Ugonjwa wa haiba wa kujihusudu ni hali ya afya ya akili ambayo ina sifa ya muundo ulioenea wa kujiona bora (majivuno makubwa), kuhitaji kusifiwa, na kukosa kujali hisia za watu wengine.
Watu wenye ugonjwa wa haiba wa kujihusudu hujikadiria kuwa na uwezo kupita kiasi, huzidisha mafanikio yao, na huwa na tabia ya kuukadiria uwezo wa wengine kuwa wa chini.
Madaktari hugundua ugonjwa wa haiba wa kujihusudu kulingana na dalili maalum, kama vile hisia iliyokithiri, isiyo na msingi ya kujiona kuwa muhimu na mwenye vipaji, hitaji la kupongezwa bila masharti, na hisia ya kustahili mambo yote.
Tiba ya kisaikolojia ambayo inaangazia migogoro msingi inaweza kusaidia.
Ugonjwa wa haiba ni hali za afya ya akili zinazohusisha mifumo ya muda mrefu na iliyoenea ya kufikiri, kutambua, kuguswa, na kuhusisha ambayo humsababishia mtu dhiki kubwa na/au kudhoofisha uwezo wa mtu kufanya kazi.
Watu wenye ugonjwa wa haiba wa kujihusudu wanajithamini zaidi (kwa jina lingine majivuno). Pia wana matatizo ya kutojithamini. Ili kuimarisha hisia zao za kujivuna na kujithamini, wao hufanya yafuatayo:
Kujihusisha na watu maalum
Kujihusisha na makundi bora zaidi
Kudharau watu wengine
Pia wanapenda kusifiwa.
Makadirio ya jinsi ugonjwa wa haiba wa kujihusudu ulivyo wa kawaida hutofautiana; tafiti zinaonyesha kuwa ugonjwa huo hutokea kwa takriban 2% ya watu. Ni kawaida zaidi miongoni mwa wanaume.
Matatizo mengine huwepo mara nyingi pia. Wao ni pamoja na moja au zaidi ya yafuatayo:
Tatizo la matumizi ya dawa za kulevya (hasa kokeini)
Ugonjwa mwingine wa utu (ugonjwa wa hisia zisizo thabiti, borderline, kutopenda maingiliano, au hofu kupita kiasi)
Sababu za Haiba ya Kujihusudu
Jeni na vipengele vya mazingira vinaweza kuchangia kutokea kwa ugonjwa wa haiba wa kujihusudu. Nadharia moja inadokeza kwamba huenda walezi waliingiliana na mtoto kwa njia ambayo haikumsaidia mtoto kukuza hisia thabiti ya nafsi. Kwa mfano, walezi wanaweza kuwa walimkosoa sana mtoto au walimsifu sana, walimstaajabia, au walimtimizia matakwa yake kupita kiasi.
Baadhi ya watu wenye ugonjwa wa haiba ya kujihusudu wana vipawa au vipaji maalum na huzoea kuhusisha taswira yao binafsi na dhana yao kuhusu nafsi yao na kupongezwa na kuthaminiwa na wengine.
Dalili za Haiba ya Kujihusudu
Ukubwa wa kujiona
Watu wenye ugonjwa wa haiba ya kujihusudu hujikadiria kuwa na uwezo kupita kiasi na hufanya mafanikio yao yaonekane makubwa (hali hii huitwa majivuno). Wanafikiri kuwa wao ni bora kuliko wengine au wa kipekee. Wanapokadiria thamani na mafanikio yao kuwa ya juu kupita kiasi, mara nyingi pia hudharau thamani na mafanikio ya wengine.
Ndoto za kuhisi wa maana sana
Watu wenye ugonjwa huu hujishughulisha na ndoto za mafanikio makubwa—za kusifiwa kwa akili au urembo wao wa kupindukia, wa kuwa na hadhi na ushawishi, au wa kupata upendo mkubwa. Wanahisi wanapaswa kushirikiana tu na wengine maalum na wenye vipaji kama wao wenyewe, si watu wa kawaida. Wanatumia uhusiano huu na watu wa kipekee ili kuimarisha na kuongeza kujithamini kwao.
