Leishmaniasis ni maambukizi yanayosababishwa na aina ya protozoa Leishmania.
Leishmaniasis huambukizwa kupitia kuumwa na nzi wa mchanga aliyeambukizwa.
Watu wanaweza kuwa na dalili ndogo au bila dalili zozote au kuwa na vidonda vya ngozi (leishmaniasis ya ngozi), au vidonda puani, mdomoni, au koo ambavyo vinaweza kusababisha ulemavu mkubwa wa umbo (mucosal leishmaniasis), au kuwa na homa, kupunguza uzani, uchovu, na uvimbe wa wengu na ini (leishmaniasis ya visceral).
Madaktari hugundua maambukizi kwa kuchambua sampuli za tishu zilizoambukizwa au kufanya vipimo vya damu.
Dawa mbalimbali na matibabu mengine hutumika kutibu maambukizi, na madaktari huamua ni zipi za kutoa kulingana na aina ya leishmaniasis, hali ya mfumo wa kinga ya mtu, na spishi gani za Leishmania zinasababisha maambukizi, na mahali ambapo maambukizi yalipatikana.
Kutumia dawa za kufukuza wadudu na vyandarua na nguo zilizotibiwa na dawa za kuua wadudu husaidia kuzuia kuumwa na nzi wa mchanga.
Protozoa ni aina ya vimelea. Wanaunda kundi tofauti la viumbe vidogo, vyenye seli moja. Baadhi ya protozoa huhitaji mwenyeji binadamu au mnyama ili kuishi. Kuna aina nyingi za protozoa.
Leishmania ni protozoa za nje ya utumbo, kumaanisha husababisha maambukizi katika maeneo nje ya utumbo wa mtu pekee kama vile ngozi; utando wa mucous wa pua, mdomo, au koo; au viungo vya ndani ikiwa ni pamoja na ini, wengu, na uboho.
Leishmaniasis hutokea kote ulimwenguni. Sio maambukizi ya nadra, na maelfu ya watu huambukizwa kila mwaka. Nyumba duni na usafi duni wa mazingira, lishe duni, na kuhama kwa watu na wanyama wasio na kinga kwenda maeneo ambapo leishmaniasis hutokea sana ni sababu za hatari kwa ukuaji wa maambukizi.
Leishmaniasis huenezwa kwa watu kupitia nzi wa mchanga walioambukizwa. Nzi wa mchanga ni vekta, kumaanisha kwamba hubeba na kusambaza vimelea vinavyosababisha magonjwa kwa watu. Nzi wa mchanga husambaza aina tofauti za Leishmania kulingana na eneo la kijiografia.
(Angalia pia Muhtasari wa Maambukizi ya Vimelea.)
Uambukizaji wa Leishmaniasis
Nzi wa mchanga wadogo wa kike walioambukizwa hueneza Leishmania wanapouma watu au wanyama, kama vile mbwa au panya.
Kwa nadra, maambukizi yanaweza kusambazwa kupitia uongezaji wa damu, kupitia kutumia sindano za pamoja na mtu aliyeambukizwa, kutoka kwa mama hadi mtoto kabla au wakati wa kuzaliwa, kupitia ngono, kutumia sindano za pamoja, au kupitia ajali za kudungwa na sindano za maabara.
Image from the Centers for Disease Control and Prevention, Global Health, Division of Parasitic Diseases and Malaria.
Leishmaniasis inajumuisha magonjwa kadhaa. Kuna aina 3 kuu za leishmaniasis: ngozi, utando wa mucosal, na sehemu ya ndani ya mwili. Kila umbo huathiri sehemu tofauti ya mwili. Baada ya protozoa kuingia mwilini kupitia kuuma kwenye ngozi, zinaweza kubaki kwenye ngozi au kuenea kwenye utando wa pua, mdomo, na koo, au kwa viungo vya ndani ikiwa ni pamoja na uboho, ini, nodi za limfu, na wengu.
Leishmaniasis ya ngozi
Leishmaniasis ya ngozi huathiri ngozi. Ni aina ya leishmaniasis inayotambuliwa zaidi. Majina mengine ya aina hii ni kidonda cha mashariki au cha kitropiki, Delhi au Aleppo boil, uta au chiclero ulcer, na msitu wa yaws.
Leishmaniasis ya ngozi hutokea kusini mwa Ulaya, Asia, Afrika, Meksiko, na Amerika ya Kati na Kusini. Maambukizi yametokea miongoni mwa wanajeshi wa Marekani wanaohudumu Iraq au Afghanistan na miongoni mwa wasafiri wanaotembelea maeneo yaliyoathiriwa Amerika ya Kati na Kusini, Israeli, na kwingineko.
