Tetekuwanga ni maambukizi ya virusi yanayoambukiza sana pamoja na virusi vya varisela-zoster vinavyosababisha upele unaowasha, unaojumuisha madoa madogo, yaliyoinuka, yenye malengelenge, au yenye makovu.
Tetekuwanga mara nyingi huathiri watoto, lakini chanjo imepunguza sana idadi ya visa.
Kabla ya upele kuonekana, watoto hupata maumivu kidogo ya kichwa, homa ya wastani, kupoteza hamu ya kula na hisia ya jumla ya ugonjwa.
Utambuzi unategemea dalili, hasa upele.
Watoto wengi hupona kabisa, ingawa baadhi ya watoto huugua sana na wanaweza hata kufa.
Kwa kawaida, dalili pekee ndizo zinazohitaji kutibiwa.
Chanjo ya kawaida inaweza kuzuia tetekuwanga.
Tetekuwanga ni maambukizi ambayo huathiri zaidi watoto. Husababishwa na virusi vya varisela-zoster, ambavyo ni aina ya virusi vya herpes (virusi vya herpes aina ya 3).
Kabla ya kuanzishwa kwa chanjo ya tetekuwanga, milipuko ya tetekuwanga ilitokea wakati wa msimu wa baridi na mwanzoni mwa msimu wa kuchipua katika mizunguko ya miaka 3 hadi 4.
Mtu mwenye tetekuwanga huambukiza kuanzia siku 2 kabla ya ukurutu kuonekana na huendelea kuambukiza hadi malengelenge ya mwisho yameganda.
Je, Ulijua...
|
Kwa watoto wenye mfumo wa kawaida wa kinga, ni nadara kupata tetekuwanga kali. Watu wengi wenye tetekuwanga hupata vidonda kwenye ngozi na mdomoni. Hata hivyo, wakati mwingine virusi hivyo huambukiza mapafu, ubongo, moyo, au ini. Maambukizi makubwa kama hayo ni ya kawaida zaidi miongoni mwa watoto wachanga, watu wazima, na watu wenye mfumo dhaifu wa kinga (kama vile walio na maambukizi ya VVU au wanaotumia dawa zinazokandamiza mfumo wa kinga au dozi kubwa za kortikosteroidi).
Mtu ambaye amewahi kuwa na tetekuwanga hupata kinga na hawezi kuambukizwa tena. Hata hivyo, virusi vya varisela-zoster hubaki bwete (vikiwa vimelala) mwilini baada ya maambukizi ya awali ya tetekuwanga, wakati mwingine hurejea katika maisha ya baadaye, na kusababisha mkanda wa jeshi. Chanjo ya mkanda wa jeshi inapatikana kwa wazee. Chanjo hii hupunguza hatari ya kupata mkanda wa jeshi katika maisha ya baadaye.
Usambazaji wa tetekuwanga
Tetekuwanga huenea kwa njia zifuatazo:
Kupitia matone ya hewa ya unyevunyevu yenye virusi vya varisela-zoster
Kupitia kugusana na vipele vinavyosababishwa na tetekuwanga au mkanda wa jeshi
Kutoka kwa mwanamke mjamzito hadi kijusi au mtoto aliyezaliwa
Dalili za Tetekuwanga
Dalili za tetekuwanga huanza siku 7 hadi 21 baada ya maambukizi kutokea. Zinajumuisha
Maumivu kidogo ya kichwa
Homa ya wastani
Kupoteza hamu ya kula
Kuhisi kuwa mgonjwa kwa kawaida (unyonge)
Watoto wadogo mara nyingi hawana dalili hizi, lakini dalili mara nyingi huwa kali kwa watu wazima.
Takriban saa 24 hadi 36 baada ya dalili za kwanza kuanza, upele wa madoa madogo, bapa na mekundu hujitokeza. Madoa kwa kawaida huanza kwenye kiwiliwili na usoni, baadaye hujitokeza kwenye mikono na miguu. Baadhi ya watu wana madoa chache tu. Wengine wana madoa karibu kila mahali, ikiwa ni pamoja na ngozi ya kichwani na ndani ya mdomo.
Ndani ya saa 6 hadi 8, kila doa huinuka. Huunda malengelenge yanayowasha, ya mviringo, yaliyojaa umajimaji dhidi ya wekundu na hatimaye makovu. Madoa huendelea kukua na kuwa makovu kwa siku kadhaa. Dalili ya tetekuwanga ni kwamba upele hutokea kwa hatua mbalimbali kiasi kwamba madoa hayo yanakua katika aina mbalimbali katika eneo lolote lililoathiriwa. Mara chache sana, madoa huambukizwa na bakteria, yanayoweza kusababisha maambukizi makali ya ngozi (cellulitis au necrotizing fasciitis).
Madoa mapya kwa kawaida huacha kuonekana ifikapo siku ya tano, mengi huwa na makovu ifikapo siku ya sita, na mengi hutoweka katika muda usiozidi siku 20.
Wakati mwingine watoto waliochanjwa hupata tetekuwanga. Kwa watoto hawa, upele kwa kawaida huwa mwepesi, homa huwa kidogo na kipindi cha ugonjwa huwa kifupi. Hata hivyo, kugusana na vidonda kunaweza kueneza maambukizi.
