugu ya kiafya, matatizo ya homoni, matibabu ya mionzi au kemotherapi, ulaji usiofaa au mazoezi kupita kiasi, matatizo ya kijenetiki, uvimbe, na maambukizi fulani.
Dalili za kawaida ni pamoja na ukosefu wa ukuaji wa pmbu kwa wavulana na ukosefu wa matiti na hedhi kwa wasichana.
Utambuzi huo unategemea matokeo ya uchunguzi wa mwili, vipimo mbalimbali vya maabara, eksirei ya umri wa mfupa, upimaji wa jeni, na vipimo vingine vya upigaji picha.
Matibabu hutegemea kisababishaji na yanaweza kujumuisha matibabu mbadala ya homoni.
(Angalia pia Ubalehe kwa Wavulana na Ubalehe kwa Wasichana.)
Mwanzo wa kukomaa kwa viungo vya sehemu za diri (kubalehe) hutokea wakati tezi ya hipothalamasi inaanza kutoa ishara ya kemikali inayoitwa homoni inayotoa gonadotropini. Tezi ya pituitari huitikia ishara hii kwa kutoa homoni zinazoitwa gonadotropini, ambazo huchochea ukuaji wa tezi za viungo vya sehemu ya siri (pumbu kwa wavulana na ovari kwa wasichana). Tezi za viungo vya sehemu ya siri zinazokua hutoa homoni za jinsia testosteroni katika wavulana na estrojeni kwa wasichana. Homoni hizi husababisha ukuaji wa sifa zingine za jinsia, ikiwa ni pamoja na nywele za uso na misuli kwa wavulana, matiti katika wasichana, na nywele za sehemu za siri na makwapa na hamu ya kushirikiki ngono (libido) katika jinsia zote mbili.
Baadhi ya vijana balehe hawaanzi ukuaji wao wa viungo vya sehemu za siri katika umri wa kawaida.
Kwa wavulana, kubalehe kwa kuchelewa ni jambo la kawaida zaidi na kunafafanuliwa kama
Hakuna upanuzi wa pumbu (korodani) kufikia umri wa miaka 13 au 14
Muda wa zaidi ya miaka 4 tangu mwanzo wa ukuaji wa sehemu za siri hadi kukamilika kwa ukuaji wa sehemu za siri
Kwa wasichana, kuchelewa kubalehe hufafanuliwa kama
Hakuna ukuaji wa matiti kufikia umri wa miaka 12 au 13
Muda wa zaidi ya miaka 3 tangu mwanzo wa ukuaji wa matiti hadi hedhi ya kwanza
Hakuna hedhi (amenorrhea) kufikia umri wa miaka 15
Kwa wasichana, muda wa kubalehe huathiriwa pia na rangi na kabila. Kubalehe huanza mapema kwa wasichana Weusi na Wahispania ikilinganishwa na wasichana Weupe (angalia Ubalehe wa Mapema).
Hatua katika Ukuaji wa Viungo vya Uzazi kwa Wasichana na Wavulana
Wakati wa kubaleghe, ukuaji wa kijinsia hutokea kwa utaratibu fulani. Hata hivyo, mabadiliko hutokea na kuendelea kwa wakati tofauti kwa kila mtu. Kwa wasichana, kubaleghe huanza karibu na umri wa miaka 8 hadi 13 na hudumu kama miaka 4. Kwa wavulana, kubalehe huanzia takribani umri wa miaka 10 hadi 14 na hudumu kama miaka 4 hadi 6. Chati hii inaonyesha utaratibu wa kawaida na kipindi cha kawaida cha ukuaji wa kijinsia. |
Sababu za Ubalehe Uliochelewa
Katika matukio mengi, kuchelewa kubalehe huwakilisha tofauti ya kawaida, ambayo inaweza kutokea katika familia (pia huitwa kuchelewa kiasilikubalehe). Vijana balehe hawa wana kiwango cha ukuaji wa kawaida na kwa hivyo wana afya njema. Ingawa ukuaji wa haraka na kubalehe huchelewa, hatimaye huendelea kama kawaida.
Matatizo mbalimbali, kama vile ugonjwa wa sukari usiodhibitiwa vizuri, ugonjwa wa uchochezi wa matumbo, ugonjwa wa figo, sisti fibrosisi na anemia, inaweza kuchelewesha au kuzuia ukuaji wa viungo vya sehemu za siri. Ukuaji unaweza kuchelewa au kutokuwepo kwa vijana balehe wanaopokea matibabu ya mionzi au kemotherapi ya saratani. Balehe inaweza pia kuchelewa kutokana magonjwa ya kingamwili kwenda kinyume na mwili (kama vile Ugonjwa wa tezi ya Hashimoto, Ugonjwa wa Addison, na baadhi ya matatizo yanayoathiri ovari moja kwa moja). Uvimbe unaoharibu tezi ya pituitari au hipothalamasi unaweza kupunguza viwango vya gonadotropini au kusitisha uzalishaji wa homoni kabisa.
