Homa ya typhus ni ugonjwa wa rickettsial unaosababishwa na bakteria ya Rickettsia prowazekii na huenezwa na chawa walioambukizwa mwilini na mara kwa mara kupitia kugusana na kindi warukao wa mwituni.
Watu wenye homa kali ya typhus huwa na homa kali, maumivu ya kichwa makali, uchovu mwingi, na vipele.
Ili kugundua maambukizi, madaktari hupima sampuli ya upele au kufanya vipimo vya damu.
Doxycycline ya dawa ya kuua vijidudu hutumika kutibu maambukizi haya.
Kufua na kukausha nguo na matandiko yaliyoathiriwa kwenye joto la juu kunaweza kuua chawa na kusaidia kuzuia maambukizi kuenea.
Epidemic typhus is caused by Rickettsia prowazekii bacteria, which are spread to people by an infected body louse.
CDC/James Gathany
Rickettsiae ni aina ya bakteria ambayo inaweza kuishi na kuzaliana ndani ya seli za kiumbe mwenyeji pekee, kama vile mnyama au mtu, na haiwezi kuishi yenyewe katika mazingira. Rickettsiae zinazosababisha homa ya kali iletwayo na chawa ya mlipuko kwa kawaida huishi kwa watu (mwenyeji). Lakini, nchini Marekani, rickettsiae hawa wanaweza pia kuishi katika kindi warukao wa porini kwa sababu chawa kwenye kindi wanaweza kuwa wameambukizwa rickettsiae.
Stan/stock.adobe.com
Homa ya typhus hutokea kote ulimwenguni. Inaitwa homa ya typhus "ya janga" kwa sababu hapo awali, ilisababisha milipuko (magonjwa ya mlipuko) ambayo yaliua idadi kubwa ya watu. Milipuko kama hiyo sasa ni nadra, lakini maambukizi yametokea Afrika, Amerika ya Kati na Kusini, Ulaya Mashariki, na Ufaransa. Homa ya typhus huenea kwa urahisi zaidi katika hali zenye msongamano na uchafu, kama vile zile zinazotokea wakati wa njaa au vita, na miongoni mwa watu wanaoishi katika kambi za wakimbizi, maeneo yenye umaskini uliokithiri, au magereza au wanaopitia ukosefu wa makazi au machafuko ya kiraia.
Homa ya typhus kwa kawaida huambukizwa na chawa wa mwilini wakati kinyesi chao kinapoingia mwilini kupitia michubuko kwenye ngozi, kama vile mikwaruzo au majeraha, au wakati mwingine kupitia utando wa kamasi wa macho au mdomo. Nchini Marekani, maambukizi ni nadra, lakini mara kwa mara watu hupata homa ya typhus baada ya kugusana na kindi warukao wa mwituni.
Dalili za Janga la Homa Kali Iletwayo na Chawa
Dalili za homa ya typhus huanza ghafla takriban siku 8 hadi 16 baada ya bakteria wa Rickettsia prowazekii kuingia mwilini. Watu wana homa kali (104° F [40°C]) na maumivu makali ya kichwa na huhisi uchovu sana. Upele wa madoa madogo ya waridi huonekana siku 4 hadi 6 baadaye. Upele mwekundu kwa kawaida huanza kifuani na kuenea hadi mikononi na miguuni. Haienei kwenye viganja, nyayo, au uso. Baadaye, upele huwa mweusi.
This photo shows the red rash on a person with epidemic typhus.
CDC
Wakati mwingine wengu huongezeka ukubwa. Ikiwa maambukizi ni makubwa, shinikizo la damu linaweza kuwa chini sana, figo zinaweza kufanya kazi vibaya, na kidonda cha tishu (kifo) na/au nimonia vinaweza kutokea.
Homa ya typhus mara chache huwa mbaya, lakini hatari ya kifo huongezeka kadri umri unavyoongezeka.
Utambuzi wa Janga la Homa Kali Iletwayo na Chawa
Tathmini ya daktari
Vipimo vya damu
Bayopsi na upimaji wa upele
Madaktari mwanzoni huweka utambuzi wa typhus ya janga kulingana na dalili za mtu huyo (kama vile homa kali ya ghafla na maumivu ya kichwa), hasa ikiwa mtu huyo ana chawa mwilini, amegusana na kindi wanaoruka, au amekuwa katika eneo ambalo typhus ya janga hutokea.