Mucosal leishmaniasis
Mucosal leishmaniasis (mucocutaneous leishmaniasis, espundia) huathiri utando wa mucous wa pua, mdomo, na koo, na kusababisha vidonda na kuharibu tishu. Mucosal leishmaniasis hupatikana zaidi kusini na magharibi mwa bonde la Amazon, haswa katika sehemu za Bolivia, Peru, na Brazil.
Fomu hii huanza na kidonda cha ngozi. Vimelea huenea kutoka kwenye kidonda cha awali kupitia limfu na mishipa ya damu hadi kwenye utando wa kamasi.
Dalili za mucosal leishmaniasis zinaweza kutokea wakati kidonda cha ngozi kipo au kipindi cha miezi hadi miaka baada ya kidonda kupona.
Leishmaniasis ya utumbo
Leishmaniasis ya ndani (kala-azar, homa ya Dumdum) huathiri uboho, tezi za limfu, ini, na wengu.
Hutokea India, Afrika (hasa Sudan), Asia ya Kati, eneo linalozunguka Mediterania, Amerika Kusini na Kati, na wakati mwingine China.
Vimelea huenea kutoka eneo la kuumwa na mdudu wa mchanga hadi kwenye nodi za limfu, wengu, ini, na uboho.
Sio watu wote walioambukizwa hupata dalili. Watoto wana uwezekano mkubwa wa kuwa na dalili kuliko watu wazima katika maeneo mengi, na ugonjwa huo una uwezekano mkubwa wa kuendelea kwa watu wenye mfumo dhaifu wa kinga, hasa wale walio na maambukizi ya VVU yaliyoendelea (pia huitwa UKIMWI).
Dalili za Leishmaniasis
Dalili za leishmaniasis hutegemea aina yake.
Leishmaniasis ya ngozi
Katika leishmaniasis ya ngozi, dalili ya kwanza kwa kawaida huwa ni uvimbe uliobainishwa vizuri mahali ambapo nzi wa mchanga huuma. Tundu kwa kawaida huonekana baada ya wiki au miezi kadhaa na huwa na vimelea ndani ya seli nyeupe za damu zinazojulikana kama macrophages. Maambukizi yanapoenea, uvimbe zaidi unaweza kuonekana karibu na uvimbe wa awali.
Uvimbe wa awali huongezeka polepole na mara nyingi huwa kidonda kilicho wazi (kidonda) chenye kingo iliyoinuliwa na mwekundu, ambao unaweza kutoa madoa au kuunda upele. Vidonda kwa kawaida havisababishi maumivu na havisababishi dalili nyingine isipokuwa maambukizi mengine ya bakteria, yanayoonyeshwa na uwekundu katika maeneo ya karibu ya ngozi, maumivu, na wakati mwingine homa, yanapotokea. Vidonda hatimaye hupona vyenyewe baada ya miezi kadhaa lakini vinaweza kudumu kwa miaka mingi. Huacha makovu ya kudumu yanayofanana na yale yanayotokana na kuungua.
Kwa nadra, vidonda huonekana kwenye ngozi ya mwili mzima. Wakati hili linapotokea, mtu huyo ana tathminiwa ili kukagua kama kuna uwepo wa maambukizi ya VVU na sababu zingine za mfumo dhaifu wa kinga.
© Springer Science+Business Media
Mucosal leishmaniasis
Katika mucosal leishmaniasis, dalili huanza kwa kidonda kimoja au zaidi cha awali cha ngozi ambacho hupona chenyewe. Vidonda na uharibifu wa tishu vinaweza kuonekana kwenye utando wa kamasi ndani ya pua, mdomo, au koo miezi hadi miaka baada ya vidonda vya awali kupona.
Dalili za utando wa kamasi ulioathiriwa ni pua iliyoziba, kutokwa na maji kutoka puani, maumivu, na kutokwa na damu puani. Baada ya muda, maambukizi huzidi kuwa mabaya, na pua, kaakaa, au uso wa mtu huharibika sana.
Image courtesy of Dr. A. Canese via the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
Leishmaniasis ya utumbo
Leishmaniasis ya ndani ya mwili inaweza kuanza ghafla lakini kwa kawaida hukua polepole kwa wiki hadi miezi kadhaa baada ya kuumwa na nzi wa mchanga anayeambukiza. Vidonda vya ngozi huonekana kwa nadra. Watu wanaweza kuwa na homa isiyo ya kawaida. Wanaweza kupunguza uzani, kuhara, na kwa ujumla kuwa wamechoka. Ini, wengu, na wakati mwingine nodi za limfu huongezeka. Idadi ya seli za damu hupungua, na kusababisha upungufu wa damu na kuwafanya watu wawe katika hatari zaidi ya kupata maambukizi mengine. Bila matibabu, leishmaniasis ya visceral inaweza kusababisha kifo.
