Maambukizi ya tegu katika utumbo hutokea hasa wakati watu wanakula nyama nguruwe, ng'ombe, au samaki wa maji safi ambao hawajaandaliwa vizuri au wamechafuliwa, au, kwa tegu mdogo sana, chakula au maji yaliyochafuliwa.
Tegu waliokomaa, ambao wainaishi katika utumbo wa watu, kawaida hawana dalili, lakini wanaweza kusababisha maumivu ya tumbo, kuhara na kupungua uzito.
Tegu wa nyama nguruwe pia anaweza kuunda uvimbe katika ubongo na sehemu nyingine za mwili (inayoitwa cysticercosis).
Uvimbe katika ubongo unaweza kusababisha dalili mbalimbali, kama vile maumivu ya kichwa, kifafa, kuchanganyikiwa na wakati mwingine magonjwa makali yanayoweza kuua.
Madaktari hujua maambukizi ya tegu wa utumbo kwa kupata vipande vya minyoo au mayai katika sampuli ya kinyesi na hujua cysticercosis kwa kutambua uvimbe sehemu nyingine za mwili kwa kupata picha au vipimo vya damu.
Dawa za kupambana na vimelea kama praziquantel zinaweza kutumika kutibu maambukizi katika utumbo na albendazole na/au praziquantel pamoja na kotikosteroidi zinaweza kutumika kupunguza dalili zinazosababishwa na uvimbe katika ubongo.
Kupika vizuri nyama ya nguruwe, ng'ombe na samaki wa maji safi kunaweza kusaidia kuzuia maambukizi.
Aina kadhaa za tegu zinaweza kusababisha maambukizi kwa watu. Zinajumuisha
Taenia saginata (tegu wa ng'ombe)
Taenia solium (tegu wa nguruwe)
Dibothriocephalus latus (tegu wa samaki)
Taenia asiatica, ambayo inapatikana kwa kula nyama nguruwe barani Asia (tegu wa Kiasia)
Hymenolepis nana (tegu mdogo sana)
An adult pork tapeworm (Taenia solium), which has several small hooks on its head, can penetrate the intestinal wall in people and cause infection.
An adult pork tapeworm (Taenia solium), which has several small hooks on its head, can penetrate the intestinal wall in
Image courtesy of Dr. Mae Melvin via the Centers for Disease Control and Prevention Public Health Image Library.
The ribbon-like fish tapeworm Diphyllobothrium latum is displayed in a glass Petri dish.
The ribbon-like fish tapeworm Diphyllobothrium latum is displayed in a glass Petri dish.
(From GC Cook, Manson's Tropical Diseases, 20 ed, 1996, WB Saunders, Fig. 74.11; with permission.)
An adult pork tapeworm (Taenia solium), which has several small hooks on its head, can penetrate the intestinal wall in people and cause infection.
An adult pork tapeworm (Taenia solium), which has several small hooks on its head, can penetrate the intestinal wall in
Image courtesy of Dr. Mae Melvin via the Centers for Disease Control and Prevention Public Health Image Library.
The ribbon-like fish tapeworm Diphyllobothrium latum is displayed in a glass Petri dish.
The ribbon-like fish tapeworm Diphyllobothrium latum is displayed in a glass Petri dish.
(From GC Cook, Manson's Tropical Diseases, 20 ed, 1996, WB Saunders, Fig. 74.11; with permission.)
Tegu waliokomaa wa spishi nyingine—Echinococcus granulosus na Echinococcus multilocularis (tegu wa mbwa)—wanaishi katika utumbo wa mbwa au wanyama wengine wa jamii ya mbwa. Wakati mwingine tegu huambukiza watu, wakisababisha uvimbe katika ini au viungo vingine.
Tegu wana sehemu 3 kuu:
Kichwa, ambacho ni sehemu inayounganisha na utumbo
Shingo, ambayo inaweza kuzalishwa upya
Sehemu nyingine ya minyoo, ambayo ina sehemu nyingi (zinazoitwa proglottids) na ambayo inaweza kuwa na mayai
Ikiwa matibabu hayaangamizi kichwa na shingo, mnyoo wote anaweza kujitengeneza tena.