Haja ya kupongezwa
Kwa sababu watu wenye ugonjwa wa haiba ya kujihusudu wanahitaji kupongezwa kupita kiasi, kujithamini kwao kunategemea jinsi wengine wanavyowaona. Kwa hivyo, kujithamini kwao kwa kawaida huwa chini sana. Mara nyingi wanaangalia wengine wanafikiria nini kuwahusu na kutathmini jinsi wanavyoonekana.
Watu wenye ugonjwa wa haiba ya kujihusudu huwa na hisia nyepesi na husumbuliwa na ukosoaji kutoka kwa wengine na kushindwa, jambo linalowafanya wahisi kudhalilika na kushindwa kabisa. Wanaweza kujibu kwa hasira au dharau, au wanaweza kushambulia kama njia ya kulipiza. Au wanaweza kujiondoa au kukubali hali hiyo kwa nje ili kulinda hisia zao za kujiona muhimu. Wanaweza kuepuka hali ambazo zinaweza kusababisha kushindwa kwao.
Utambuzi wa Haiba ya Kujihusudu
Tathmini ya daktari, kulingana na vigezo vya kawaida vya uchunguzi wa magonjwa ya akili
Kwa kawaida madaktari hugundua ugonjwa wa haiba kulingana na vigezo vilivyopo katika Mwongozo wa Utambuzi na Takwimu wa Matatizo ya Akili, toleo la 5, Marekebisho ya Maandishi (DSM-5-TR), marejeleo ya kawaida ya utambuzi wa magonjwa ya akili kutoka American Psychiatric Association.
Ili madaktari waweze kugundua ugonjwa wa haiba ya kujihusudu, watu lazima kwa kudumu wawe na mtazamo uliopitiliza wa kujithamini, hitaji la kupongezwa, na kukosa uwezo wa kujali hisia za wengine, kama inavyoonyeshwa na angalau 5 kati ya yafuatayo:
Wana hisia zilizopitiliza na zisizo na msingi kuhusu umuhimu na vipaji vyao wenyewe (hisia za majivuno).
Huwa wanasumbuliwa na ndoto za mafanikio yasiyo na kikomo, ushawishi, nguvu, akili, uzuri, au upendo mkamilifu.
Wanaamini kwamba wao ni wa kipekee na tofauti na wanapaswa kujumuika tu na watu wa kiwango cha juu zaidi.
Wanahitaji kupongezwa bila masharti.
Wanahisi wana haki ya kustahili mambo yote.
Wanawatumia wengine vibaya ili kufikia malengo yao wenyewe.
Hawana uwezo wa kuhisi hisia za wengine.
Wanawaonea wivu wengine na wanaamini kwamba wengine wanawaonea wivu.
Wana kiburi na majivuno.
Pia, ni lazima dalili lazima ziwe zimeanza mapema katika utu uzima wa mapema.
Matibabu ya Haiba ya Kujihusudu
Tiba ya kisaikolojia
Kanuni za jumla za matibabu ya ugonjwa wa haiba ya kujihusudu ni sawa na zile za matatizo yote ya utu.
Tiba ya kisaikolojia ya kisaikodinamiki inaweza kuwa na ufanisi. Aina hii ya tiba ya kisaikolojia inaangazia migogoro iliyopo.
Baadhi ya mbinu zilizotengenezwa kwa ajili ya ugonjwa wa utu wa borderline zinaweza kubadilishwa na kutumika kutibu watu wenye ugonjwa wa haiba ya kujihusudu. Zinajumuisha
Matibabu yanayotegemea uelewa wa hali ya akili, ambayo huwasaidia watu kutafakari na kuelewa hali yao ya akili (wanachohisi na kwa nini) na hali ya akili ya wengine
Tiba ya kisaikolojia inayolenga uhamisho, ambayo hujikita katika mwingiliano kati ya mtu na mtaalamu wa tiba
Mbinu hizi huzingatia usumbufu katika jinsi watu wanavyojihisi kihisia wao wenyewe na kuwahisi wengine.
Tiba ya utambuzi na tabia inaweza kuwavutia watu wenye tatizo la haiba la kujipenda kupita kiasi. Hitaji lao la kusifiwa linaweza kumwezesha mtaalamu wa tiba kuelekeza tabia zao.
