Có thể sử dụng dầu cá bằng cách ăn cá, uống trực tiếp chiết xuất hoặc uống dạng cô đặc dưới dạng viên nang. Thành phần hoạt tính là omega-3 acid béo (axit eicosapentaenoic [EPA] và axit docosahexaenoic [DHA]). Gần đây, các chủng nấm men biến đổi gen có thể sản xuất lượng lớn loại dầu này đã được nghiên cứu và trở thành nguồn cung cấp (1). Chế độ ăn kiểu tây điển hình ở mức thấp omega-3 axit béo. Các nguồn thực phẩm không phải cá khác cung cấp axit béo omega-3 là quả óc chó và dầu hạt lanh.
Yêu cầu đối với dầu cá
Dầu cá được sử dụng để phòng ngừa và điều trị bệnh tim mạch xơ vữa động mạch, đặc biệt bằng cách hạ thấp mức triglyceride. Cơ chế có thể là nhiều nhưng không rõ. Người ta nghi ngờ nhưng chưa chứng minh được lợi ích của việc phòng ngừa ban đầu bệnh tim mạch do xơ vữa động mạch, giảm nồng độ cholesterol, làm chậm quá trình thoái hóa điểm vàng và ung thư do tuổi tác, điều trị viêm khớp dạng thấp, khô mắt và trầm cảm, hạ huyết áp và phòng ngừa độc tính trên thận do cyclosporine.
Bằng chứng về dầu cá
Bằng chứng ủng hộ việc sử dụng dầu cá, đặc biệt là dưới dạng EPA/DHA (EPA cộng với DHA theo nhiều dạng phối hợp khác nhau) để giảm các biến chứng tim mạch (ví dụ: nhồi máu cơ tim, đột quỵ) vẫn còn chưa thống nhất. Tuy nhiên, có vẻ như có nhiều dữ liệu nhất quán hơn cho thấy EPA/DHA có thể làm giảm triglyceride trong huyết thanh (2).
Mặc dù trước đây đã có một số bằng chứng cho thấy liều lượng 800 đến 1500 mg/ngày làm giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim và tử vong do loạn nhịp tim ở những bệnh nhân mắc bệnh động mạch vành từ trước và đang dùng thuốc thông thường (3), nhưng các nghiên cứu sau đó không nhất quán ủng hộ những phát hiện này. Ví dụ: thử nghiệm OMEMI (Axit béo Omega-3 ở người cao tuổi bị nhồi máu cơ tim) là một thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên trong đó 1027 bệnh nhân từ 70 tuổi đến 82 tuổi bị nhồi máu cơ tim cấp tính gần đây (từ 2 tuần đến 8 tuần) được điều trị bằng 1,8 g axit béo không bão hòa đa n-3 (PUFA) (930 mg axit eicosapentaenoic và 660 mg axit docosahexaenoic) hoặc giả dược (dầu ngô) hàng ngày ngoài điều trị tiêu chuẩn (4).
Tiêu chí đánh giá chính là tổng hợp của nhồi máu cơ tim cấp không tử vong, tái thông mạch máu ngoài dự kiến, đột quỵ, tử vong do mọi nguyên nhân và nhập viện do suy tim sau 2 năm. Tiêu chí đánh giá chính xảy ra ở 21,4% bệnh nhân dùng n-3 PUFA so với 20,0% ở nhóm giả dược (P=0,60). Các tác giả kết luận rằng nghiên cứu không phát hiện thấy giảm các biến cố lâm sàng ở những bệnh nhân cao tuổi mới bị nhồi máu cơ tim cấp tính. Ngoài ra, một đánh giá của Cochrane gồm 86 thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên (162.796 bệnh nhân) trong thời gian từ 12 tháng đến 88 tháng đã xác nhận rằng axit béo omega-3 làm giảm triglyceride và theo bằng chứng có độ tin cậy cao, có ít tác dụng đối với các biến cố tim mạch và tử vong. Tổng quan cho thấy tỷ lệ tử vong do tim mạch giảm nhẹ nhưng không có sự khác biệt về số lần đột quỵ hoặc rối loạn nhịp tim. Bài đánh giá lưu ý rằng 167 người tham gia cần điều trị để ngăn ngừa 1 biến cố mạch vành và 334 người tham gia cần điều trị để ngăn ngừa 1 ca tử vong do bệnh động mạch vành 2).. Tuy nhiên, thử nghiệm REDUCE-IT, trong đó ghi danh những bệnh nhân mắc bệnh tim mạch đã được xác định hoặc mắc bệnh tiểu đường và các yếu tố nguy cơ khác cộng với nồng độ triglyceride cao mặc dù đã điều trị bằng statin, đã báo cáo có giảm đáng kể các biến cố tim mạch nghiêm trọng (MACE) khi sử dụng thuốc theo đơn icosapent ethyl 5).
