Ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu ni hali ya afya ya akili inayodhihirishwa kwa kuepuka hali za kijamii au maingiliano ya kijamii yanayohusisha hatari ya kukataliwa, kukosolewa, au kudhalilishwa.
Watu wenye ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu wanaogopa kukataliwa, kukosolewa au kuaibishwa, na hivyo hujiepusha na hali ambazo wanaweza kukumbana na hisia kama hizo.
Madaktari hutambua ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu kulingana na dalili maalum, kama vile kuepuka hali zinazohusisha mtagusano na watu wengine kwa sababu ya hofu ya kukataliwa na kutoidhinishwa au hisia za kutokuwa na uwezo wa kijamii, kutovutia, au kuwa duni kuliko wengine.
Watu wenye ugonjwa huu wanaweza kufaidika na tiba ya utambuzi na tabia, tiba nyingine za kisaikolojia, na dawa za kutuliza wasiwasi na dawa za kutibu unyogovu.
Ugonjwa wa haiba ni hali za afya ya akili zinazohusisha mifumo ya muda mrefu na iliyoenea ya kufikiri, kutambua, kuguswa, na kuhusisha ambayo humsababishia mtu dhiki kubwa na/au kudhoofisha uwezo wa mtu kufanya kazi.
Watu wenye ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu hujihisi hawatoshi. Wanadhibiti hisia hizi kwa kuepuka hali ambazo huenda wakatathminiwa vibaya.
Ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu hutokea kwa zaidi ya 2% ya watu nchini Marekani. Inaathiri wanawake mara nyingi zaidi kidogo kuliko wanaume.
Matatizo mengine huwepo mara nyingi pia. Wao ni pamoja na moja au zaidi ya yafuatayo:
Ugonjwa wa wasiwasi, kama vile ugonjwa wa hofu, hasa hofu ya kijamii (ugonjwa wa wasiwasi wa kijamii)
Ugonjwa mwingine wa utu (kama vile utegemezi au borderline)
Watu wenye hofu ya kijamii na ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu wana dalili kali zaidi na wana ulemavu mkubwa zaidi kuliko wale walio na mojawapo tu ya matatizo hayo mawili.
Sababu za Ugonjwa wa Haiba ya Kuepuka Watu
Jeni na vipengele vya mazingira vinaweza kuchangia kutokea kwa ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu. Kwa mfano, watu wanaweza kuwa na wasiwasi wa kiasili katika hali za kijamii, na/au wanaweza kukumbwa na hali za kukataliwa na kubaguliwa wakati wa utotoni. Tabia ya kuepuka watu katika hali za kijamii imeonekana kwa watoto wadogo wenye umri wa takribani miaka 2.
Dalili za Ugonjwa wa Haiba ya Kuepuka Watu
Hofu ya kukataliwa
Watu wenye ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu huepuka kuingiliana na watu, hata kazini, kwa sababu wanaogopa kuwa watakosolewa au kukataliwa, au kwamba watu hawatawakubali. Kwa mfano, wanaweza kufanya yafuatayo:
Wanaweza kukataa kupandishwa cheo kwa sababu wanaogopa kukosolewa na wenzao kazini.
Wanaweza kuepuka mikutano.
Wanaweza kuepuka kupata marafiki wapya isipokuwa kama wana uhakika kwamba watapendwa.
Watu wenye ugonjwa huu hudhani wengine watawakosoa na kutowaidhinisha hadi kuwe na ushahidi wa wazi kabisa, usiopingika wa kinyume chake. Kwa hivyo, kabla ya kujiunga na kikundi na kutengeneza uhusiano wa karibu, watu wenye tatizo hili wanahitaji uhakikisho wa mara kwa mara wa usaidizi na kukubaliwa bila kukosolewa.
Watu wenye ugonjwa wa haiba ya kuepuka husita kuzungumzia kuhusu maisha yao wenyewe ili wasije wakadhihakiwa au kudhalilishwa.
Watu wenye ugonjwa huu wanasita sana kuchukua hatari au kushiriki katika shughuli mpya kwa sababu kama hizo. Katika hali kama hizo, mara nyingi huzidisha hatari na hutumia dalili ndogo au matatizo mengine kueleza kwa nini hawashiriki. Huenda wakapendelea mtindo wa maisha wenye mipaka kwa sababu ya hitaji lao la usalama na uhakika.
Hali ya Kukerwa sana na ukosoaji
Watu wenye ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu huathiriwa kihisia haraka sana kwa jambo lolote la kukosoa, kukataa, au kubeza kwa sababu hufikiria kila mara kuhusu kukosolewa au kukataliwa na wengine. Wako macho kwa dalili zozote za mwitikio hasi dhidi yao. Mwonekano wao wa taharuki na wasiwasi unaweza kusababisha kubezwa au kudhihakiwa, hivyo kuonekana kuthibitisha mashaka yao binafsi.
