Ugonjwa wa kulazimika kufanya mambo unajulikana kwa kushikwa na mawazo, ulazimishaji, au vyote viwili. Kushikwa na mawazo ni mawazo, picha, au msukumo wa ndani unaojirudia, unaodumu, usiotamaniwa, unaosababisha wasiwasi, na unaoingilia fikra za mtu. Ulazimishaji (pia huitwa matambiko ya kitabia) ni vitendo fulani au mchakato wa kifikira ambao watu wanahisi kulazimika kuufanya mara kwa mara ili kujaribu kupunguza au kuzuia wasiwasi unaosababishwa na kushikwa na mawazo.
Mawazo na tabia nyingi za kulazimika zinahusiana na wasiwasi kuhusu madhara au hatari.
Madaktari hugundua ugonjwa huu wakati mtu ana mawazo yanayojirudia, vitendo vya kulazimika, au vyote viwili.
Matibabu yanaweza kujumuisha tiba ya kuzoeshwa (pamoja na kuzuia matendo ya kulazimika) na dawa fulani za kuzuia mfadhaiko (kama vile vizuizi vya uchaguzi wa kuchukua tena serotonini (SSRI) au clomipramine).
Ugonjwa wa kulazimika kufanya mambo (OCD) unaonekana zaidi kwa wanawake kuliko wanaume kwa kiasi kidogo na huathiri takribani asilimia 1 hadi 3 ya idadi ya watu. Kwa wastani, OCD huanza katika umri wa takribani miaka 19 hadi 20. (Angalia pia Ugonjwa wa Kulazimika Kufanya Mambo kwa Watoto na Vijana.) Watu wengi wenye OCD wamewahi kuwa na au wana ugonjwa wa vitendo vya ghafla visivyozuilika.
OCD ni tofauti na ugonjwa wa akili, ambao unajulikana kwa kupoteza mawasiliano na uhalisia, ingawa katika idadi ndogo sana ya visa vya OCD, mgonjwa anaweza kutoona kuwa tabia zake si za kawaida. OCD pia ni tofauti na ugonjwa wa haiba ya kutojizuia kurudiarudia tendo, ingawa watu wenye matatizo haya wanaweza kuwa na sifa zinazofanana, kama vile kupenda mpangilio, kuaminika, au kutaka kila kitu kiwe kikamilifu bila makosa.
Dalili za Ugonjwa wa Kushindwa Kudhibiti Mawazo
Watu wenye ugonjwa wa kulazimika kufanya mambo (OCD) huwa na mawazo yanayojirudia—fikra, picha, au misukumo inayotokea mara kwa mara hata kama watu hawayahitaji. Mawazo haya yanayojirudia huingilia fikra zao hata wakati wanapofikiria au kufanya mambo mengine. Pia, mawazo haya kwa kawaida husababisha dhiki kubwa au wasiwasi.
Mawazo ya kawaida yanayojirudia ni pamoja na yafuatayo:
Wasiwasi kuhusu kuchafuliwa (kwa mfano, kuhofia kuwa kugusa vitasa vya milango kutasababisha ugonjwa)
Mashaka (kwa mfano, kuwa na wasiwasi kwamba mlango wa mbele haukufungwa)
Wasiwasi kwamba vitu havijapangwa katika mstari mnyoofu kabisa au havijakaa sawa
Mawazo yaliyokatazwa au yaliyo mwiko (kwa mfano, mawazo yanayojirudia ya ukatili au ya kingono).
Madhara (kujiumiza mwenyewe au kuwaumiza wengine)
Mambo mengine yanaweza pia kutokea. Kwa sababu mawazo haya yanayojirudia hayaleti furaha, mara nyingi watu hujaribu kuyapuuza na/au kuyadhibiti.
Watu wengi wenye OCD wana mawazo yanayojirudia na vitendo vya kulazimika. Vitendo vya kulazimika (pia huitwa matambiko ya kitabia) ni njia moja ambayo watu huitumia kuitikia yale mawazo yao yanayojirudia. Kwa mfano, wanaweza kuhisi kusukumwa kufanya jambo—kwa kurudia-rudia, kwa madhumuni fulani, na kwa kudhamiria—ili kujaribu kuzuia au kupunguza wasiwasi unaosababishwa na yale mawazo yanayojirudia.