Một phân tích tổng hợp tiếp theo gồm 15 thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên không chỉ đánh giá hiệu quả mà còn đánh giá độ an toàn của các chất bổ sung axit béo omega-3 khác nhau (bao gồm các sản phẩm theo toa) để phòng ngừa bệnh tim mạch (6). Những phát hiện có ý nghĩa là giảm 5% các biến cố tim mạch nghiêm trọng, giảm 10% nhồi máu cơ tim và giảm 6% tử vong do tim mạch. Phân tích theo phân nhóm cho thấy lợi ích về tim mạch chủ yếu là do este etyl axit eicosapentanoic (EPA) theo đơn. Có vẻ như nguy cơ rung nhĩ tăng 25% cũng như nguy cơ đột quỵ tăng ở những bệnh nhân từng bị nhồi máu cơ tim. Không phát hiện thấy các tác dụng bất lợi khác như chảy máu, ung thư hoặc các vấn đề về đường tiêu hóa.
Một nghiên cứu đoàn hệ triển vọng lớn bao gồm 20.338 bệnh nhân mắc bệnh tiểu đường týp 2 đã báo cáo rằng việc bổ sung dầu cá và nồng độ axit béo không bão hòa đa omega-3 (n-3 PUFA) trong huyết tương cao hơn có liên quan đến nguy cơ thấp hơn về các biến chứng mạch máu lớn (bệnh tim mạch vành, suy tim, bệnh động mạch ngoại biên và đột quỵ) và mạch máu nhỏ (bệnh thận do tiểu đường, bệnh võng mạc do tiểu đường và bệnh thần kinh do tiểu đường) (7).
Lợi ích tiềm năng của việc bổ sung dầu cá (axit béo omega 3) đối với bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chức năng chuyển hóa (MASLD, trước đây gọi là bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu) cũng đã được đánh giá. Một phân tích tổng hợp gồm 22 thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên bao gồm 1366 bệnh nhân cho thấy việc bổ sung axit béo omega-3 làm giảm mỡ gan (được đo bằng siêu âm) và hồ sơ lipid cũng như chỉ số khối cơ thể (8). Cần có thêm nghiên cứu, đặc biệt là với các thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên, để đánh giá tốt hơn tác dụng đáp ứng liều lượng đối với axit béo omega 3 và đánh giá bổ sung về mỡ gan bằng các phương pháp khác (ví dụ: mô học, chụp MRI, chụp CT).
Tác dụng bất lợi của dầu cá
Có thể xuất hiện triệu chứng ợ hơi có mùi cá, buồn nôn và tiêu chảy. Nguy cơ chảy máu tăng lên khi dùng EPA/DHA > 3 g mỗi ngày. Trong một nghiên cứu lớn, tỷ lệ chảy máu nghiêm trọng tương tự (10,7%) ở nhóm PUFA n-3 so với bệnh nhân được điều trị bằng giả dược (11,0%, p = 0,87) (4).
Sự liên quan đến nhiễm thủy ngân không được chứng minh trong kiểm nghiệm. Mặc dù vậy, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú không nên bổ sung axit béo omega-3 chiết xuất từ cá và nên hạn chế tiêu thụ một số loại và số lượng cá nhất định vì có nguy cơ nhiễm thủy ngân.
Trong một nghiên cứu lớn về những bệnh nhân được điều trị bằng icosapent ethyl, táo bón, phù ngoại biên và rung nhĩ xảy ra phổ biến hơn so với những bệnh nhân được điều trị bằng giả dược 5).
Học viện Tim mạch Hoa Kỳ và các hiệp hội chuyên môn khác đã bình luận về những hạn chế của việc sử dụng các chất bổ sung dầu cá không kê đơn và khuyên rằng chỉ nên sử dụng các sản phẩm kê đơn được FDA phê duyệt để điều trị triglyceride máu (9).
