Cryptosporidiosis ni maambukizi ya utumbo yanayosababishwa na Cryptosporidium, kimelea cha protozoa. Dalili kuu ni maumivu ya tumbo na kuhara.
Watu huambukizwa kwa kutumia maji au chakula chenye vimelea au kwa kugusana na watu au wanyama wenye maambukizi.
Kukaza kwa tumbo na kuharisha majimaji kunaweza kuanza ghafula, wakati mwingine ikiambatana na kichefuchefu, kutapika, homa na udhaifu.
Madaktari wanatambua maambukizi kwa kuchunguza au kuchanganua sampuli ya kinyesi kuona ishara za kimelea.
Watu wenye afya mara nyingi wanapona wenyewe, lakini wanaweza kuhitaji matibabu kwa kutumia dawa ya kupambana na vimelea.
Watu wenye virusi vya ukimwi (VVU) au mfumo wa kingamaradhi ulio dhaifu wanaweza kuendelea kuharisha hata baada ya kuwa wametibiwa na dawa za kupambana na vimelea.
Usafi wa kutosha na kunawa mikono kunaweza kusaidia kuzuia kueneza maambukizi hayo, kama kuchemsha maji kabla ya kunywa.
(Angalia pia Muhtasari wa Maambukizi ya Vimelea.)
Vimelea vyacryptosporidium ni protozoa ambao wanawaambukiza watu na aina nyingi ya wanyama duniani kote.
Cryptosporidiosis hupatikana kwa
Kumeza vimelea vya cryptosporidium kwenye maji au chakula kilichochafuliwa na kinyesi cha binadamu au wanyama chenye mayai ya kimelea hicho
Kumesa vimelea kutoka kwenye udongo au kitu ambacho kina mayai ya kimelea hicho
Kumeza vimelea vilivyopatikana kutokana na kukaribiana sana na mtu au mnyama ambaye ameambukizwa
Mayai ya Cryptosporidium yenye ukuta mnene ni magumu sana na yanapatikana sana kwenye mabwawa ya kuogelea, mabaseni ya maji moto, bustani za maji, maziwa na mitoni duniani kote. Kimelea hiki hakifi kwa kugandishwa au kwa viwango vya kawaida vya klorini kwenye mabwawa ya kuogelea au maji ya kunywa.
Baada ya watu kumeza mayai hayo, mayai yanahamia kwenye utumbo, ambapo yanatoa kimelea kichanga, ambacho kinaingia kwenye seli za utumbo. Kimelea kinakomaa, kinaongezeka na kutaga mayai. Kisha watu wanatoa mayai hayo kwenye kinyesi. Ni idadi ndogo tu ya mayai ya cryptosporidium ndiyo yanayohitajika kusababisha maambukizi. Kwa sababu ya idadi kubwa ya cryptosporidium ambayo mtu au mnyama mwenye maambukizi anaweza kutoa (milioni 10 hadi milioni 100) kwenye kinyesi na uwezo wa viumbe wachache tu waliomezwa ili kuanzisha maambukizi, maambukizi hayo yanaweza kuenea kwa urahisi kutoka kwa mtu kwenda kwa mtu, kwa mfano, kwenye vituo vya kulelea watoto au bustani za wanyama.
Cryptosporidium parasites are transmitted mainly through contact with contaminated water (for example, in drinking water or swimming pools) and occasionally through contaminated food.
1. Eggs (oocysts) are excreted by the infected host in stool and possibly in respiratory secretions. The eggs can cause infection (are infective) when excreted.
2–3 (a–k). The eggs are swallowed in contaminated water or food (or possibly inhaled) and hatch inside the body. The parasites change forms several times. They multiply asexually first. Then the parasites develop into a male form (microgamont) and a female form (macrogamont). These forms mate and produce eggs. Two types of eggs are produced: thick-walled eggs, which are commonly excreted by the infected person, and thin-walled eggs, which are involved primarily in infection of self (autoinfection). In autoinfection, eggs develop into adult forms and cause infection without ever leaving the body.
