Bệnh lý gân Achilles là tình trạng đặc trưng bởi tình trạng đau tại chỗ, sưng và suy giảm chức năng của một số phần gân Achilles. Các triệu chứng bao gồm đau sau gót chân, nặng hơn khi vận động. Chẩn đoán dựa vào lâm sàng, nhưng có thể được hỗ trợ bằng chẩn đoán hình ảnh (siêu âm hoặc chụp cộng hưởng từ). Điều trị bao gồm các bài tập kháng lực và các biện pháp khác (ví dụ: chỉnh hình, thuốc NSAID).
Viêm gân Achilles rất phổ biến ở các vận động viên chạy bộ. Các cơ bắp chân gắn với xương gót qua gân Achilles. Trong khi chạy, các cơ bắp chân giúp nâng bàn chân. Lực lặp đi lặp lại khi chạy kết hợp với thời gian phục hồi không đủ có thể dẫn đến phản ứng lành thương tổn không thành công đối với chấn thương vi mô lặp đi lặp lại, gây ra những thay đổi về thoái hóa của chất nền ở gân (ví dụ: mất tổ chức của các sợi collagen, tân tạo mạch) (1). Những thay đổi này có thể khiến cho gân dày lên. Tình trạng viêm không thuyên giảm cũng được coi là một đặc điểm của bệnh lý gân mạn tính. Kháng sinh nhóm fluoroquinolone cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh gân Achilles và đứt gân hoàn toàn (2).
Đứt hoàn toàn gân Achilles là một chấn thương nghiêm trọng, thường do lực căng đột ngột. Đứt gân có thể xảy ra dù chấn thương nhẹ ở những người đã dùng thuốc kháng sinh nhóm fluoroquinolone.
Bệnh lý gân Achilles có thể liên quan đến dị tật Haglund, đây là tình trạng lồi xương gót chân trên sau nằm cạnh gân Achilles. Sự hiện diện của dị tật Haglund không liên quan trực tiếp đến các triệu chứng của bệnh nhân (3).
Tài liệu tham khảo chung
1. Traweger A, Scott A, Kjaer M, et al. Achilles tendinopathy. Nat Rev Dis Primers. 2025;11(1):20. Xuất bản ngày 27 tháng 3 năm 2025. doi:10.1038/s41572-025-00602-9
2. Shu Y, Zhang Q, He X, Liu Y, Wu P, Chen L. Fluoroquinolone-associated suspected tendonitis and tendon rupture: A pharmacovigilance analysis from 2016 to 2021 based on the FAERS database. Front Pharmacol. 2022;13:990241. doi:10.3389/fphar.2022.990241
3. Kang S, Thordarson DB, Charlton TP. Insertional Achilles tendinitis and Haglund's deformity. Foot Ankle Int. Tháng 6 năm 2012;33(6):487-491. doi: 10.3113/FAI.2012.0487
Các triệu chứng và dấu hiệu của bệnh lý gân Achilles
Triệu chứng chính của viêm gân Achilles là đau phía sau gót chân, ban đầu đau tăng lên khi bắt đầu tập thể dục và thường giảm dần mặc dù vẫn tiếp tục tập.
Đứt hoàn toàn gân Achilles thường xảy ra khi có động tác gấp gan bàn chân mạnh đột ngột, đặc biệt là ở những vận động viên không thường xuyên tham gia các hoạt động giải trí cường độ cao (ví dụ: "chiến binh cuối tuần") như nhảy hoặc chơi bóng rổ. Bệnh nhân kể lại cảm giác bị đánh vào phía sau cổ cá chân và bắp chân, kèm theo cảm giác kêu rắc rắc hoặc gãy ở phía sau chân. Cảm giác này ngay lập tức xảy ra khi không thể chịu được trọng lượng hoặc đẩy ra khỏi chi bị thương tổn.
Chẩn đoán bệnh lý gân Achilles
Chủ yếu là bệnh sử và khám thực thể
Chẩn đoán chủ yếu dựa trên các dấu hiệu lâm sàng. Đau được quan sát thấy tại vị trí bám gân ở xương gót và dọc theo gân, đặc biệt là ở vùng phân chia cách vị trí bám gân từ 2 cm đến 6 cm, trong quá trình thử cơ lực có kháng cự ở tư thế gấp gan bàn chân cũng như khi kéo giãn thụ động ở tư thế gấp mu bàn chân.