Ủy ban Đánh giá Nguy cơ Cảnh giác dược (PRAC) của Cơ quan Dược phẩm Châu Âu (EMEA) đã đưa ra tuyên bố công khai cảnh báo về nguy cơ rung nhĩ tăng cao phụ thuộc vào liều dùng ở những người mắc bệnh tim mạch hoặc các yếu tố nguy cơ mắc bệnh tim mạch (10). Liều dùng hàng ngày vượt quá 4 gam este etyl axit omega-3 có liên quan đến việc tăng nguy cơ.
Tương tác thuốc với dầu cá
Dầu cá kết hợp với thuốc hạ huyết áp có thể làm giảm thêm huyết áp. Việc uống dầu cá có thể làm tăng tác dụng chống đông máu của warfarin, mặc dù một số nghiên cứu không cho thấy các biến cố bất lợi là chảy máu (11). Tuy nhiên, bệnh nhân nên được cảnh báo về khả năng tăng chảy máu.
Tài liệu tham khảo
1. Xue Z, Sharpe PL, Hong SP, et al. Production of omega-3 eicosapentaenoic acid by metabolic engineering of Yarrowia lipolytica. Nat Biotechnol 31(8):734-740, 2013. doi: 10.1038/nbt.2622.
2. Abdelhamid AS, Brown TJ, Brainard JS, et al. Omega-3 fatty acids for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease (review). Cochrane Database Syst Rev. 3:CD003177, 2020. doi: 10.1002/14651858.CD003177.pub5
3. MacLean CH, Mojica WA, Morton SC, et al. Effects of omega-3 fatty acids on lipids and glycemic control in type II diabetes and the metabolic syndrome and on inflammatory bowel disease, rheumatoid arthritis, renal disease, systemic lupus erythematosus, and osteoporosis. Evid Rep Technol Assess (Summ). 2004;(89):1-4.
4. Kalstad AA, Myhre PL, Laake K, et al: Effects of n-3 fatty acid supplements in elderly patients after myocardial infarction: a randomized, controlled trial. Circulation 143(6):528-539, 2021. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.120.052209
5. Bhatt DL, Steg PG, Miller M, et al. Cardiovascular risk reduction with icosapent ethyl for hypertriglyceridemia. N Engl J Med. 380(1):11-22, 2019. doi: 10.1056/NEJMoa1812792
6. Yan J, Liu M, Yang D, Zhang Y, An F. Efficacy and Safety of Omega-3 Fatty Acids in the Prevention of Cardiovascular Disease: A Systematic Review and Meta-analysis. Cardiovasc Drugs Ther. Tháng 8 năm 2024;38(4):799-817. doi: 10.1007/s10557-022-07379-z
7. Tian S, Guo T, Qian F, Qiu Z, Lu Q, Li R, Zhu K, Li L, Yu H, Li R, Ou Y, Pan A, Liu G. Fish Oil, Plasma n-3 PUFAs, and Risk of Macro- and Microvascular Complications among Individuals with Type 2 Diabetes. J Clin Endocrinol Metab. Ngày 12 tháng 7 năm 2024:dgae482. doi: 10.1210/clinem/dgae482
8. Lee CH, Fu Y, Yang SJ, Chi CC. Effects of Omega-3 Polyunsaturated Fatty Acid Supplementation on Non-Alcoholic Fatty Liver: A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients. Ngày 11 tháng 9 năm 2020;12(9):2769. doi: 10.312092769
9. Virani SS, Morris PB, Agarwala A, et al. 2021 ACC Expert Consensus Decision Pathway on the Management of ASCVD Risk Reduction in Patients With Persistent Hypertriglyceridemia: A Report of the American College of Cardiology Solution Set Oversight Committee. J Am Coll Cardiol. 2021;78(9):960-993. doi:10.1016/j.jacc.2021.06.011
10. Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency. Omega-3-acid ethyl ester medicines (Omacor/Teromeg 1000 mg capsules): dose-dependent increased risk of atrial fibrillation in patients with established cardiovascular diseases or cardiovascular risk factors. Truy cập ngày 27 tháng 2 năm 2025.
11. Pryce R, Bernaitis N, Davey AK, et al: The use of fish oil with warfarin does not significantly affect either the International Normalized Ratio or incidence of adverse events in patients with atrial fibrillation and deep vein thrombosis: a retrospective study. Nutrients 8(9):578, 2016. doi:10.3390/nu8090578
Thông tin thêm
Tài nguyên bằng tiếng Anh sau đây có thể hữu ích. Vui lòng lưu ý rằng CẨM NANG không chịu trách nhiệm về nội dung của tài liệu này.