Tegu wa nyama
Mzunguko wa maisha wa minyoo ya nguruwe, nyama ya ng'ombe na samaki
Tegu wa nyama ya nguruwe, ng'ombe, na samaki ni minyoo wakubwa, tambarare, kama uzi ambao wainaishi katika utumbo wa watu na wanaweza kukua futi 15 hadi 30 (mita 4.5 hadi 9) kwa urefu. Watu wanachukuliwa kuwa mwenyeji wa mwisho kwa sababu tegu waliokomaa wanaishi katika utumbo wao. Sehemu za mnyoo zinazobeba mayai (proglottids) hupitishwa katika kinyesi.
Ikiwa taka za binadamu zisizotibiwa zitatolewa katika mazingira, mayai yanaweza kuliwa na viumbe vilivyo karibu, kama nguruwe, ng'ombe, au, kwa tegu wa samaki, krasteshia wadogo wa maji safi, ambao baadaye wanaliwa na samaki. Mayai yanatotolewa kuwa lava ndan ya kiumbe kilicho karibu. Lava wanaingia kwenye ukuta wa utumbo na kubebwa kupitia mzunguko wa damu hadi kwenye misuli ya mifupa na tishu nyingine, ambapo wanaunda uvimbe.
Watu hupata kimelea kwa kula uvimbe katika nyama mbichi au isiyopikwa vizuri au aina fulani za samaki wa maji safi. Uvimbe unatotolewa na kuwa minyoo waliokomaa, ambao wanaganda kwenye ukuta wa utumbo. Kisha minyoo wanakua kwa urefu na kuanza kutaga mayai.
Mzunguko wa Uhai wa Tegu wa Nguruwe
|
Je, Ulijua...
|
Cysticercosis
Watu wanaokula mayai ya tegu wa nyama nguruwe wanaweza kuwa mwenyeji wa karibu wa tegu (watu hawawezi kuwa wenyeji wa karibu wa tegu wa nyama ng'ombe na samaki). Watu wanaweza kuwa wenyeji wa karibu wakati jambo moja kati ya yafuatayo linatokea:
Wanaweza kumeza mayai ya tegu wa nguruwe katika chakula au maji yaliyochafuliwa na kinyesi cha binadamu.
Wanaweza kuhamisha mayai kwenye mdomo wao baada ya kugusana na mtu aliyeambukizwa au na nguo na samani zilizochafuliwa.
Watu wenye mnyoo aliyekomaa katika utumbo wao wanaweza kujirudisha wenyewe wanapokula mayai kutoka kwenye kinyesi chao (kwa mfano, katika chakula au maji yaliyochafuliwa) au labda wakati sehemu zenye mayai ya minyoo (proglotidi) zinaposonga kutoka utumbo wao hadi tumboni na kuachilia mayai (kujiambukiza).
Kama ilivyo kwa wenyeji wa karibu wa wanyama, mayai yanakua kuwa tupe zenye lava (onkosfiye) wanapofika utumbo. Tufe zinapenya ukuta wa utumbo na kusafiri hadi kwenye ubongo, misuli, viungo vingine, au tishu chini ya ngozi, ambapo huunda uvimbe. Kwa watu, aina hii ya ugonjwa inaitwa cysticercosis.
Mzunguko wa maisha wa minyoo kibete
Tegu wafupi ni wadogo, hadi inchi 2 (milimita 40) tu kwa mrefu. Watu huambukizwa tegu wafupi kwa kula mayai ya tegu, badala ya uvimbe, kama inavyotokea katika maambukizi ya tegu wa nyama ya nguruwe na ng'ombe. Mayai yanaweza kuliwa katika chakula au maji yaliyochafuliwa na kinyesi cha binadamu au yanaweza kuhamishwa kwenye mdomo baada ya kugusana na watu walioambukizwa. Wakati mwingine watu kwa bahati mbaya hula wadudu walioambukizwa, kama vile kupe na mende, katika nafaka.
Mayai yanakuwa wanyama waliokomaa wanaoishi katika utumbo. Tegu waliokomaa hutaga mayai ambayo hupitishwa katika kinyesi. Mayai yanaweza kuliwa na mtu mwingine au na mtu yuleyule na kusababisha maambukizi ya kizazi kipya cha tegu waliokomaa.