Ili kuthibitisha utambuzi, madaktari wanaweza kuchukua sampuli ya damu na kufanya kipimo cha immunofluorescence ili kugundua kingamwili dhidi ya bakteria. Kipimo hiki kinaweza kuhitaji kurudiwa wiki chache baadaye ili kugundua ongezeko la kingamwili. Au wanaweza kuchukua sampuli ya damu au tishu na kufanya kipimo cha mmenyuko wa mnyororo wa polimerasi (PCR) ili kutengeneza nakala za DNA ya bakteria, ili bakteria waweze kugunduliwa kwa haraka zaidi. Madaktari pia hupima damu ili kugundua ugonjwa wa Brill-Zinsser.
Wakati mwingine madaktari huondoa sampuli ya upele (bayopsi) na kupima kama ni antijeni zinazozalishwa na bakteria. Tazama pia Vipimo Vinavyogundua Kingamwili au Kingamwili za Vijidudu.
Matibabu ya Janga la Homa Kali Iletwayo na Chawa
Dawa za kuua bakteria
Madaktari kwa kawaida huwapa watu wa rika zote walio na typhus ya janga dawa ya kuua vijidudu aina ya doxycycline. Doxycycline kwa kawaida hutolewa kwa mdomo (kwa mdomo). Watu hutumia dawa ya kuua vijidudu hadi watakapopona na hawajapata homa kwa saa 24 hadi 48, na lazima watumie kwa angalau siku 7 hadi 10.
Ingawa doxycycline inaweza kusababisha madoa ya meno kwa watoto walio chini ya umri wa miaka 8, doxycycline ya muda mfupi, ya siku 5 hadi 10 kwa watoto wa rika zote inapendekezwa na Chuo cha Madaktari wa Watoto cha Marekani na inaweza kutumika bila kusababisha madoa ya meno au kudhoofisha enamel ya jino.
Kinga ya Janga la Homa Kali Iletwayo na Chawa
Hatua za kudhibiti chawa zinaweza kusaidia kuzuia maambukizi kuenea. Kwa mfano, nguo na matandiko yaliyojaa chawa yanapaswa kuoshwa angalau mara moja kwa wiki katika maji ya moto (zaidi ya 149° F [zaidi ya 65° C]) na kukaushwa kwenye moto mkali. Nguo na vitu visivyooshwa vinaweza kusafishwa kwa kutumia dry-clean au kufungwa kwenye mfuko wa plastiki na kuhifadhiwa kwa wiki 2. Matandiko na nguo pia zinaweza kutibiwa kwa kutumia kiua-dudu kinachoitwa permethrin.
Watu walioathiriwa na chawa wanaweza kupewa malathion (ambayo ni dawa ya kuagizwa na daktari) ili kuipaka kwenye ngozi yao na kuondoa chawa. Hata hivyo, kwa sababu chawa wa mwilini huishi kwenye nguo na matandiko ya watu, badala ya kwenye ngozi yao (kama wanavyofanya chawa wa kichwani na wa sehemu za siri), kutibu nguo na matandiko kwa kawaida kunatosha.
Watu wanapaswa kuepuka kugusana na kindi warukao wa porini na viota vyao.
Tazama pia Matibabu ya Uvamizi wa Chawa.
Ugonjwa wa Brill-Zinsser
Ugonjwa wa Brill-Zinsser ni aina ya homa ya typhus ambayo inaweza kujitokeza tena kwa mtu wakati mwingine miaka au hata miongo kadhaa baada ya maambukizi ya kwanza.
Baadhi ya viumbe vinavyosababisha homa kali iletwayo na chawa ya mlipuko hubaki mwilini. Huenda zikawashwa tena ikiwa mtu yuko chini ya msongo wa mawazo sugu au mfumo wake wa kinga umedhoofika. Ugonjwa wa Brill-Zinsser hutokea kwa kawaida kwa watu ambao hawakupokea matibabu wakati wa maambukizi ya kwanza.
Dalili za Ugonjwa wa Brill-Zinsser
Dalili karibu kila mara huwa ndogo na zinafanana na zile za homa ya typhus inayoenea. Homa hudumu kwa takriban wiki 2. Watu wanaweza wasiwe na vipele.
Utambuzi na Matibabu ya Ugonjwa wa Brill-Zinsser
Utambuzi na matibabu kwa ujumla ni sawa na yale ya homa ya typhus iliyoenea.