Vitendo vya kawaida vya kulazimika ni pamoja na vifuatavyo:
Kunawa au kusafisha ili kuondoa uchafu
Kukagua ili kuondoa mashaka (kwa mfano, kukagua mara nyingi ili kuhakikisha kuwa mlango umefungwa).
Kuhesabu (kwa mfano, kurudia kitendo kwa mara kadhaa mahususi).
Kupanga (kwa mfano, kupanga vyombo vya chakula au vifaa vya kazi katika mpangilio maalum).
Matambiko mengi ya kitabia, kama vile kunawa mikono kupita kiasi au kukagua mara kwa mara kuhakikisha mlango umefungwa, yanaweza kuonekana na watu wengine. Matambiko mengine, kama vile kuhesabu kwa kurudia-rudia ndani ya akili, hayawezi kuonekana.
Matambiko hayo yanaweza kuhitajika kufanywa kwa namna sahihi kabisa kulingana na sheria thabiti zisizobadilika. Matambiko hayo yanaweza kuwa na uhusiano wa kimantiki na lile wazo linalojirudia au yasiwe na uhusiano wowote. Wakati vitendo vya kulazimika vinapokuwa na uhusiano wa kimantiki na lile wazo (kwa mfano, kuoga ili kuepuka uchafu au kukagua jiko ili kuzuia moto), huwa vimevuka mipaka kwa kiasi kikubwa ikilinganishwa na tabia ya kawaida. Kwa mfano, watu wanaweza kuoga kwa saa nyingi kila siku au kukagua jiko mara 30 kabla ya kuondoka nyumbani. Ili OCD igundulike, mawazo yanayojirudia na matambiko ya kitabia lazima yawe yanatumia muda mwingi (yaani, lazima yadumu kwa angalau saa moja kwa jumla kila siku). Watu wanaweza kutumia saa nyingi kila siku wakifanya mambo hayo. Vitendo na mawazo haya ya kulazimika yanaweza kusababisha dhiki kubwa au kuingilia utendaji wa mtu kiasi kwamba anashindwa kufanya mambo yake ya kawaida.
Watu wengi wenye OCD wanatambua kwa kiasi fulani kuwa mawazo yao yanayojirudia hayaakisi hatari halisi au uhalisia, na kwamba tabia zao za kulazimika zimevuka mipaka. Hata hivyo, watu wachache wanashawishika kabisa kuwa mawazo yao yana msingi thabiti na kwamba vitendo vyao vya kulazimika ni vya busara na vinafaa.
Watu wengi wenye OCD pia wanatambua kuwa tabia zao za kulazimika zimevuka mipaka. Hivyo, wanaweza kufanya matambiko yao kwa siri, ingawa matambiko hayo yanaweza kuchukua saa kadhaa kila siku.
Kutokana na dalili za OCD, uhusiano na watu unaweza kuharibika, na watu wenye OCD wanaweza wasifanye vizuri shuleni, kazini, au katika nyanja nyingine za maisha ya kila siku.
Watu wengi wenye OCD pia wana matatizo mengine ya afya ya akili. Asilimia 51 hadi 76 ya watu wenye OCD pia huwa na utambuzi wa ugonjwa wa wasiwasi katika maisha yao yote, takribani asilimia 41 huwa na utambuzi wa sonona kali (major depression), na asilimia 23 hadi 32 huwa na ugonjwa wa haiba ya kutojizuia kurudiarudia tendo.
Hadi asilimia 50 ya watu wenye OCD huwa na mawazo ya kujiua wakati fulani, na takribani asilimia 15 hujaribu kujiua. Hatari ya kujaribu kujiua huwa kubwa zaidi ikiwa watu pia wana sonona kali (angalia Tabia ya Kutaka Kujiua).
