Tularemia ni maambukizi yanayosababishwa na bakteria gramu hasi Francisella tularensis, na huambukizwa wakati watu wanapogusana moja kwa moja na wanyama wa porini walioambukizwa, kwa kawaida sungura, au wanapoumwa na kupe aliyeambukizwa, inzi wa kulungu aliyeambukizwa, au kiroboto aliyeambukizwa.
Kushughulikia mizoga ya wanyama, kuumwa na kupe, kuvuta chembe zilizonyunyiziwa zilizochafuliwa, au kula au kunywa vitu vilivyochafuliwa kunaweza kusababisha maambukizi.
Dalili zinaweza kujumuisha homa, vidonda, na uvimbe wa tezi za limfu.
Vipimo vya kuotesha sampuli za tishu au damu husaidia madaktari kufanya utambuzi.
Sindano za antibayotiki karibu kila mara huwa na ufanisi.
Kuzuia kuumwa na kupe, kushughulikia mizoga kwa uangalifu, na kuua vijidudu kwenye maji kunaweza kupunguza hatari ya tularemia.
(Angalia pia Muhtasari wa Bakteria.)
Usambazaji
Francisella tularensis kwa kawaida hupatikana kwa wanyama, hasa panya, sungura na sungura wa porini. Wanyama wa porini na wanyama vipenzi wanaweza kubeba bakteria.
Watu wanaweza kuambukizwa kwa kufanya yafuatayo:
Kushughulikia mizoga ya wanyama walioambukizwa (kama vile wawindaji wanapochuna ngozi ya sungura au wakati wachinjaji, wakulima, washughulikiaji wa manyoya na wafanyakazi wa maabara wanaposhughulikia wanyama au bidhaa za wanyama)
Kuumwa na kupe aliyeambukizwa, inzi wa paa, inzi wa farasi, kiroboto, au mdudu mwingine, kwa kawaida katika kipindi cha kiangazi (hasa kwa watoto)
Kula au kunywa chakula kilichochafuliwa (kama vile nyama ya sungura ambayo haijapikwa vizuri) au maji
Kuvuta pumzi ya chembechembe zinazopeperuka hewani zenye bakteria (kama vile wakati watu wanaokata nyasi wanapompitisha mashine ya kukata nyasi juu ya mnyama aliyekufa, aliyeambukizwa au wakati watu wanapofanya kazi na bakteria katika maabara)
Francisella tularensis inaweza kuwa silaha ya kibiolojia. Inaweza kusambazwa hewani na kuvuta pumzi. Ukubwa wa chembe zinazopeperushwa hewani huamua mahali zinapojishikiza katika njia ya upumuaji. Chembe ndogo hujishikiza kwenye mifuko ya hewa ya mapafu na kusababisha nimonia. Chembe kubwa zaidi hukwama kwenye koo. Chembe zinaweza pia kukwama machoni.
Tularemia haiambukizwi kutoka kwa mtu mmoja hadi mwingine.
Kuenea kwa njia ya damu
Maambukizi yanaweza kuenea kupitia mkondo wa damu na kuambukiza yafuatayo:
Mapafu (kusababisha nimonia)
Mfupa
Utando unaozunguka moyo (unaosababisha pericarditis)
Utando unaofunika eneo la fumbatio (unaosababisha peritonitisi)
Vali za moyo (zinazosababisha endokadaitisi)
Tishu zinazofunika ubongo na uti wa mgongo (zinazosababisha meninjitisi)
Wakati mwingine usaha hujikusanya kwenye mapafu, na kutengeneza jipu.
Aina za Tularemia
Kuna aina kadhaa za tularemia.
Tularemia yenye vidonda na kuvimba kwa mafuta
Aina hii ndiyo ya kawaida zaidi.
Vidonda vya wazi vyenye maumivu (ulcers) hutokea pale ambapo bakteria ziliingia kwenye ngozi: kupitia kupasuka kwa ngozi, kwa kawaida kwenye mikono na vidole, au kuumwa na kupe (au wadudu wengine), kwa kawaida kwenye kinena, kwapa, au kiwiliwili.
Bakteria husafiri hadi kwenye nodi za limfu zilizo karibu, na kuzifanya zivimbe na ziwe zenye maumivu. Wakati mwingine, ngozi inayozunguka nodi za limfu huharibika, na usaha unaweza kuvuja kutoka kwenye nodi hizo.
Tularemia yenye kuvimba kwa mafuta
Aina hii ni ya nadra.
Tezi za limfu huvimba na kuuma, lakini vidonda vya ngozi haviundiki.