Khám gân Achilles bị đứt sẽ đau hoặc khi rách bán phần sẽ đau khi ấn bằng ngón tay. Rách hoàn toàn được phân biệt bởi triệu chứng:
Đau đột ngột, dữ dội và không thể chịu được sức nặng ở chân
Một khiếm khuyết có thể sờ thấy dọc theo đường đi của gân cũng như mất sức mạnh gấp gan bàn chân của cổ chân
Nghiệm pháp Thompson dương tính (trong khi bệnh nhân nằm sấp trên bàn khám và bàn chân thõng xuống mép bàn, người khám sẽ bóp cơ bắp chân; động tác này của người khám không gây ra hiện tượng gấp gan bàn chân như dự kiến)
Điều trị bệnh lý gân Achilles
Đá lạnh, các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) và giãn cơ
Thay đổi hoạt động
Miếng đệm gót chân và ủng đi bộ
Chương trình tập luyện để điều trị các triệu chứng dai dẳng
Viêm gân nên điều trị ban đầu bằng chườm lạnh, tập giãn cơ bắp chân và dùng NSAID.
Có thể tạm thời đặt miếng đệm gót chân vào giày hoặc trong ủng đi bộ để làm giảm sức căng cho gân bằng cách tạo tư thế gấp gan bàn chân ở cổ chân. Cần phải tháo miếng đệm gót chân sau khi triệu chứng đau ban đầu thuyên giảm và bệnh nhân cần phải bắt đầu thực hiện đều đặn bài tập kéo giãn chuyên sâu với thời lượng và tần suất tăng dần. Các vận động viên nên được hướng dẫn để tránh chạy xuống dốc đến khi không đau gân và nên tham gia vào tập các môn chéo (cross-training).
Đối với các triệu chứng kéo dài hơn 3 tháng, khuyến nghị áp dụng một chương trình tập thể dục. Các bài tập, đặc biệt là bài tập lệch tâm hoặc bài tập kháng lực, đã được chứng minh là có tác dụng làm giảm đau và cải thiện chức năng (1, 2). Các phác đồ tập luyện thường bao gồm 3 tháng tập luyện có cấu trúc liên quan đến việc tạo tải trọng lên cơ bắp chân, với sự cải thiện dần dần dự kiến trong vài tuần đến vài tháng.
Hầu hết các bác sĩ điều trị rách hoàn toàn gân Achilles bằng phẫu thuật sửa chữa. Tuy nhiên, một số nghiên cứu (3, 4, 5) đã chỉ ra rằng việc điều trị không phẫu thuật (bao gồm cố định ngay lập tức cổ chân theo tư thế gấp gan bàn chân sau đó là các hoạt động phục hồi chức năng có cấu trúc ở mức cao) mang lại kết quả lâu dài tương tự như điều trị phục hồi bằng phẫu thuật về mặt cơ lực ở cổ chân, tầm vận động ở cổ chân, tỷ lệ tái đứt gân và khả năng trở lại hoạt động trước khi bị thương.
1. Đứng đối diện hoặc bên cạnh tường, dùng hai bàn tay chống lên tường.
2. Gập đầu gối về bên bị thương tổn để đặt đầu
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Ngồi trên ghế.
2. Gập đầu gối về bên bị thương tổn để đặt đầu bàn chân xuống hướng về phía sàn, các ngón chân hướng
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Đứng đối diện hoặc bên cạnh tường dùng hai bàn tay chống lên tường để đỡ.
2. Đặt chân không xoay về phía trước.
3. G
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Đứng đối diện hoặc bên cạnh tường dùng hai bàn tay chống lên tường để đỡ.
2. Đặt chân không xoay về phía trước.
3. G
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Đứng bằng phần trước của lòng bàn chân, gót chân cao khỏi sàn.
2. Đi bằng phần trước của lòng bàn chân trong khi giữ
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Đứng bằng gót chân, phần trước của lòng bàn chân cao khỏi sàn.
2. Đi bằng gót chân trong khi giữ đầu gối thẳng.
3. Đ
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Đứng bằng cả hai bàn chân và gót chân lệch ra khỏi rìa của bậc thang. Chờ để được hỗ trợ.
2. Đứng dậy bằng ụ bàn châ
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Đứng đối diện hoặc bên cạnh tường, dùng hai bàn tay chống lên tường.
2. Gập đầu gối về bên bị thương tổn để đặt đầu bàn chân xuống hướng về phía sàn, các ngón chân hướng xuống dưới.
3. Gập đầu gối ở bên không bị thương tổn và từ từ hạ thấp cơ thể cho đến khi cảm thấy căng ở phần trên của bàn chân và cổ chân.
4. Giữ tư thế đó trong 30 giây.
5. Thực hiện 1 bộ 4 lần lặp lại, 3 lần một ngày.
6. Hướng dẫn đặc biệt
a. Thực hiện căng cơ gập bàn chân khi ngồi hoặc đứng, tùy theo tư thế nào là thoải mái nhất.
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Ngồi trên ghế.