Madoa mdomoni hupasuka haraka na kuunda vidonda nyeti, ambavyo mara nyingi hufanya kumeza kuwa chungu. Vidonda nyeti vinaweza pia kutokea kwenye kope na katika njia ya juu ya hewa, rektamu na uke. Ugonjwa mbaya zaidi kwa kawaida huchukua siku 4 hadi 7.
This photo shows round, fluid-filled blisters caused by chickenpox affecting the face.
Image courtesy of Renelle Woodall via the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
This photo shows the back of a boy with a chickenpox rash.
Image courtesy of Ann Cain via the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
Matatizo
Hatari ya matatizo kutokana na tetekuwanga huongezeka kwa watoto wachanga, watu wazima, na watu walio na mfumo dhaifu wa kinga au matatizo fulani.
Maambukizi ya mapafu (nimonia) yanayosababisha kikohozi na ugumu wa kupumua yanaweza kutatanisha tetekuwanga kali kwa watu wazima, watoto wachanga, na watu wa rika zote wenye mfumo dhaifu wa kinga. Nimonia mara chache hutokea kwa watoto wadogo ambao wana mfumo wa kawaida wa kinga.
Maambukizi ya ubongo (encephalitis) si kawaida sana na husababisha kukosa usawa wa kutembea, maumivu ya kichwa, kizunguzungu, kuchanganyikiwa na vifafa. Kwa watu wazima, encephalitis inaweza kuhatarisha maisha.
Kuvimba kwa ini na matatizo ya kuvuja damu pia yanaweza kutokea.
Ugonjwa wa Reye ni tatizo nadra lakini lina madhara mabaya sana ambalo hutokea karibu tu kwa wale walio chini ya miaka 18 baada ya kutumia dawa za aspirini. Kwa hivyo, aspirini haipaswi kupewa watoto wenye tetekuwanga. Ugonjwa wa Reye unaweza kuanza siku 3 hadi 8 baada ya upele kuanza.
Watu wanaopata varisela wakiwa wajawazito wako katika hatari ya kupata matatizo makubwa, kama vile nimonia, na wanaweza kufa kutokana na hilo. Tetekuwanga pia inaweza kuenezwa kwa kijusi, hasa ikiwa tetekuwanga itatokea wakati wa muhula wa kwanza au ya mwanzo wa muhula wa pili, au kwa mtoto mchanga wakati wa kuzaliwa au baada ya kuzaliwa. Maambukizi kama hayo yanaweza kusababisha makovu kwenye ngozi, kasoro za kuzaliwa, uzito mdogo wa kuzaliwa, au ugonjwa kwa mtoto mchanga.
Utambuzi wa Tetekuwanga
Tathmini ya daktari
Mara chache sana hupimwa damu na kupimwa sampuli iliyochukuliwa kutoka kwenye kidonda
Daktari kwa kawaida huwa na uhakika wa utambuzi wa tetekuwanga kwa sababu upele na dalili zingine ni za kawaida sana.
Vipimo vya damu ili kupima viwango vya kingamwili katika damu na vipimo vya maabara ili kubaini virusi (kawaida kwa kutumia sampuli iliyokwaruzwa kutoka kwenye vidonda) havihitajiki sana. (Kingamwili huzalishwa na mfumo wa kinga ili kusaidia kulinda mwili dhidi ya kishambuliaji fulani, kama vile virusi vya varicella-zoster.)
Matibabu ya Tetekuwanga
Kwa watu wenye ugonjwa mwepesi, hatua za kupunguza dalili
Kwa watu walio katika hatari ya dalili za wastani hadi kali, dawa za kuzuia virusi
Visa vya ugonjwa mwepesi wa tetekuwanga kwa watoto huhitaji tu matibabu ya dalili. Kuwekwa kwa kitambaa chenye unyevu kwenye ngozi husaidia kupunguza mwasho, ambao unaweza kuwa mkali, na kuzuia kujikuna, jambo linaloweza kueneza maambukizi na kusababisha makovu. Kwa sababu ya madhara ya maambukizi ya bakteria, ngozi huoshwa mara kwa mara kwa sabuni na maji, mikono huwekwa safi, kucha hukatwa ili kupunguza mikwaruzo, na nguo huwekwa safi na kavu. Ikiwa mwasho ni mkali, dawa za kupunguza mwasho, kama vile antihistamines, zinaweza kutolewa ili kumezwa. Kuoga kwa kutumia bafu la shayiri ya kolloidi (colloidal oatmeal) pia kunaweza kusaidia.
Ikiwa maambukizi ya bakteria yatatokea, viuavijasumu vinaweza kuhitajika.