A. CRUMP, TDR, WHO/SCIENCE PHOTO LIBRARY
Watu wanaopona kutokana na maambukizi kwa matibabu na wale walioambukizwa lakini hawana dalili hawana uwezekano wa kupata dalili baadaye maishani isipokuwa mfumo wao wa kinga umedhoofika (kwa mfano, kutokana na maambukizi ya VVU yaliyoendelea au kwa dawa zinazotumika kukandamiza mfumo wa kinga, kama vile zile zinazotumika kuzuia kukataliwa kwa kiungo kilichopandikizwa).
Baada ya matibabu ya leishmaniasis ya visceral (inayoitwa post kala-azar dermal leishmaniasis, au PKDL), uvimbe tambarare au ulioinuka (vinundu) unaweza kuonekana kwenye ngozi huku dalili zingine za leishmaniasis ya visceral zikitoweka. Vinundu hivyo vina vimelea vingi. Nzi wa mchanga wanapowauma watu wenye vinundu hivi, nzi huambukizwa na hivyo wanaweza kueneza maambukizi.
ANDY CRUMP / SCIENCE PHOTO LIBRARY
Ikiwa vinundu vinaonekana kwenye ngozi baada ya matibabu na muda wake wa kudumu hutegemea eneo la kijiografia ambapo watu waliambukizwa:
Sudan (iliyoko kusini mwa Sahara) barani Afrika: Vinundu kwa kawaida hubakia kwa miezi michache hadi mwaka.
India na nchi jirani: Vinundu vinaweza kudumu kwa miaka mingi.
Kusini mwa Ulaya, Afrika Kaskazini, Mashariki ya Kati, Asia ya Kati, Uchina, na Amerika Kusini: Vinundu havionekani.
Kwa watu walio na maambukizi ya VVU yaliyoendelea, leishmaniasis ya visceral mara nyingi hurejea.
Utambuzi wa Ugonjwa wa Leishmaniasis
Uchambuzi wa tishu zilizoambukizwa, sampuli kutoka kwa vidonda, na vipimo vya damu
Kipimo cha mmenyuko wa mnyororo wa polima (PCR) ili kuangalia nyenzo za jenetiki za vimelea
Madaktari hugundua leishmaniasis ya ngozi kwa kuchukua sampuli kutoka kwa vidonda vya ngozi na kufanya vipimo vya PCR kwenye sampuli ili kutafuta nyenzo za jenetiki (DNA) za vimelea hivyo.
Madaktari hugundua leishmaniasis ya visceral kwa kuchukua sampuli za uboho, nodi za limfu, au wengu na kufanya vipimo vya PCR kwenye sampuli ili kutafuta DNA ya vimelea.
Wakati mwingine madaktari hufanya vipimo vya damu ili kugundua kingamwili dhidi ya Leishmania na kusaidia kugundua leishmaniasis ya visceral. (Kingamwili ni protini zinazozalishwa na mfumo wa kingamwili ili kusaidia kulinda mwili dhidi ya mashambulizi, ikiwa ni pamoja na yale ya vimelea.) Hata hivyo, matokeo ya vipimo vya kingamwili yanaweza kuwa hasi, hasa kwa watu wenye mfumo dhaifu wa kinga, kama vile wale walio na maambukizi ya VVU yaliyofika hatua za juu. Vipimo vya damu kwa kingamwili havisaidii katika kugundua leishmaniasis ya ngozi.
Matibabu ya Leishmaniasis
Dawa mbalimbali na matibabu mengine, kulingana na mambo kadhaa
Ikiwa mucosal leishmaniasis husababisha uharibifu wa umbo, upasuaji wa kurekebisha umbo baada ya matibabu yaliyofanikiwa
Madaktari huzingatia mambo yafuatayo wakati wa kuchagua dawa ya kutibu leishmaniasis:
Aina ya ugonjwa, iwe ni ngozi, utando wa mucosal, au sehemu ya ndani ya mwili
Aina ya Leishmania inayosababisha maambukizi
Eneo la kijiografia ambapo mtu huyo aliambukiziwa
Uwezekano kwamba Leishmania aina hiyo huathiriwa na dawa
Umri wa mtu na hali ya mfumo wa kinga (afya au dhaifu)
Leishmaniasis ya ngozi
Miltefosine, paromomycin, na/au sodiamu stibogluconate
Antimoni ya Meglumine
Baadhi ya vidonda vya ngozi havihitaji kutibiwa. Ikiwa kidonda kimeanza kupona chenyewe, madaktari wanaweza kukichunguza badala ya kukitibu, mradi kidonda hicho kimesababishwa na spishi ya Leishmania ambayo haihusiani na mucosal leishmaniasis. Ikiwa itaendelea kupona, hakuna matibabu yanayohitajika.