Wakati mwingine mayai yanatotolewa katika utumbo na kuwa tegu wafupi waliokomaa na kusababisha maambukizi bila kuondoka mwilini. Aina hii ya maambukizi inaitwa maambukizi ya moja kwa moja (maambukizi ya mwenyewe). Idadi kubwa ya tegu wafupi zaidi inaweza kukusanyika na kusababisha dalili.
Dalili za Maambukizi ya Minyoo
Ingawa tegu waliokomoaa katika utumbo kwa kawaida hawana dalili, watu wengine hupata maumivu ya tumbo la juu, kuendesha na dalili nyingine. Wakati mwingine, watu wenye tegu wanaweza kuhisi kipande cha mnyoo kikitoka kupitia tundu la haja kubwa au kuona sehemu ya tegu inayofanana na riboni katika kinyesi. Tegu wadogo kabisa wana uwezekano mkubwa kuliko tegu wengine kusababisha dalili za tumbo kama vile kichefuchefu, kutapika, kuhara, maumivu ya tumbo, kupoteza hamu ya kula na kupungua uzani.
Tegu wa samaki anaweza kusababisha anemia kwa sababu anafyonza vitamini B12, ambayo ni muhimu kwa uzalishaji wa seli nyekundu za damu.
Dalili za Cysticercosis zinatokana na uvimbe unazaojitengeneza katika ubongo na viungo vingine (kama vile uti wa mgongo, ini, mapafu na macho). Uvimbe huu unaweza kusababisha dalili kali, wakati mwingine zinazoweza kuhatarisha maisha miaka baada ya maambukizi ya awali, wakati sisti inaanza kuharibika na kusababisha uvimbe. Uvimbe katika ubongo na tishu zinazofunika ubongo (meninges) zinaweza kusababisha maumivu ya kichwa, kifafa, kuchanganyikiwa, au dalili nyingine za nyurolojia. Uvimbe unaweza kutokea katika macho, wakati mwingine uukisababisha upofu, au katika uti wa mgongo, wakati mwingine ukisababisha udhaifu wa misuli au kupooza kwa nadra.
Utambuzi wa Maambukizi ya Minyoo
Kwa maambukizi ya tegu wa utumbo, uchunguzi wa sampuli ya kinyesi
Ili kuangalia cysticercosis, tomografia ya kompyuta au picha za mawimbi ya sumaku na wakati mwingine vipimo vya damu
Daktari anatambua maambukizi ya tegu wa utumbo kwa kupata sehemu za minyoo au mayai katika sampuli ya kinyesi.
Kwa watu wenye cysticercosis, uvimbe katika ubongo au tishu nyingine unaweza kuonekana kwa kutumia tomografia ya kompyuta (CT) au upigaji picha kwa mwangwi wa sumaku (MRI). Vipimo vya damu kwa ajili ya kingamwili kwa tegu wa nyama nguruwe pia vinaweza kusaidia. (Kingamwili ni protini zinazozalishwa na mfumo wa kinga kusaidia kulinda mwili dhidi ya mashambulizi, ikiwa ni pamoja na yale ya vimelea.) Wakati mwingine uvimbe mgumu unaweza kuhisiwa chini ya ngozi.
Matibabu ya Maambukizi ya Minyoo
Kwa maambukizi ya utumbo, praziquantel au nitazoxanide (dawa za kuzuia vimelea)
Kwa dalili zinazotokana na cysticercosis, wakati mwingine kotikosteroidi na dawa ya kuzuia vimelea pamoja na au bila upasuaji
Mtu aliye na tegu wa utumbo anapewa dozi moja ya mdomo ya praziquantel. Kwa maambukizi ya tegu wafupi zaidi, nitazoxanide inaweza kutumika badala yake.
Matibabu ya Cysticercosis
Matibabu ya cysticercosis yanategemea mambo mbalimbali, kama vile dalili na idadi na eneo la uvimbe katika ubongo.