2. Gập đầu gối về bên bị thương tổn để đặt đầu bàn chân xuống hướng về phía sàn, các ngón chân hướng xuống dưới.
3. Từ từ ngồi về phía trước ở trên ghế và đẩy bàn chân vào tư thế gập bàn chân cho đến khi cảm thấy căng ở đầu bàn chân và cổ chân.
4. Giữ bài tập trong 30 giây.
5. Thực hiện 1 bộ 4 lần lặp lại, 3 lần một ngày.
6. Hướng dẫn đặc biệt
a. Thực hiện căng cơ gập bàn chân khi ngồi hoặc đứng, tùy theo tư thế nào là thoải mái nhất.
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Đứng đối diện hoặc bên cạnh tường dùng hai bàn tay chống lên tường để đỡ.
2. Đặt chân không xoay về phía trước.
3. Giữ chân sau thẳng với đầu gối và ngón chân hướng vào tường, đặt gót chân sau trên sàn.
4. Gập đầu gối trên chân không tập và nghiêng hông về phía tường để cảm nhận lực kéo căng dọc bắp chân của chân sau.
5. Giữ bài tập trong 30 giây.
6. Thực hiện 1 bộ 4 lần lặp lại, 3 lần một ngày.
(Điều quan trọng là phải duy trì tư thế lưng thẳng với gót chân đặt chắc chắn [không nhấc lên] trong khi kéo căng).
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Đứng đối diện hoặc bên cạnh tường dùng hai bàn tay chống lên tường để đỡ.
2. Đặt chân không xoay về phía trước.
3. Giữ gót chân trên sàn và từ từ gập cả hai đầu gối để cảm thấy căng dọc theo bắp chân của chân sau.
4. Giữ bài tập trong 30 giây.
5. Thực hiện 1 bộ 4 lần lặp lại, 3 lần một ngày.
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Đứng bằng phần trước của lòng bàn chân, gót chân cao khỏi sàn.
2. Đi bằng phần trước của lòng bàn chân trong khi giữ đầu gối thẳng.
3. Đi càng xa càng tốt trong khung thời gian đã định, dừng lại khi đến thời điểm mệt mỏi.
4. Thực hiện 3 hiệp, mỗi hiệp 1 phút, 1 lần tập mỗi ngày.
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Đứng bằng gót chân, phần trước của lòng bàn chân cao khỏi sàn.
2. Đi bằng gót chân trong khi giữ đầu gối thẳng.
3. Đi càng xa càng tốt trong khung thời gian đã định, dừng lại khi đến thời điểm mệt mỏi.
4. Thực hiện 3 hiệp, mỗi hiệp 1 phút, 1 lần tập mỗi ngày.
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
1. Đứng bằng cả hai bàn chân và gót chân lệch ra khỏi rìa của bậc thang. Chờ để được hỗ trợ.
2. Đứng dậy bằng ụ bàn chân.
3. Tập trung vào việc từ từ hạ gót chân xuống thấp hơn chiều cao của bậc thang.
4. Trở lại tư thế bắt đầu và lặp lại.
5. Thực hiện 3 hiệp, mỗi hiệp 10 lần lặp lại, 1 lần tập mỗi ngày.
Hình ảnh của Bệnh viện Tưởng niệm Tomah, Khoa Vật lý trị liệu, Tomah, WI; Elizabeth CK Bender, MSPT, ATC, CSCS; và Whitney Gnewikow, DPT, ATC.
Tài liệu tham khảo về điều trị
1. Irby A, Gutierrez J, Chamberlin C, Thomas SJ, Rosen AB: Clinical management of tendinopathy: A systematic review of systematic reviews evaluating the effectiveness of tendinopathy treatments. Scand J Med Sci Sports 30(10):1810-1826, 2020 doi:10.1111/sms.13734
2. Wilson F, Walshe M, O'Dwyer T, Bennett K, Mockler D, Bleakley C: Exercise, orthoses and splinting for treating Achilles tendinopathy: a systematic review with meta-analysis. Br J Sports Med 52(24):1564-1574, 2018 doi:10.1136/bjsports-2017-098913
3. Lantto L, Heikkinen J, Flinkkila T, et al: A prospective randomized trial comparing surgical and nonsurgical treatments of acute Achilles tendon ruptures. Am J Sports Med 44(9):2406-2414, 2016 doi: 10.1177/0363546516651060
4. Parisien RL, Dodson CC, Trofa DP, et al: Face off: Surgical versus nonsurgical treatment of acute Achilles tendon ruptures. AAOS Now tháng 7 năm 2016, trang bìa.
5. Myhrvold SB, Brouwer EF, Andresen TKM, et al: Nonoperative or surgical treatment of acute Achilles' tendon rupture. N Engl J Med 386(15):1409-1420, 2022 doi: 10.1056/NEJMoa2108447