Image from the Centers for Disease Control and Prevention, Global Health, Division of Parasitic Diseases and Malaria.
Kriptosporidiosisi ni chanzo cha kawaida cha kuharisha miongoni mwa watoto wanaoishi katika maeneo ambapo usafi ni duni. Hutokea mara chache miongoni mwa wasafiri katika maeneo hayo. Kriptosporidiosisi pia husababisha milipuko ya kuharisha nchini Marekani, ambapo sababu kuu hujumuisha kumeza maji yenye vimelea kwenye mabawa au viwanja vya michezo ya maji, kugusana na wanyama walioambukizwa na kugusana na watu walioambukizwa kwenye vituo vya kulelea watoto.
Watu wenye mfumo dhaifu wa kingamwili, hasa wale walio na VVU, wanaathirika kwa urahisi na kriptosporidiosisi na wana uwezekano mkubwa kupata ugonjwa mbaya, unaodumu.
Je, Ulijua...
|
Dalili za Kryptosporidiosisi
Dalili za kriptosporidiosisi zinaweza kuanza ghafula kwa karibu siku 7 baada ya watu kuambukizwa na hujumuisha ziadi mikazo ya tumbo na kuhara majimaji. Kichefuchefu, kutapika, kupoteza hamu cha chakula, homa na udhaifu unaweza pia kutokea. Dalili kwa kawaida zinadumu wiki 1 hadi 2, kisha zinaisha. Watu wanaweza kupitisha mayai kwenye kinyesi chao kwa wiki kadhaa baada ya dalili kupotea.
Kwa watu wenye mfumo wa kingamwili uliodhoofika, dalili za kriptosporidiosisi zinaweza kuanza taratibu na kuharisha kunaweza kutofautiana kutoka ndoga hadi mbaya (zaidi ya lita 5 hadi 10 za kinyesi cha majimaji kwa siku kwa watu wenye VVU) na inaweza kudumu kwa muda mrefu.
Kryptosporidiosisi pia inahusishwa na lishe duni kwa watoto wanaoishi kwenye maeneo yenye usafi duni.
Utambuzi wa ugonjwa wa Sistoisosporiasisi
Vipimo vya kinyesi
Ili kutambua ugonjwa wa kryptosporidiosisi, daktari anatuma sampuli ya kinyesi ili kipimwe kuona endapo protini imetolewa na kimelea (kupima antijeni) au vitu vya kijeni vya kimelea (DNA).
Njia nyingine ni kuchunguza kinyesi kwa kutumia hadubini ili kuona mayai ya Cryptosporidium lakini mbinu hii si nyeti sana na sampuli kadhaa za kinyesi zinaweza kuhitajika ili kumpata kimelea huyo. Mbinu maalum zinaweza kutumika kuongeza nafasi za kutambua mayai.
Madaktari wanaweza kutumia neli jongevu ya kutazamia (endoskopi) ili kuchunguza sehemu ya juu ya njia ya mmeng'enyo wa chakula, ikiwa ni pamoja na sehemu ya kwanza ya utumbo mdogo (duodeni), ambapo vipimo vya utambuzi wa ugonjwa havibainishi chanzo cha kuhari kusikokoma. Madaktari wanaweza kutumia utaratibu huu kupata sampuli ya tishu ili kuchunguzwa na kuchanganuliwa (bayopsi). Kryptosporidium, ikiwa ipo, inaweza kuonwa kwenye sampuli ya tishu kutoka kwenye utumbo.
Matibabu ya Sistoisosporiasisi
Kwa watu wenye mfumo wa kingamaradhi wa kawaida au kuharisha kusikokoma, hutibiwa kwa nitazoxanide ya kumeza mdomoni
Kwa watu wenye VVU, matibabu ya maambukizi ya VVU, pamoja na wakati mwingine nitazoxanide ili kusaidia kuondoa dalili
Ikiwa kuharisha ni kubaya, majimaji na dawa za kutibu kuharisha
Watu wenye mfumo wa kingamaradhi wenye afya kwa kawaida wanapona wenyewe. Ikiwa watu hao wanakuwa na hali mbaya ya kuharisha na isiyokoma, nitazoxanide inayomezwa (dawa ya kupambana na vimelea) inaweza kusaidia kuharakisha uponyaji.