Dalili nyinginezo
Kutojithamini na kuhisia kuwa hawatoshi huwazuia watu hawa katika hali za miingiliano ya kijamii, hasa ile mipya. Wanajizuia kushiriki katika mwingiliano na watu wageni kwa sababu wanajiona kama wasio stadi kijamii, wasiovutia na duni kuliko wengine. Kwa kawaida huwa kimya na waoga kwa sababu wanafikiri kwamba wakisema chochote, wengine watasema kwamba si sahihi.
Watu wenye ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu hutamani kushiriki katika mwingiliano wa kijamii lakini huogopa kuweka ustawi wao mikononi mwa wengine. Kwa sababu watu hawa wenye ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu hupunguza mwingiliano wao na wengine, huwa wametengwa kiasi na hukosa mtandao wa kijamii ambao unaweza kuwasaidia wanapouhitaji.
Utambuzi wa Ugonjwa wa Haiba ya Kuepuka Watu
Tathmini ya daktari, kulingana na vigezo vya kawaida vya uchunguzi wa magonjwa ya akili
Kwa kawaida madaktari hugundua ugonjwa wa haiba kulingana na vigezo vilivyopo katika Mwongozo wa Utambuzi na Takwimu wa Matatizo ya Akili, toleo la 5, Marekebisho ya Maandishi (DSM-5-TR), marejeleo ya kawaida ya utambuzi wa magonjwa ya akili kutoka American Psychiatric Association.
Ili madaktari waweze kubaini kuwa ni ugonjwa wa haiba ya kuepuka, watu sharti watu waepuke kutagusana na watu wengine kila mara, wajihisi hawatoshi, na wawe na hisia kali kupita kiasi kwa ukosoaji na kukataliwa, kama inavyoonyeshwa na angalau 4 kati ya yafuatayo:
Wanaepuka shughuli za kazi zinazohusisha mtagusano baina ya watu kwa sababu wanaogopa kwamba watakosolewa au kukataliwa, au kwamba watu hawatawakubali.
Hawako tayari kujihusisha na watu isipokuwa kama wana uhakika kwamba wanapendwa.
Wao huchukua tahadhari hata katika mahusiano ya karibu kwa sababu wanaogopa kudhihakiwa au kufedheheshwa.
Wao husumbuliwa zaidi mawazo ya kukosolewa au kukataliwa katika hali za kijamii.
Wanajizuia kushiriki katika miingiliano mipya ya kijamii kwa sababu wanahisi hawatoshi.
Wanajiona kama wasio na ujuzi wa kijamii, wasiovutia, au duni kuliko wengine.
Wanasita kujaribu mambo yenye hatari au kushiriki katika shughuli yoyote mpya kwa sababu wanaweza kuaibika.
Pia, ni lazima dalili lazima ziwe zimeanza mapema katika utu uzima wa mapema.
Matibabu ya Ugonjwa wa Haiba ya Kuepuka Watu
Tiba ya tabia-tambuzi ambayo inazingatia ujuzi wa kijamii
Aina nyingine za tiba ya kisaikolojia
Dawa za kupunguza wasiwasi na dawa za kupunguza mfadhaiko
Kanuni za jumla za tiba ya ya ugonjwa wa utu wa kujiepusha zinafanana na zile za matatizo yote ya utu.
Watu wenye ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu wanaweza kuepuka matibabu.
Iwapo watu wana hofu ya kijamii na ugonjwa wa haiba ya kuepuka watu, matibabu yafuatayo yanaweza kuwa na ufanisi:
Tiba ya utambuzi natabia inayolenga kupata ujuzi wa kijamii, inayofanywa katika vikundi
Tiba nyingine za kikundi ikiwa kikundi kina watu wengine wenye matatizo kama hayo
Watu wenye ugonjwa wa aiba ya kuepuka watu hunufaika na tiba za mtu binafsi zinazotoa msaada na zinazozingatia hisia zao kali kwa wengine.
Tiba ya kisaikolojia ya kisaikodinamiki inaweza kuwa na manufaa. Aina hii ya tiba ya kisaikolojia inaangazia migogoro iliyopo.
Dawa za kupunguza mfadhaiko, kama vile vizuizi vinavyochuja ufyonzaji upya wa serotonini (SSRIs), na dawa za kupunguza wasiwasi zinaweza kusaidia kupunguza wasiwasi wa kutosha kuwawezesha watu kudhibiti hali mpya za kijamii.