Katika wavulana, kubalehe kuchelewa kunaweza kusababishwa na kupungua kwa uzalishaji wa testosteroni, manii, au vyote viwili (hypogonadism).
Vijana balehe ambao huwa wembamba sana kwa sababu ya utapiamlo au tatizo la kula mara nyingi huchelewa kubalehe. Mazoezi mengi sana yanaweza kusababisha kuchelewa kubalehe, haswa kwa wasichana, ambao wanaweza kukosa hedhi (amenorrhea).
Kasoro za kromosomu, kama vile Ugonjwa wa Turner kwa wasichana na Ugonjwa wa Klinefelter kwa wavulana, na matatizo mengine ya kijenetiki yanaweza kuathiri uzalishaji wa homoni za jinsia. Mojawapo ya matatizo haya ya kijenetiki, Ugonjwa wa Kallmann, huathiri tu uzalishaji wa gonadotropini bila kuathiri uzalishaji wa homoni zingine.
Kuchelewa kubalehe kiasili
Baadhi ya watoto ni wa kawaida lakini hawaanzi kubalehe katika umri wa kawaida, jambo linaloitwa kuchelewa kiasili kubalehe. Kuchelewa kiasili kukua hutokea sana miongoni mwa wavulana, na watoto wengi walio na historia ya familia ya kubalehe kwa kuchelewa katika kubalehe kwao kwa mzazi au ndugu.
Kimo kifupi ni jambo la kawaida wakati wa kipindi cha utotoni na kubalehe kwa watoto waliochelewa kiasili kukua, lakini wakati unaotarajiwa wa kubalehe, ukuaji mara nyingi hupungua kwa sababu kasi ya ukuaji ambayo kwa kawaida hutokea wakati wa kubalehe huchelewa. Kwa hivyo, kuna tofauti inayoonekana katika kimo kati ya watoto walioathiriwa na wanarika wakati wa miaka ya mwanzo ya kubalehe kwao. Watoto hawa kwa kawaida huonyesha dalili za kubalehe wanapofikisha umri wa miaka 18 na hatimaye hufikia kimo cha kawaida na kukua kwa njia ya kawaida. Hata hivyo, kuchelewa huko kunaweza kusababisha wasiwasi.
Kuchelewa kiasili kukua hakusababishwi na matatizo ya homoni au jenetiki au ugonjwa uliopo (kama vile ugonjwa wa uchochezi wa utumbo au matatizo ya ulaji), lakini madaktari wanaweza kutathmini watoto ili kuondoa visababishaji vingine vya tatizo la ufupi wa kimo na kuchelewa kubalehe.
Dalili za Ubalehe Uliochelewa
Katika wasichana, ukuaji wa matiti, ukuaji wa nywele kwenye sehemu za siri, hedhi ya kwanza, au mchanganyiko wake hautokei.
Katika wavulana, ukuaji wa sehemu za siri, ukuaji wa nywele za sehemu za siri, au vyote viwili havitokei.
Kimo kifupi, kasi duni ya ukuaji, au vyote viwili vinaweza kuashiria tatizo la kuchelewa kubalehe katika jinsia zote mbili.
Vijana balehe waliochelewa kubalehe wanaweza kuwa wafupi zaidi kuliko rika, jambo ambalo linaweza kusababisha dhihaka au uonevu, na mara nyingi wanahitaji msaada wa kukabiliana na matatizo ya kijamii. Wavulana wana uwezekano mkubwa wa kuhisi msongo wa kisaikolojia na aibu ya kisaikolojia kuliko wasichana kwa sababu ya ufupi wa kimo na kuchelewa kubalehe, lakini utendaji wa shule na kijamii unaweza kuathiriwa kwa wavulana na wasichana.
Utambuzi wa Ubalehe Uliochelewa
Uchunguzi wa mwili
Kipimo cha eksirei cha kubaini umri wa mfupa
Vipimo vya damu
Wakati mwingine kipimo cha upigaji picha wa mwangwi wa sumaku
Upimaji wa jenetiki
Kipimo cha Ultrasonografia ya fpanyonga (kwa wasichana)
Tathmini ya awali ya ubalehe uliochelewa inapaswa kujumuisha historia kamili na uchunguzi wa mwili ili kutathmini ukuaji wa kubalehe, hali ya lishe, na ukuaji. Madaktari pia huuliza iwapo watoto wana historia ya wanafamilia kuchelewa kubalehe.