Hakuna dawa ambayo imethibitishwa kuwa na ufanisi kwa wagonjwa wenye matatizo ya kingamaradhi. Kwa wagonjwa wenye VVU, tiba muhimu zaidi ni kutibu maambukizi ya VVU (kwa dawa za kupunguza makali ya virusi vya UKIMWI). Wakati matibabu hayo yanaimarisha mfumo wa kingamwili uliodhoofika, kuharisha mara nyingi hupungua. Wakati nitazoxanide haitibu kryptosporidiosis kwa watu wenye VVU, inaweza kupunguza kuharisha na dalili nyinginezo. Madaktari wanaweza pia kujaribu paromomycin, au mchanganyiko wa paromomycin na nitazoxanide, ili kusaidia kupunguza dalili.
Watu wenye hali mbaya ya kuharisha wanaweza kuhitaji matibabu pamoja na vimiminika.
Uzuiaji wa Sistoisosporiasisi
Kuzuia kryptosporidiosisi kunahusisha usafi wa kutosha na kunawa mikono, hasa katika vituo vya afya na vituo vya kulelea watoto na baada ya kugusa udongo, wanyama au watu wenye maambukizi. Watu hawapaswi kunywa au kumeza maji ambayo yanaweza kuwa na vimelea, kama vile yale ya kutoka kwenye mabwawa ya kuogelea, beseni la maji moto, bustani ya michezo ya maji, kijito, mto, ziwani au baharini au maji ya bomba wakati wa safari za kimataifa kwenye maeneo ambapo usafi ni duni. Desturi za ngono salama ni muhimu katika kuzuia maambukizi kutoka sehemu ya haja kubwa.
Wakati ambapo idara za afya ya uma zinagundua kuna mlipuko wa ugonjwa mahali fulani, kwa kawaida wanawashauri watu
Kuchemsha maji ya kunywa (ikiwa ni pamoja na kupiga mswako na kuosha vyakula)
Kula tu vyakula vilivyopikwa
Kuepuka maziwa na sharubati ambayo haijaondolewa vijidudu
Vichujio vya maji ya bomba ambavyo vinatumia osmosisi rejea au vina maneno "kimepimwa na kuidhinishwa na NSF/ANSI Kiwango Na. 53 au Na. 58 kwa uondoaji/upunguzaji wa uvime" vinawezekana kuwa na ufanisi. Aina nyingine za vichujiio huenda zisiwe na ufanisi.
Mapendekezo mahususi kwa uma wa jumla na watu wenye kinga ya mwili dhaifu kwa sababu ya VVU au sababu nyinginezo yanapatikana kutoka kwenye Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC) (angalia Uzuiaji na Udhibiti wa CDC kwa ajili ya Umma wa Jumla na Watu wenye Kingamwili Dhaifu.
Wasafiri wanaweza kupunguza hatari zao za kupata kryptosporidiosisi kwa kuzingatia kwa makini tahadhari za chakula na maji na kutumia mbinu bora za kunawa mikono. Vitakasa mikono vyenye pombe havina ufanisi dhidi ya kimelea hiki. (Angalia pia CDC: Kitabu cha Njano: Kryptosporidiosis na Tahadhari za Chakula na Maji.)
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa MWONGOZO hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC): Kryptosporidium Kuzuia na Kudhibiti: Hujumuisha mapendekezo yaliyokusudiwa kusaidia kuzuia na kudhibiti kryptosporidiosisi katika umma
CDC: Cryptosporidiamu Kinga na Udhibiti - Watu wenye Kingamwili Dhaifu
CDC: Kitabu cha Njano: Sistoisosporiasisi
CDC: Kitabu cha Njano: Tahadhari za Chakula na Maji
Kituo cha Kuzuia na Kudhibiti Magonjwa cha Ulaya: Sistoisosporiasisi
