Có nhiều loại thuốc có thể gây độc cho tai. Các yếu tố liên quan đến thuốc ảnh hưởng đến độc tính trên tai bao gồm:
Liều
Thời gian điều trị
Suy thận đồng thời
Tốc độ truyền
Liều tổng thể
Dùng đồng thời với các loại thuốc khác có khả năng gây độc cho tai
Gene di truyền nhạy cảm ngộ độc tai trong
Thuốc gây độc cho tai không nên được sử dụng để bôi ngoài tai khi màng nhĩ bị thủng vì thuốc có thể khuếch tán vào tai trong.
Aminoglycosides, bao gồm những điều sau đây, có thể ảnh hưởng đến thính giác:
Streptomycin gây tổn thương nhiều hơn đến phần tiền đình so với phần thính giác của tai trong. Mặc dù chóng mặt và khó giữ thăng bằng thường chỉ là tạm thời, nhưng tình trạng mất độ nhạy tiền đình nghiêm trọng có thể kéo dài, đôi khi là vĩnh viễn. Mất độ nhạy tiền đình gây khó khăn khi đi lại, đặc biệt là trong bóng tối và nhìn dao động (cảm giác môi trường xung quanh rung lên theo từng bước). Một số bệnh nhân dùng 1 g/ngày trong > 1 tuần sẽ bị nghe kém có thể đo được, tình trạng này thường xảy ra sau một thời gian tiềm ẩn ngắn (7 đến 10 ngày) và dần trở nên trầm trọng hơn nếu tiếp tục điều trị (1). Điếc hoàn toàn, vĩnh viễn có thể xảy ra.
Neomycin gây độc với ốc tai nhất của tất cả các kháng sinh. Khi dùng liều lớn hoặc bằng cách uống hoặc bằng thụt đại tràng để khử trùng ruột, có thể bị hấp thu đủ để ảnh hưởng đến thính giác, đặc biệt nếu có tổn thương niêm mạc ruột ở đại tràng. Không nên sử dụng neomycin để rửa vết thương hoặc tưới trong màng phổi hoặc trong màng bụng vì một lượng lớn thuốc này có thể bị giữ lại và hấp thụ, gây điếc.
Kanamycin và amikacin gần với neomycin trong tiềm năng gây độc với ốc tai và cả hai đều có khả năng gây nên tình trạng mất thính lực sâu, vĩnh viễn cùng với sự thiếu cân bằng.
Gentamicin và tobramycin chủ yếu gây độc cho tiền đình và ốc tai, gây suy giảm khả năng giữ thăng bằng và khả năng nghe.
Vancomycin có thể gây nghe kém, đặc biệt là trên bệnh nhân suy thận.
Một số đột biến DNA ty thể (ví dụ: các biến thể trong gen rRNA 12S ty thể [MT-RNR1]) có xu hướng gây độc tính với tai do aminoglycoside (2).
Azithromycin, một loại macrolide, gây nghe kém có thể hồi phục hoặc không thể hồi phục trong một số trường hợp hiếm gặp.
Viomycin một peptide cơ bản có đặc tính kháng lao, có độc tính đối với ốc tai và tiền đình.
Thuốc hóa trị liệu (thuốc chống ung thư), đặc biệt là thuốc có chứa bạch kim (cisplatin và carboplatin), có thể gây ù tai và nghe kém. Nghe kém có thể nghiêm trọng và vĩnh viễn, xảy ra ngay sau khi dùng liều đầu tiên hoặc có thể muộn cho đến vài tháng sau khi kết thúc điều trị. Nghe kém tiếp nhận xảy ra hai bên, tiến triển giảm dần, và là vĩnh viễn.
Ethacrynic acid và furosemide cho dùng tiêm tĩnh mạch đã gây ra tình trạng nghe kém vĩnh viễn, lâu dài ở những bệnh nhân suy thận đã dùng kháng sinh aminoglycosid.
Salicylate ở các liều cao (ví dụ: khoảng 2 gam aspirin mỗi ngày) thường gây ra tình trạng mất thính lực và ù tai có thể hồi phục (3, 4).
Quinine và các chất thay thế tổng hợp của thuốc này có thể gây nghe kém tạm thời.
(Xem thêm Nghe kém.)
Tài liệu tham khảo
1. Selimoglu E. Aminoglycoside-induced ototoxicity. Curr Pharm Des. 2007;13(1):119-126. doi:10.2174/138161207779313731
2. Gaafar D, Baxter N, Cranswick N, Christodoulou J, Gwee A. Pharmacogenetics of aminoglycoside-related ototoxicity: a systematic review. J Antimicrob Chemother. 2024;79(7):1508-1528. doi:10.1093/jac/dkae106
3. Kyle ME, Wang JC, Shin JJ. Ubiquitous aspirin: a systematic review of its impact on sensorineural hearing loss. Otolaryngol Head Neck Surg. 2015;152(1):23-41. doi:10.1177/0194599814553930
4. Sheppard A, Hayes SH, Chen GD, Ralli M, Salvi R. Review of salicylate-induced hearing loss, neurotoxicity, tinnitus and neuropathophysiology. Acta Otorhinolaryngol Ital. 2014;34(2):79-93.
Phòng ngừa Tổn hại đến tai do thuốc gây ra
Cần phải tránh sử dụng thuốc kháng sinh gây độc cho tai trong thời kỳ mang thai vì các loại thuốc này có thể gây tổn thương cho mê đạo đang phát triển ở thai nhi. Người cao tuổi và những người bị nghe kém từ trước không nên điều trị bằng thuốc gây độc cho tai nếu có sẵn các loại thuốc hiệu quả khác. Nên sử dụng liều thấp nhất có hiệu quả của thuốc gây độc cho tai và phải theo dõi chặt chẽ nồng độ, đặc biệt là đối với aminoglycoside (cả nồng độ đỉnh và nồng độ đáy).
Nếu có thể, trước khi điều trị bằng thuốc gây độc cho tai, cần đánh giá thính lực và theo dõi trong quá trình điều trị; các triệu chứng không phải là dấu hiệu cảnh báo đáng tin cậy.
Nguy cơ độc tính với tai tăng lên khi sử dụng nhiều loại thuốc có khả năng gây độc với tai, đặc biệt là ở những bệnh nhân suy thận đang dùng thuốc gây độc với tai được bài tiết qua thận; trong những trường hợp này, cần theo dõi chặt chẽ hơn nồng độ thuốc. Ở những bệnh nhân đột biến DNA ty thể có khuynh hướng gây ngộ độc aminoglycosid, nên tránh dùng aminoglycosid.
Những điểm chính
Thuốc gây độc cho tai có thể gây độc cho tiền đình và/hoặc độc cho ốc tai; các loại thuốc này gây nghe kém, mất thăng bằng và/hoặc ù tai.
Các loại thuốc gây độc cho tai phổ biến bao gồm aminoglycoside, thuốc hóa trị liệu có chứa bạch kim và salicylat liều cao.
Các triệu chứng có thể là thoáng qua hoặc vĩnh viễn.
Sử dụng liều thấp nhất có thể của thuốc gây độc cho tai và theo dõi chặt chẽ nồng độ của thuốc (đặc biệt là aminoglycoside); đo nồng độ thuốc trong quá trình điều trị để giúp ngăn ngừa tình trạng nghe kém do thuốc gây độc cho tai gây ra.
Phải ngừng sử dụng các loại thuốc gây ra hoặc làm tăng nguy cơ bị độc tính cho tai nếu có thể, nhưng không có phương pháp điều trị cụ thể nào khi đã xảy ra độc tính cho tai.
