Rối loạn triệu chứng cơ thể được đặc trưng bởi các phản ứng quá mức hoặc không thích nghi với các triệu chứng thể chất không phải là giả vờ hoặc cố ý tạo ra. Các triệu chứng có thể mới xuất hiện hoặc mãn tính, lan rộng hoặc khu trú, và thay đổi thất thường. Phản ứng suy giảm đối với các triệu chứng kéo dài ít nhất 6 tháng, gây đau khổ, thường làm suy giảm chức năng và có thể dẫn đến thời gian nằm viện kéo dài.
Rối loạn triệu chứng cơ thể đề cập đến những suy nghĩ, cảm xúc và/hoặc hành vi quá mức liên quan đến các triệu chứng của cơ thể, có thể hoặc không thể được giải thích bởi một tình trạng bệnh lý khác. Dữ liệu về tỷ lệ hiện mắc của các rối loạn cơ thể còn hạn chế. Một số nghiên cứu hồi cứu ước tính tỷ lệ mắc bệnh ở quần thể thanh niên và quần thể người trưởng thành dao động từ 4 đến 9% (1). Tuy nhiên, tỷ lệ hiện mắc của bệnh này ở trẻ em vẫn chưa được xác định rõ.
Các rối loạn liên quan bao gồm:
Rối loạn lo âu về bệnh: Trẻ em là cực kỳ sợ rằng chúng có hoặc sẽ mắc phải một rối loạn nghiêm trọng. Họ có thể quá lo lắng về việc họ đang hoặc có thể bị ốm đến mức tình trạng lo âu đó làm suy giảm khả năng hoạt động hàng ngày hoặc gây ra đau khổ đáng kể. Trẻ em có thể hoặc không có các triệu chứng thể chất, nhưng nếu có, mối quan tâm của họ là nhiều hơn về những biến chứng có thể có của các triệu chứng hơn bản thân các triệu chứng.
Rối loạn chuyển đổi: Thông thường, các triệu chứng bao gồm sự suy giảm rõ rệt về chức năng vận động tự nguyện hoặc cảm giác, nhưng đôi khi cũng bao gồm các cử động run rẩy và suy giảm ý thức (gợi ý co giật) và tư thế bất thường của các chi (gợi ý một rối loạn thần kinh hoặc bệnh lý nội khoa khác). Trẻ em có thể có sự suy giảm trong sự phối hợp hoặc cân bằng, sự yếu, tê liệt cánh tay hoặc chân, mất cảm giác một phần cơ thể, động kinh, không đáp ứng, mù, nhìn đôi, điếc, mất tiếng, khó nuốt, cảm giác chẹn ở họng, hoặc bí tiểu.
Rối loạn giả tạo áp đặt lên người khác hoặc lạm dụng y tế đối với trẻ em (trước đây được gọi là hội chứng Munchausen do người khác gây ra): Người chăm sóc (thường là cha mẹ) cố tình làm sai lệch hoặc tạo ra các triệu chứng thực thể ở trẻ, mà không có bất kỳ phần thưởng bên ngoài rõ ràng nào. Ví dụ, họ có thể cho máu hoặc các chất khác vào mẫu nước tiểu để mô phỏng nhiễm trùng tiểu. Việc này dẫn đến việc các chuyên gia chăm sóc sức khỏe chỉ định các xét nghiệm không cần thiết và cung cấp các phương pháp điều trị không cần thiết.
Rối loạn giả bệnh lên bản thân: Trẻ có thể giả vờ có các triệu chứng về thể chất hoặc tự làm điều gì đó để tạo ra các triệu chứng thực thể, mà không cần bất kỳ phần thưởng bên ngoài rõ ràng nào.
Giả bệnh: Giả bệnh, không được xếp vào nhóm các rối loạn liên quan, được phân biệt bởi việc gây ra, giả vờ hoặc phóng đại các triệu chứng thực thể để trục lợi cá nhân.
Các yếu tố tâm lý ảnh hưởng đến các bệnh lý khác: Trẻ em có các triệu chứng bệnh lý và mắc thêm một bệnh lý khác có thể gặp phải các yếu tố tâm lý hoặc hành vi ảnh hưởng tiêu cực đến tình trạng bệnh lý hiện tại bằng cách tác động đến diễn biến, phương pháp điều trị hoặc cơ chế bệnh sinh tiềm ẩn.