Kwa vidonda vinavyohitaji kutibiwa, chaguo za matibabu ni pamoja na yafuatayo:
Tiba ta cryotherapy (kugandisha) au tiba ya joto inayotumika kwenye vidonda
Mafuta ya Paromomycin (amebicide) yanayopakwa moja kwa moja kwenye vidonda
Sodiamu stibogluconate (haipatikani Marekani kwa ajili ya kudungwa kwa sindano kwenye vidonda) au meglumine antimoniate inayoingizwa kwenye vidonda
Tiba ya cryotherapy inaweza kuwa chungu na inahusu vidonda vidogo tu. Tiba ya joto pia inaweza kuwa chungu na inahitaji kifaa maalum cha matibabu na haipatikani sana.
Mbali na matibabu yanayotumika moja kwa moja kwenye vidonda, baadhi ya watu pia wanahitaji dawa zinazodungwa sindano au kumezwa kwa mdomo. Watu ambao wana mojawapo ya yafuatayo wanahitaji dawa za ziada:
Vidonda vikubwa, vingi, vilivyoenea, au vinavyoharibu umbo
Vidonda vinavyosababishwa na aina ya Leishmania zinazosababisha mucosal leishmaniasis
Mfumo dhaifu wa kingamaradhi
Miltefosine ni dawa ambayo inatumiwa kupitia mdomo. Inaweza kuwa na ufanisi kwa leishmaniasis ya ngozi kwa watu wazima na balehe. Dawa hii haiwezi kutolewa kwa watu wenye mimba au wanaonyonyesha (wanaonyonyesha mtoto maziwa ya mama) kwa sababu inaweza kusababisha kasoro za kuzaliwa nazo. Watu walio katika umri wa kuzaa ambao wanatumia miltefosine lazima watumie hatua madhubuti za kuzuia mimba. Madhara ni pamoja na kichefuchefu, kutapika, na kizunguzungu.
Liposomal amphotericin B na amphotericin B deoxycholate kwa kawaida hutumika kutibu visceral leishmaniasis. Hata hivyo, madaktari wanaweza kuagiza amphotericin B kwa baadhi ya watu wenye leishmaniasis ya ngozi.
Madaktari hutoa sodiamu stibogluconate au meglumine antimonate ikiwa dawa hizi bado zinafaa dhidi ya spishi inayosababisha maambukizi hayo. Madhara ni pamoja na kichefuchefu, kutapika, na matatizo ya moyo na viungo vingine. Kadri watu wanavyozeeka, wana uwezekano mkubwa wa kupata madhara.
Dawa za kuzuia fangasi (kama vile ketoconazole, itraconazole, na fluconazole) humezwa kwa mdomo na zinaweza kuwa na ufanisi kwa baadhi ya visa vya leishmaniasis ya ngozi. Madaktari hutoa dawa za kuzuia vimelea ikiwa dawa hizi bado zinafaa dhidi ya spishi zinazosababisha maambukizi.
Wakati kidonda cha ngozi cha leishmania kinapoambukizwa bakteria kwa mara ya pili, kiuavijasumu inayofaa kwa ajili ya kutibu maambukizi ya ngozi na tishu laini hutumika.
Mucosal leishmaniasis
Miltefosine
Liposomal amphotericin B
Miltefosine ni dawa ambayo inatumiwa kupitia mdomo. Inaweza kuwa na ufanisi kwa leishmaniasis ya ngozi kwa watu wazima na balehe. Dawa hii haiwezi kutolewa kwa watu wenye mimba au wanaonyonyesha kwa sababu inaweza kusababisha kasoro za kuzaliwa nazo. Watu walio katika umri wa kuzaa ambao wanatumia miltefosine lazima watumie hatua madhubuti za kuzuia mimba.
Liposomal amphotericin B na amphotericin B deoxycholate kwa kawaida hutumika kutibu visceral leishmaniasis. Hata hivyo, madaktari wanaweza kuagiza amphotericin B kwa baadhi ya watu ambao wana mucosal leishmaniasis.