Utambuzi wa Ugonjwa wa Kushindwa Kudhibiti Mawazo
Tathmini ya daktari kulingana na vigezo maalum vya utambuzi wa akili
Uchunguzi wa kimwili na vipimo vya kimatibabu wakati mwingine vinahitajika ili kutathmini matatizo ya kimwili
Madaktari hugundua ugonjwa wa kulazimika kufanya mambo kulingana na dalili: kuwepo kwa mawazo yanayojirudia, vitendo vya kulazimika au vyote viwili. Mawazo yanayojirudia au vitendo vya kulazimika lazima viwe na angalau sifa 1 kati ya hizi:
Hutumia muda mwingi
Husababisha dhiki kubwa au kuingilia uwezo wa mtu wa kufanya kazi zake za kawaida
Utambuzi unaweza pia kujumuisha yafuatayo:
Kiwango ambacho mtu anatambua kuwa imani inayochochea mawazo yake yanayojirudia (kwa mfano, kwamba atapata kansa akigusa tundu la kuwekea majivu ya sigara) si sahihi (kiwango cha "uelewa wa maarifa").
Ikiwa mtu huyo pia ana au aliwahi kuwa na ugonjwa wa vitendo vya ghafla visivyozuilika matatizo ya mtetemo wa kineva.
Matibabu ya Ugonjwa wa Kushindwa Kudhibiti Mawazo
Tiba ya tabia tambuzi (CBT) inayojumuisha kuzoeshwa na kuzuia mwitikio wa matambiko ya kitabia.
Dawa fulani za kuzuia mfadhaiko
Kati ya CBT au dawa, mojawapo hujaribiwa kwanza. Matibabu haya yanaweza kuchanganywa ikiwa mtu hapati nafuu ya kutosha kwa kutumia tiba moja pekee. Wataalamu wengi wanaamini kuwa mchanganyiko wa tiba ya kuzoeshwa na kuzuia mwitikio pamoja na dawa ndiyo matibabu bora zaidi, hasa kwa dalili kali zaidi.
Mara nyingi tiba ya tabia tambuzi (CBT) huwa na ufanisi katika kutibu ugonjwa wa kulazimika kufanya mambo: tiba ya kuzoeshwa na kuzuia matambiko ya kitabia (mwitikio), ambayo ni aina ya CBT, mara nyingi huwa na ufanisi. Tiba ya kuzoeshwa inahusisha kumweka mtu hatua kwa hatua na kwa kurudia-rudia kwenye hali au watu wanaochochea mawazo yanayojirudia au usumbufu, huku akitakiwa asifanye yale matambiko ya kulazimika. Usumbufu au wasiwasi hupungua polepole wakati wa kuzoeshwa huku mtu akijifunza kuwa matambiko hayo si ya lazima katika kupunguza usumbufu huo. Nafuu inayopatikana kwa kawaida hudumu kwa miaka mingi, labda kwa sababu watu ambao wameimudu mbinu hii wanaweza kuendelea kuifanyia kazi hata baada ya matibabu rasmi kukamilika. Mbinu za tiba tambuzi, ambazo humsaidia mtu kutambua na kubadili mifumo ya fikra isiyosaidia, mara nyingi huongezwa kwenye tiba ya kuzoeshwa na kuzuia matambiko.
Dawa fulani za kupunguza mfadhaiko mara nyingi huwa na ufanisi: vizuizi vya uchaguzi wa kuchukua tena serotonini (SSRI) (kwa mfano, fluoxetine) na clomipramine (aina ya zamani inayofanya kazi kwenye kemikali ya ubongo ya serotonini). SSRI kwa kawaida hujaribiwa kabla ya clomipramine kwa sababu zina madhara machache ya kando, na dozi kubwa zaidi kuliko zile zinazotumika kutibu sonona ya kawaida zinaweza kuhitajika. Watu ambao hawapati nafuu kupitia dawa hizi wanaweza kupewa aina nyingine za dawa zinazofanya kazi kwa namna tofauti.
Tiba ya kisaikolojia (ambayo hutilia mkazo utambuzi wa mifumo ya siri isiyofahamika katika fikra, hisia, na tabia za sasa) na tiba nafsia kwa ujumla hazijawa na ufanisi kwa watu wenye ugonjwa wa kulazimika kufanya mambo (OCD).