Madaktari mara nyingi hufanya kipimo cha eksirei kwa mkono wa kushoto wa mtoto ili kuona kiwango cha ukomavu wa mfupa (kinachoitwa kipimo cha eksirei cha kubaini umri wa mfupa). Kipimo cha eksirei cha kubaini umri wa mfupa kinaweza kuonyesha kwamba mifupa ya mtoto hauna mwonekano wa kukomaa zaidi kuliko inavyopaswa kwa mtoto wa kawaida wa umri huo.
Kipimo cha upigaji picha wa mwangwi wa sumaku (MRI) kinaweza kufanywa ili kuhakikisha kwamba hakuna uvimbe wa ubongo au kasoro za kimuundo katika tezi ya pituitari.
Madaktari huchukua sampuli za damu na kufanya vipimo vya msingi vya maabara ili kutafuta dalili za ugonjwa sugu na kutambua viwango vya homoni. Sampuli za damu zinaweza kutumika kwa ajili ya upimaji wa jeni kwa baadhi ya watoto.
Kwa kawaida madaktari hutathmini wavulana ambao hawana dalili za kubalehe wanapofikisha umri wa miaka 13 au 14. Kwa kawaida hutathmini wasichana ambao hawana dalili za kubalehe kufikia umri wa miaka 12 au 13 au ambao hawajapata hedhi kufikia umri wa miaka 15. Ikiwa vijana balehe hawa wataonekana kuwa na afya njema, kuna uwezekano mkubwa wa kuwa na ucheleweshaji wa kiasili wa ukuaji. Daktari anaweza kuamua kuwachunguza tena vijana balehe hawa kwa vipindi vya miezi 6 ili kuhakikisha kwamba kubalehe huanza na kuendelea kama kawaida.
Wasichana waliochelewa sana kubalehe wanapaswa kufanyiwa utathmini wa amenorrhea ya msingi. Utathmini huu unajumuisha uchunguzi wa kipimo cha picha kinachotumia mawimbi ya sauti wa pelvis na vipimo vingine vya damu na kijenetiki.
Matibabu ya Ubalehe Uliochelewa
Matibabu ya kisababishi
Tiba ya homoni
Matibabu ya ubalehe uliochelewa hutegemea kisababishaji. Wakati tatizo lililopo ndilo kisababishaji cha ubalehe uliochelewa, kubalehe kwa kawaida huendelea mara tu tatizo hilo litakapotibiwa.
Kijana balehe ambaye kwa kawaida amechelewa kukua hahitaji matibabu, lakini ikiwa kijana balehe huyo ana msongo mkubwa wa mawazo kutokana na kuchelewa kukua au kutokua vizuri, baadhi ya madaktari wanaweza kumpa homoni za jinsia za ziada ili kuanza mchakato mapema. Matibabu haya hutolewa sana miongoni mwa wavulana. Watoto waliochelewa kubalehe mara nyingi wanahitaji usaidizi wa ziada kutoka kwa wazazi, wanafamilia na marafiki ili kuhakikisha wana sura nzuri ya mwili na kujithamini.
Ikiwa wavulana hawataonyesha dalili za kubalehe wafikapo umri wa miaka 13 au 14, wanaweza kudungwa sindano za testosteroni za miezi 4 hadi 6 mara moja kwa mwezi. Kwa dozi ndogo, testosteroni huanzisha mchakato wa kubalehe, husababisha ukuaji wa baadhi ya sifa za kiume (ukuaji wa viungo vya kiume (virilization)), na haiwazuii vijana balehe kufikia kimo chao kinachofaa cha utu uzima.
Kwa wasichana, dozi ndogo za estrojeni zinaweza kuanza kutolewa pamoja na vidonge au viraka vyenye dawa vinavyowekwa kwenye ngozi. Tiba hii ya estrojeni inaweza kutumika kuchochea ubalehe au, katika baadhi ya matukio, kama vile kwa wasichana walio na ugonjwa wa Turner, inaweza kuhitajika kwa ajili ya uingizwaji wa homoni kwa muda mrefu.
Matatizo ya jenetiki hayawezi kuponywa, lakini matibabu ya homoni inaweza kusaidia kukuza sifa za jinsia.
Upasuaji unaweza kuhitajika ili kuondoa uvimbe wa pituitari na watoto hawa wako katika hatari ya kupata hypopituitarism (upungufu wa homoni moja au zaidi ya pituitari).
