Dondakoo ni maambukizi ya kuambukizana, ambayo wakati mwingine husababisha kifo yanayotokea katika njia ya juu ya upumuaji yanayosababishwa na bacteria gramu-chanyawenye umbo la vijiti (tazama mchoro ) Corynebacterium diphtheriae. Baadhi ya aina za Corynebacterium diphtheriae hutoa sumu kali ambayo inaweza kuharibu moyo, figo, na mfumo wa neva.
Dondakoo husababishwa na maambukizi ya bakteria ambayo si ya kawaida sana katika nchi ambazo chanjo imeenea.
Dalili za kawaida ni pamoja na koo linalouma, hisia ya jumla ya ugonjwa, na homa, wakati mwingine pamoja na nodi za limfu zilizovimba, na utando mgumu wa kijivu unaojitokeza kwenye koo.
Utambuzi unategemea dalili, hasa koo linalouma na utando bandia, na matokeo ya uchunguzi na upimaji wa sumu hiyo.
Watu hulazwa hospitalini na kupewa viuavijasumu ili kuondoa maambukizi.
Chanjo inaweza kusaidia kuzuia maambukizi haya.
(Angalia pia Muhtasari wa Bakteria.)
Miaka iliyopita, ugonjwa wa dondakoo ulikuwa mojawapo ya sababu kuu za vifo miongoni mwa watoto. Leo hii, dondakoo ni nadra katika nchi ambazo chanjo ya watoto imeenea. Visa chini ya 5 hutokea nchini Marekani kila mwaka, lakini bakteria ya dondakoo bado ipo duniani na inaweza kusababisha milipuko ikiwa chanjo, ikiwa ni pamoja na chanjo ya nyongeza kwa watu wazima, haitoshi.
Dondakoo ni ugonjwa wa kawaida katika nchi nyingi za Asia, Pasifiki Kusini, Mashariki ya Kati, Ulaya Mashariki, Venezuela, Haiti, na Jamhuri ya Dominika. Milipuko nchini Indonesia, Thailand, Vietnam, Laos, Myanmar, Afrika Kusini, Sudani, Pakistani, na India imetokea tangu 2011.
Bakteria zinazosababisha dondakoo kwa kawaida huenea katika matone ya unyevunyevu yanayokoholewa hewani. Kwa kawaida, bakteria huongezeka juu au karibu na utando wa uteute wa mdomo au koo, ambapo husababisha uvimbe. Aina hii ya dondakoo inaitwa dondakoo ya mfumo wa kupumua.
Baadhi ya aina za Corynebacterium diphtheriae hutoa sumu kali, ambayo inaweza kuharibu moyo, figo, na mfumo wa neva. Aina za C. diphtheriae ambazo hazizalishi sumu pia zinaweza kusababisha koo kuuma, maambukizi ya damu, na maambukizi mengine makali kama vile endokadaitisi (maambukizi ya safu ya ndani kabisa ya moyo).
Aina kali kiasi ya dondakoo huathiri ngozi pekee na hutokea hasa kwa watu wazima. Aina hii ni ya kawaida zaidi miongoni mwa watu wenye usafi duni (kwa mfano, watu wasio na makazi). Huenea kupitia kugusana na vidonda vya ngozi vilivyoambukizwa.
Dalili za Dipteria
Ugonjwa huanza siku chache (wastani wa siku 5) baada ya kuambukizwa na bakteria. Dalili za dondakoo huanza kwa siku chache, zikiwa ni koo linalouma, maumivu wakati wa kumeza, kuhisi uchovu, hisia ya jumla ya ugonjwa (unyonge), homa ya kiwango cha chini (kama nyuzi joto 100.4 hadi 102, au nyuzi joto 38 hadi 38.9), na mapigo ya moyo ya haraka. Watoto wanaweza pia kupata kichefuchefu, kutapika, baridi, na maumivu ya kichwa.
Nodi za limfu kwenye shingo zinaweza kuvimba (hali inayoitwa shingo ya ng'ombe dume). Uvimbe kunaweza kusababisha koo kuvimba, na kupunguza njia ya hewa na kufanya kupumua kuwa ngumu sana.