Tularemia ya macho na mafuta
Aina hii si ya kawaida lakini si nadra.
Jicho huwa linauma, huvimba, na kuwa jekundu, na mara nyingi usaha hutiririka humo. Tezi za limfu zilizo karibu huvimba na kuuma.
Tularemia ya macho na tezi huenda hutokana na kugusa jicho kwa kidole kilichochafuliwa au umajimaji ulioambukizwa kumwagikia jicho.
Tularemia ya kinywa na koromeo
Aina hii ni ya nadra.
Koo (faringi) linauma, na nodi za limfu shingoni zimevimba. Baadhi ya watu pia hupata maumivu ya tumbo, kichefuchefu, kutapika na kuhara.
Tularemia ya orofaringeal kwa kawaida husababishwa na kula nyama iliyochafuliwa ambayo haijapikwa vizuri au kunywa maji yaliyochafuliwa.
Homa ya matumbo ya tularemia
Aina hii ni ya kawaida.
Kutetemeka kwa baridi, homa kali, na maumivu ya tumbo hutokea, lakini hakuna vidonda vinavyojitokeza na tezi za limfu hazivimbi.
Homa ya matumbo ya tularemia hujitokeza wakati mkondo wa damu unapoambukizwa. Wakati mwingine chanzo cha maambukizi hakijulikani.
Tularemia ya nimonia
Aina haitokei mara nyingi sana.
Mapafu yameambukizwa. Watu wanaweza kuwa na kikohozi kikavu, kukosa pumzi na kupata maumivu ya kifua. Upele unaweza kutokea.
Tularemia ya nimonia husababishwa na kuvuta bakteria au kusambaa kwa bakteria kupitia mkondo wa damu hadi kwenye mapafu. Aina hii hutokea kwa 10 hadi 15% ya watu wenye tularemia ya vidonda na tezi na kwa 50% ya watu wenye homa ya matumbo ya tularemia.
Tularemia ya septisemia
Aina hii ni nadra na ndiyo kali zaidi.
Ni ugonjwa wa mwili mzima unaoendelea wakati bakteria zinapoenea kupitia mkondo wa damu na kusababisha viungo vingi kushindwa kufanya kazi vizuri.
Shinikizo la damu ni la chini, mapafu hujaa majimaji, na vipengele vya kuganda kwa damu hutumika yote, na kusababisha kutokwa na damu (kuganda kwa damu ndani ya mishipa ya damu kwa kuenea).
Dalili za Tularemia
Aina tofauti za tularemia huathiri sehemu tofauti za mwili (kama vile macho, koo, au mapafu) na hivyo kusababisha dalili tofauti. Dalili kwa kawaida huonekana siku 2 hadi 4 baada ya kuathiriwa na bakteria lakini zinaweza kuchukua hadi siku 10.
In ulceroglandular tularemia, an inflamed sore appears on the finger or hand (top). The sore rapidly fills with pus, then becomes an open sore (bottom).
Images courtesy of CDC/Dr. Brachman (top) and CDC/Emory Univ.; Dr. Sellers (bottom) via the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
Vidonda vinaweza kutokea karibu na mkwaruzo au kuumwa ambako kulianza maambukizi. Tezi za limfu zilizo karibu na eneo lililoambukizwa zinaweza kuvimba na kuuma.
Homa ya hadi nyuzi joto 104° F (40° C) inaweza kuonekana ghafla, ikiambatana na maumivu ya kichwa, kutetemeka kwa baridi, jasho jingi linalolowesha nguo, na maumivu ya misuli.
Watu wanaweza kuwa na hisia ya kutojisikia vizuri kwa ujumla (malaise) na kuhisi kichefuchefu. Wanaweza kutapika na kupunguza uzito. Upele unaweza kuonekana wakati wowote.
Utambuzi wa Tularemia
Ukuzaji na upimaji wa sampuli za damu na/au majimaji mengine yaliyoambukizwa
Daktari hushuku tularemia kwa watu wanaopata homa ya ghafla, uvimbe wa tezi za limfu, na vidonda maalum baada ya kuathiriwa na kupe au nzi wa kulungu, au baada ya kugusa hata kidogo sungura, sungura mwitu, au wanyama wa jamii ya panya.
Sampuli za vitu vilivyoambukizwa, kama vile damu, majimaji kutoka kwenye nodi ya limfu, usaha kutoka kwenye vidonda, au makohozi, huchukuliwa. Hupelekwa kwenye maabara ambapo bakteria, ikiwa zipo, wanaweza kukuzwa (uzalishaji) na kutambuliwa. Damu pia inaweza kupimwa ili kubaini kingamwili dhidi ya bakteria.