Sodiamu stibogluconate na meglumine antimonate ni dawa zinazodungwa kwenye vidonda vya ngozi. Ni njia mbadala kwa watu wa Amerika Kusini.
Amphotericin B deoxycholate ni dawa nyingine na hudungwa kwenye mshipa, misuli, au kidonda cha ngozi. Ni mbadala ikiwa bado ni fanisi dhidi ya spishi zinazosababisha maambukizi.
Dawa za kuzuia fangasi (kama vile ketoconazole, itraconazole, na fluconazole) humezwa kwa mdomo na zinaweza kutolewa kwa baadhi ya visa vya mucosal leishmaniasis. Madaktari hutoa dawa za kuzuia vimelea ikiwa dawa hizi bado zinafaa dhidi ya spishi zinazosababisha maambukizi.
Upasuaji wa kurekebisha umbo unaweza kuhitajika ikiwa pua, mdomo, au uso umeharibika. Upasuaji unapaswa kuahirishwa kwa miezi 12 baada ya matibabu kufanikiwa ili ngozi iweze kukua tena na kuepuka matatizo (kwa mfano, kipandikizi cha ngozi hakiishi au hukataliwa) ikiwa maambukizi yatarudi.
Leishmaniasis ya utumbo
Miltefosine
Liposomal amphotericin B
Wakati mwingine paromomisini na pentamidine
Leishmaniasis ya Visceral ni ugonjwa unaohatarisha maisha, na liposomal amphotericin B ndiyo dawa inayopendelewa.
Madaktari hutoa miltefosine kutibu leishmaniasis ya visceral kwa watu fulani nchini India na maeneo ya karibu.
Madaktari hutoa sodiamu stibogluconate au meglumine antimonate kutibu leishmaniasis ya visceral kwa watu walioambukizwa Amerika Kusini au maeneo mengine ya dunia ambapo dawa hizi bado zinafaa dhidi ya maambukizi haya. Baadhi ya watu wanaweza kupewa viuavijasumu vya paromomycin na pentamidine.
Amphotericin B deoxycholate ni dawa nyingine na hudungwa kwenye mshipa, misuli, au kidonda cha ngozi. Ni mbadala ikiwa bado ni fanisi dhidi ya spishi zinazosababisha maambukizi.
Kurejea kwa ugonjwa wa leishmaniasis ya visceral ni jambo la kawaida miongoni mwa watu walio na mfumo dhaifu wa kinga. Dawa za kupunguza makali ya virusi vya ukimwi inaweza kuboresha utendaji kazi wa mfumo wa kinga kwa watu walio na VVU na kupunguza hatari ya kuruejea tena kwa ugonjwa huo. Dawa zinazotibu vimelea hivyo zinaweza kusaidia kuzuia kurejea tena kwa ugonjwa huo kwa watu walio na maambukizi ya VVU yaliyofikia hatua za juu.
Watu walio na leishmaniasis ya visceral mara nyingi wanahitaji hatua za usaidizi, kama vile lishe ya kutosha, utiaji damu, au viua vijasumu ili kutibu maambukizi ya bakteria yanayotokea, pamoja na dawa zinazotibu vimelea.
Uzuiaji wa Ugonjwa wa Leishmaniasis
Kinga dhidi ya leishmaniasis huanza kwa kuzuia kuumwa na nzi wa mchanga.
Kwa watu wanaosafiri kwenda au kuishi katika maeneo ambayo maambukizi ni ya kawaida, yafuatayo yanaweza kusaidia:
Kutumia dawa za kufukuza wadudu zenye DEET (diethyltoluamide) kwenye ngozi iliyo wazi
Kutumia vizuizi vya wadudu, vyandarua, na nguo zilizotibiwa na dawa za kuua wadudu kama vile permethrin
Kuvaa mashati yenye mikono mirefu, suruali ndefu, na soksi
Kuepuka shughuli za nje kuanzia jioni hadi alfajiri, wakati ambapo nzi wa mchanga ndio wanaofanya kazi zaidi
Ili kuzuia zaidi maambukizi, watu wanapaswa kuepuka kutumia sindano za pamoja na kufanya ngono kwwa kutumia kinga.
Watu wajawazito walio katika maeneo ambayo leishmaniasis ni ya kawaida wanapaswa kuepuka nzi wa mchanga na wanapaswa kutafuta huduma ya matibabu ili waweze kugunduliwa mapema na kupewa dawa zinazofaa kwa watu wenye ujauzito (liposomal amphotericin B).
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa Mwongozo hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa: Kuhusu Leishmaniasis