Utando bandia huundwa karibu na tezi za koo au sehemu zingine za koo. Utando huu ni utepe mgumu wa kijivu uliotengenezwa na bakteria inayofunika sehemu husika, katika hali hii, koo. Imeundwa na seli nyeupe za damu zilizokufa, bakteria, na vitu vingine. Utando bandia hupunguza njia ya hewa. Paa la mdomo linaweza kupooza. Wakati wa kuvuta pumzi, utando bandia unaweza kusababisha watu kutoa sauti ya kelele ya kuvuta hewa. Pia, utando bandia unaweza kuenea hadi kwenye njia ya hewa au ghafla kutengana na kuziba njia ya hewa kabisa. Kwa hivyo, watu wanaweza kushindwa kupumua.
Sumu inayotolewa na aina fulani za bakteria ya diphtheria wakati mwingine huathiri mishipa fulani, hasa ile inayoelekea kwenye misuli ya uso, koo, mikono, na miguu, na kusababisha dalili kama vile ugumu wa kumeza au kusogeza macho, mikono, au miguu. Kiwambo (misuli muhimu zaidi inayotumika kwa kuvuta pumzi) kinaweza kupooza, wakati mwingine kusababisha kushindwa kupumua. Dalili hizi huchukua wiki kadhaa kuisha. Athari za sumu kwenye neva zinaweza kusababisha mapigo ya moyo kwenda haraka, mdundo usio wa kawaida wa moyo, na shinikizo la chini la damu. Sumu ya bakteria inaweza pia kusababisha uvimbe wa misuli ya moyo (myocarditis), wakati mwingine husababisha mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida, moyo kushindwa kufanya kazi, na kifo.
Maambukizi makali yanaweza pia kuharibu figo.
Ikiwa ugonjwa wa dondakoo umeathiri ngozi pekee, huwa unasababisha kile kinachoonekana kama mikwaruzo (michubuko) na vidonda vinavyotofautiana katika mwonekano. Vidonda hivi huonekana kwenye mikono na miguu na hufanana na magonjwa mengine ya ngozi, kama vile eksema, psoriasisi, na impetigo. Watu wachache wana vidonda vilivyo wazi ambavyo haviponi. Vidonda vinaweza kuwa na maumivu na vyekundu na vinaweza kutoa usaha.
This image shows a pseudomembrane (a sheet of material composed of dead white blood cells, bacteria, and other substances). It can form near the tonsils or other parts of the throat. The pseudomembrane narrows the airway and can make breathing difficult.
This image shows a pseudomembrane (a sheet of material composed of dead white blood cells, bacteria, and other substanc
Image courtesy of the Centers for Disease Control and Prevention.
This image shows swollen lymph nodes in the neck (called bull neck) of a boy who has diphtheria.
This image shows swollen lymph nodes in the neck (called bull neck) of a boy who has diphtheria.
Image courtesy of the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
Diphtheria infection of the skin can look like a red, scraped area, as on this person's neck.
Diphtheria infection of the skin can look like a red, scraped area, as on this person's neck.
Image courtesy of the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
Diphtheria infection of the skin can look like an open sore (ulcer), as on this person's leg.
Diphtheria infection of the skin can look like an open sore (ulcer), as on this person's leg.
Image courtesy of the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
This image shows a pseudomembrane (a sheet of material composed of dead white blood cells, bacteria, and other substances). It can form near the tonsils or other parts of the throat. The pseudomembrane narrows the airway and can make breathing difficult.
This image shows a pseudomembrane (a sheet of material composed of dead white blood cells, bacteria, and other substanc
Image courtesy of the Centers for Disease Control and Prevention.
This image shows swollen lymph nodes in the neck (called bull neck) of a boy who has diphtheria.
This image shows swollen lymph nodes in the neck (called bull neck) of a boy who has diphtheria.
Image courtesy of the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
Diphtheria infection of the skin can look like a red, scraped area, as on this person's neck.
Diphtheria infection of the skin can look like a red, scraped area, as on this person's neck.
Image courtesy of the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
Diphtheria infection of the skin can look like an open sore (ulcer), as on this person's leg.
Diphtheria infection of the skin can look like an open sore (ulcer), as on this person's leg.