Madaktari wanaweza kutumia mbinu ya mmenyuko wa mnyororo wa polimerasi (PCR) ili kuongeza kiasi cha DNA ya bakteria, ili bakteria zigunduliwe haraka zaidi.
Matibabu ya Tularemia
Dawa za kuua bakteria
Watu wenye tularemia hawahitaji kutengwa.
Tularemia kwa kawaida hutibiwa kwa sindano za streptomycin kwenye misuli au za gentamicin kwenye misuli au mshipa kwa siku 7 hadi 10. Watu wenye dalili za homa ya uti wa mgongo hupewa mojawapo ya antibayotiki hizi pamoja na chloramphenicol, ciprofloxacin, au doxycycline.
Mara chache, majipu makubwa lazima yatolewe usaha kwa upasuaji.
Kuweka kompresi za joto kwenye jicho lililoathiriwa, kuvaa miwani nyeusi, na kutumia matone ya macho yaliyoagizwa na daktari kunaweza kusaidia.
Watu wenye maumivu makali ya kichwa kwa kawaida hutibiwa kwa dawa za kupunguza maumivu.
Ubashiri wa Tularemia
Kwa matibabu yanayofaa, karibu kila mtu hupona.
Bila matibabu, tularemia husababisha kifo kwa takriban 6% ya watu wenye ulceroglandular tularemia isiyotibiwa. Inaweza kusababisha kifo kwa hadi asilimia 50 ya watu wenye tularemia ya aina ya homa ya matumbo, ya mapafu, au ya septisemia isiyotibiwa. Kifo kwa kawaida hutokana na maambukizi makali, nimonia, homa ya uti wa mgongo, au peritonitis.
Kurudirudi si jambo linalotokea sana, lakini kunaweza kutokea ikiwa matibabu hayatoshi.
Watu ambao wamewahi kuwa na tularemia wana kinga dhidi ya kuambukizwa tena.
Uzuiaji wa Tularemia
Ikiwa watu wanatembelea maeneo ambayo tularemia ni ya kawaida, wanapaswa kufanya yote yafuatayo:
Paka dawa ya kufukuza wadudu yenye asilimia 25 hadi 30 ya diethyltoluamide (DEET) kwenye ngozi iliyo wazi.
Vaa nguo zilizotibiwa kwa dawa ya kufukuza wadudu yenye permethrin.
Baki kwenye njia na mapito unapotembea katika maeneo yenye misitu.
Tembea katikati ya njia ili kuepuka kugusa vichaka na magugu.
Vaa suruali ndefu na uiingize ndani ya soksi na buti.
Kagua kwa makini nguo zao, miili yao, wanafamilia, na wanyama wao wa kipenzi ili kubaini kupe.
Tia dawa ya kuua vijidudu kwenye maji ambayo huenda yamechafuliwa.
Watu hawapaswi kunywa au kuoga, kuogelea, au kufanya kazi katika maji yasiyotibiwa, ambayo yanaweza kuwa yamechafuliwa.
Kutafuta kupe haraka kunaweza kusaidia kuzuia maambukizi kwa sababu uambukizaji kwa kawaida huhitaji kupe kushikamana kwa saa 4 au zaidi. Ikiwa zitapatikana, kupe zinapaswa kuondolewa mara moja (tazama mchoro Kuzuia Kuumwa na Kupe).
Wanaposhughulikia sungura, sungura mwitu na wanyama jamii ya panya, watu wanapaswa kuvaa mavazi ya kujikinga (kama vile glavu za mpira na barakoa za uso) kwa sababu bakteria zinaweza kuwepo. Ndege wa porini na nyama pori zinapaswa kupikwa vizuri kabla ya kuliwa.
Kwa sasa, hakuna chanjo inayopatikana, lakini moja inafanyiwa tathmini.
Baada ya kuathiriwa na bakteria (kwa mfano, baada ya ajali ya maabara au tukio la ugaidi), watu hupewa dawa za antibayotiki kama vile doxycycline au ciprofloxacin ili kuzuia maambukizi yasijitokeze.
Taarifa Zaidi
Nyenzo zifuatazo za lugha ya Kiingereza zinaweza kuwa muhimu. Tafadhali kumbuka kuwa Mwongozo hauwajibiki kwa maudhui ya nyenzo hizi.
Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC): Tularemia: Rasilimali inayotoa taarifa kuhusu tularemia, ikijumuisha udhibiti wa maambukizi na rasilimali nyingine