Cysticercosis kwa kawaida haitibiwi isipokuwa inahusisha ubongo. Steroidi (wakati mwingine huitwa kotikosteroidi), kama prednisone,hutolewa kwa watu wenye dalili kutokana na uvimbe kwenye ubongo. Dawa hizi zinaweza kupunguza uvimbe. Watu wenye kifafa wanapewa dawa za kuzuia kifafa. Dawa za kuzuia vimelea (kama albendazole au praziquantel) zinaweza kutumika kuangamiza uvimbe sisti hai kwenye ubongo, lakini hutolewa baada ya dalili kudhibitiwa ipasavyo. Kotikosteroidi pia hutolewa pamoja na dawa za kuzuia vimelea ili kupunguza uvimbe unaosababishwa na uvimbe unaokufa.
Dawa za kuzuia vimelea hazitumiki kutibu uvimbe kwenye jicho au uti wa mgongo kwa sababu zinaweza kusababisha uvimbe mkali ambao unaweza kuharibu tishu za karibu.
Wakati mwingine, upasuaji unahitajika—kwa mfano, wakati uvimbe unapozuia mtiririko wa maji yanayozunguka ubongo na uti wa mgongo (maji ya uti wa mgongo) au wakati uvimbe usababisha matatizo katika uti wa mgongo au jicho.
Uzuiaji wa Maambukizi ya Minyoo
Kinga ya kwanza dhidi ya tegu ni
Kupika kwa kina vipande vyote vya nyama na samaki wa maji safi hadi halijoto ya zaidi ya 145° F (63° C) kwa dakika 3 au zaidi.
Ikiwa nyama imekatwa, halijoto ya kupikia isiyopungua 160° F (71° C) inapendekezwa.
Vipande vyote vya nyama vinapaswa kupumzika kwa dakika 3 baada ya kupikwa kabla ya kukatwa au kula. Nyama zilizokatwa hazihitaji kipindi cha kutulia.
Samaki wa maji safi hawapaswi kuliwa wakiwa wabichi (kama sushi) na wanapaswa kuliwa tu baada ya kupikwa hadi halijoto isiyopungua 145° F (63° C) au kugandisha ipasavyo kwa halijoto chini ya ile ya friza za nyumbani za kawaida. Vipimo hivi vinaua tegu wa samaki.
Njia zifuatazo zinapendekezwa za kugandisha samaki wa maji safi:
Katika -4° F (-20° C) au chini kwa siku 7
Katika -31° F (-35° C) au chini hadi kuwa wagumu, kisha kuhifadhiwa katika -31° F (-35° C) au chini kwa saa 15
Katika -31°F (-35° C) au chini hadi kuwa wagumu, kisha kuhifadhiwa katika -4° F (-20° C) au chini kwa saa 24
Kukausha kwa moshi na kukausha hakuuwi uvimbe.
Kinga nyingine ni
Tathmini ya makini ya nyama na samaki kupitia wakaguzi waliofunzwa
Uvimbe unaonekana katika nyama iliyoambukizwa.
Tiba ya kutosha ya taka za binadamu inavuruga mzunguko wa maisha na hivyo kusaidia kuzuia maambukizi ya tegu wa nyama ng'ombe au tegu wa nyama nguruwe, ikiwa ni pamoja na cysticercosis.
Maambukizi ya tegu wafupi kabisa yanaweza kuzuiliwa kwa kuepuka yafuatayo:
Chakula na maji yanayoweza kuwa na kinyesi
Nafaka zilizochafuliwa na wadudu walioambukizwa
Kwa mfano, wakati wa kusafiri katika nchi ambapo chakula kinaweza kuwa na kinyesi cha binadamu, watu wanapaswa kuosha, kuondoa ganda, na/au kupika mboga na matunda yote kwa kutumia maji salama kabla ya chakula hiki kuliwa.
Kunawa mikono kwa sabuni na maji ya moto baada ya kutumia choo, baada ya kubadilisha nepi na kabla ya kuandaa chakula kunaweza pia kusaidia.
Wafugaji wa nguruwe wanaweza kupunguza kwa kiasi kikubwa matukio ya maambukizi ya tegu wa nguruwe kwa mifugo na binadamu kwa kutumia mchanganyiko wa oxfendazole kwa nguruwe na praziquantel kwa binadamu pamoja na chanjo ya nguruwe TSOL18.