Image courtesy of the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
Kwa ujumla, takriban asilimia 5 hadi 10 ya watu wenye dondakoo hufa. Hatari ya kifo huongezeka ikiwa:
Watu wamechelewa kwenda kwa daktari.
Watu hawajachanjwa au wamepata baadhi ya chanjo tu.
Ugonjwa wa dondakoo umeathiri moyo au figo.
Utambuzi wa Dipteria
Kuotesha sampuli zilizoambukizwa
Ikiwa madaktari wanashuku kuwa moyo umeathiriwa, wanaweza kufanya elektrokadiografia
Daktari hushuku kuwa kuna maambukizi ya dondakoo kwa mgonjwa ambaye ana koo linalouma lenye utando bandia, hasa ikiwa paa la mdomo limepooza na ikiwa mtu huyo hakuchanjwa. Utambuzi huo unathibitishwa kwa kutuma sampuli kutoka kwenye koo la mtu kwenye maabara ambapo bakteria wanaweza kuoteshwa (kukuzwa).
Ikiwa madaktari wanashuku kwamba moyo umeathiriwa, elektrokadiografia (ECG) hufanywa.
Madaktari hushuku kuwa kuna diphtheria kwenye ngozi wakati watu wanapata vidonda wakati wa mlipuko wa dondakoo ya kupumua. Ili kuthibitisha utambuzi, madaktari huchukua sampuli kutoka kwenye kidonda na kuipeleka kwenye maabara ili ioteshwe.
Wakati mwingine madaktari wanaweza kufanya vipimo ili kugundua sumu ya dondakoo.
Matibabu ya Dipteria
Viuasumu vya dondakoo
Dawa za kuua bakteria
Watu wenye dalili za dondakoo ya kupumua kwa kawaida hulazwa hospitalini katika chumba cha wagonjwa mahututi (ICU) na kupewa viuasumu (antitoxin) kwa sindano ili kutuliza sumu ya diphtheria.
Madaktari pia hutoa viuavijasumu, kama vile penicillin au erythromycin, ili kuua bakteria wa diphtheria. Viuavijasumu hutolewa kwa siku 14. Watu lazima wajitenge (ili kuzuia watu wengine wasipate uchafu unaoambukiza) hadi sampuli mbili zilizooteshwa, zilizochukuliwa baada ya dawa za kuua vijidudu kusimamishwa, zithibitishe kwamba bakteria wameuawa.
Kwa dondakoo ya ngozi, madaktari husafisha vidonda vizuri kwa sabuni na maji, na watu hupewa viuavijasumu kwa siku 10.
Watu ambao wamepona dondakoo lazima wapewe chanjo kwa sababu maambukizi hayahakikishi kinga. Watu wanaweza kupata maambukizi haya zaidi ya mara moja.
Watu ambao wamekuwa na maambukizi makali hupona polepole. Wanashauriwa wasiendelee na shughuli zao mapema sana. Ikiwa moyo uliathiriwa, hata mazoezi ya kawaida ya kimwili yanaweza kuwa na madhara.
Uzuiaji wa Dipteria
Kuchanja
Kwa maelezo zaidi, tazama piaChanjo ya Dondakoo-Pepopunda-Kifadurona mchanganyiko Chanjo ya tetanus-diphtheria-pertussis (Tdap).
Baada ya kushikwa na dipteria
Ikiwa watu wamegusana kwa karibu na mtu mwenye dondakoo, huwa wanapimwa maambukizi na kupewa dawa za kuua vijidudu kwa siku 7.
Sampuli kutoka kooni na puani mwao hutumwa kwenye maabara ili kuoteshwa. Ikiwa bakteria wa dondakoo watagunduliwa katika sampuli, watu hawa lazima watumie viuavijasumu kwa siku 10 za ziada (kwa jumla siku 17). Utaratibu huu wa kuambukizwa unafanywa iwe watu wamechanjwa au la kwa sababu watu waliochanjwa bado wanaweza kuambukizwa dondakoo.
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa Mwongozo hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC): Ratiba ya chanjo inayopendekezwa kutoka wakati wa kuzaliwa hadi miaka 6
CDC: Diphtheria: Taarifa kuhusu dondakoo, ikiwa ni pamoja na maambukizi, dalili, na viungo vya chanjo