Kwa kawaida madaktari huagiza dawa za kuzuia virusi, kama vile acyclovir, valacyclovir, na famciclovir (angalia jedwali ), kwa mdomo kwa watu fulani wenye afya njema walio katika hatari ya kupata ugonjwa wa wastani hadi mbaya, wakiwemo watu wa
Umri wa miaka 12 au zaidi ambao hawajachanjwa (umri wa miaka 18 au zaidi kwa famciclovir)
Walio na magonjwa ya ngozi kama vile eksema
Walio na ugonjwa sugu wa mapafu
Wanaotumia salicylates (aina ya dawa, kwa mfano, aspirini) kwa muda mrefu
Kutumia kotikosteroidi
Waliombukizwa tetekuwanga kutoka kwa mtu anayeishi naye, kwa sababu visa hivi kwa kawaida huwa vikali zaidi kuliko visa vya msingi
Kwa watu wenye umri wa zaidi ya mwaka 1 ambao wana mfumo dhaifu wa kinga, madaktari wanaweza kuagiza acyclovir inayotolewa kwenye mshipa (IV).
Dawa za kuzuia virusi zinaweza kupunguza ukali na muda wa dalili na zinapaswa kutolewa ndani ya saa 24 baada ya ugonjwa kuanza, ikiwezekana.
Kwa sababu wanawake wajawazito wako katika hatari kubwa ya kupata matatizo makubwa kutokana na tetekuwanga, baadhi ya wataalamu wanapendekeza kuwatibu wanawake wajawazito walio na tetekuwanga kwa kutumia acyclovir au valacyclovir.
Ubashiri wa Tetekuwanga
Watoto wenye afya nzuri karibu kila mara hupona tetekuwanga bila matatizo. Kabla ya chanjo ya kawaida, takriban watu milioni 4 walipata tetekuwanga kila mwaka nchini Marekani, na takriban 100 hadi 150 kati yao walikufa kila mwaka kutokana na matatizo ya tetekuwanga.
Kwa watu wazima, tetekuwanga ni kali zaidi, na hatari ya kufa iko juu zaidi.
Tetekuwanga ni hatari sana kwa watu wenye mfumo dhaifu wa kinga.
Wakati watu ambao wamechanjwa wanapata tetekuwanga, ugonjwa huo huwa si mbaya sana, na ni watu wachache kati ya hawa hufa.
Uzuiaji wa Tetekuwanga
Kuchanja
Wakati mwingine globulini ya kinga
Kuchanja
Chanjo ya tetekuwanga ina virusi vya varisela vilivyodhoofishwa lakini vilivyo hai. Kuna aina mbili za chanjo nchini Marekani:
Chanjo ya kawaida ya tetekuwanga ya dozi mbili
Chanjo ya mchanganyiko ya surua-matumbwitumbwi-rubela-varisela (MMRV)
Nchini Marekani, watoto huchanjwa mara kwa mara dhidi ya varisela-zoster. Wanapewa dozi mbili: moja wakiwa na umri wa miezi 12 hadi 15, na ya pili wakiwa na umri wa miaka 4 hadi 6 (angalia Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa: Ratiba za Chanjo).
Watoto wakubwa na watu wazima (hasa wanawake wa umri wa kuzaa na watu wazima wenye matatizo sugu) ambao hawajapata tetekuwanga na hawajachanjwa wanaweza pia kuchanjwa. Wanapewa dozi mbili zinazotenganishwa kwa wiki 4 hadi 8.
Watu fulani hawapaswi kuchanjwa:
Watu ambao walikuwa na athari kali ya mzio (kama vile anaphylaxis) baada ya dozi ya awali ya chanjo au kwa kiambato cha chanjo
Watu wenye mfumo dhaifu wa kinga, wakiwemo wale wanaotumia dozi kubwa za kotikosteroidi
Watoto wanaotumia aspirini mara kwa mara
Wajawazito au wanaokusudia kupata mimba ndani ya mwezi 1 hadi 3 baada ya kuchanja
Watu ambao ni wagonjwa zaidi kidogo wakati wa kuchanja
Uzuiaji wa usambazaji wa tetekuwanga
Kumtenga mtu aliyeambukizwa husaidia kuzuia kuenea kwa maambukizi kwa watu ambao hawajaambukizwa tetekuwanga. Watoto hawapaswi kurudi shuleni na watu wazima hawapaswi kurudi kazini hadi malengelenge ya mwisho yawe makovu.
Baada ya kushikwa na tetekuwanga
Watu walio katika hatari kubwa ya kupata matatizo na ambao wamekuwa katika hatari ya kuambukizwa tetekuwanga, wanaweza kupewa kingamwili dhidi ya virusi vya varisela (globulini ya kinga ya varisela-zosta). Watu hawa ni pamoja na
Watu walio na leukemia au mfumo dhaifu wa kinga bila ushahidi wa kinga
Wanawake wajawazito ambao hawajapata tetekuwanga au chanjo yake
Watoto wachanga ambao mama yao alipata tetekuwanga siku 5 kabla au siku 2 baada ya kujifungua
Matibabu kwa kutumia globulini ya kingamwili ya varisela-zosta yanaweza kuzuia maambukizi au kupunguza ukali wake.
Ikiwa watu wenye afya nzuri wameathiriwa na tetekuwanga na hawajachanjwa, chanjo ndani ya siku 3 hadi 5 baada ya kuambukizwa inaweza kusaidia kuzuia tetekuwanga au kupunguza ukali wake.