Triệu chứng cơ thể và các rối loạn liên quan đều phổ biến ở trẻ trai và trẻ gái nhưng phổ biến ở trẻ vị thành niên nữ hơn so với trẻ nam vị thành niên.
Các triệu chứng và điều trị triệu chứng cơ thể và rối loạn liên quan rất giống với các triệu chứng của rối loạn lo âu. Các triệu chứng không phải là do trẻ cố tình bịa đặt, và trẻ thực sự trải qua những triệu chứng mà trẻ mô tả.
Tài liệu tham khảo chung
1. Klastrup LK, Rosendal M, Rask MT, Christensen KS, Rask CU. Functional somatic symptoms in youths in general practice: A cross-sectional study on prevalence, clinical management and perceived burden. J Psychosom Res. 2022;156:110765. doi:10.1016/j.jpsychores.2022.110765
Chẩn đoán rối loạn triệu chứng cơ thể
Đánh giá tâm thần
Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth edition, Text Revision (DSM-5-TR) criteria
Đôi khi cần làm các xét nghiệm để loại trừ các bệnh lý khác.
Việc chẩn đoán rối loạn triệu chứng của cơ thể dựa trên các tiêu chuẩn từ DSM-5-TR (1). Nhìn chung, để được chẩn đoán mắc 1 trong những rối loạn này, có 1 hoặc nhiều triệu chứng của cơ thể phải gây ra sự đau khổ đáng kể và/hoặc cản trở hoạt động hàng ngày và trẻ phải quá lo lắng về sức khỏe và/hoặc các triệu chứng của trẻ trong suy nghĩ và hành động. Các triệu chứng của cơ thể hoặc vấn đề sức khỏe cũng phải dẫn đến ít nhất một trong những suy nghĩ, cảm xúc hoặc hành vi sau đây:
Suy nghĩ thái quá và dai dẳng về mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng.
Mức độ lo lắng cao dai dẳng về sức khỏe hoặc các triệu chứng
Dành quá nhiều thời gian và năng lượng cho những triệu chứng hoặc vấn đề sức khỏe này.
Một số người có thể có các triệu chứng về cơ thể mà chủ yếu chỉ liên quan đến đau; điều này cần phải được nhận biết và sàng lọc.
Khi bệnh nhân đến khám lần đầu, bác sĩ cần phải hỏi bệnh sử kỹ lưỡng (đôi khi tham khảo ý kiến người thân trong gia đình) và tiến hành khám toàn diện. Thông thường, cần tiến hành thêm các xét nghiệm để xác định xem liệu có phải nguyên nhân là do một bệnh nền nào đó hay không. Vì trẻ em có rối loạn triệu chứng của cơ thể cũng có thể có các bệnh lý toàn thân, nên cần tiến hành các lần khám và kiểm tra/xét nghiệm thích hợp bất cứ khi nào các triệu chứng thay đổi đáng kể hoặc khi xuất hiện các dấu hiệu khách quan. Tuy nhiên, thường tránh làm các xét nghiệm chuyên sâu vì các xét nghiệm đó có thể khiến trẻ càng tin rằng trẻ mắc một chứng bệnh nào đó (ngay cả khi thực tế không có) và các xét nghiệm chẩn đoán không cần thiết cũng có thể gây tổn thương tâm lý cho trẻ.
Nếu không xác định được bất kỳ bệnh y khoa tổng quát nào, bác sĩ có thể sử dụng các kiểm tra sức khỏe tâm thần tiêu chuẩn để giúp xác định xem các triệu chứng là do triệu chứng của cơ thể hay do một rối loạn liên quan. Các bác sĩ thường cũng trò chuyện với trẻ và các thành viên trong gia đình để cố gắng xác định các vấn đề tâm lý tiềm ẩn hoặc các mối quan hệ gia đình gặp trục trặc.
Tài liệu tham khảo về chẩn đoán
1. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), Washington: American Psychiatric Association, 2022.
Điều trị rối loạn triệu chứng cơ thể và các rối loạn liên quan
Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) tập trung vào việc giúp trẻ hiểu được mối liên hệ giữa căng thẳng và các triệu chứng thể chất, phát triển các cơ chế đối phó tích cực (ví dụ: bài tập thở, thư giãn, chánh niệm), thách thức những niềm tin không lành mạnh về sức khỏe và các triệu chứng của trẻ, đồng thời khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động bình thường và đi học.
Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng nhằm cải thiện thể lực, sức bền và khả năng tham gia các hoạt động.
Hỗ trợ/huấn luyện phụ huynh giúp cha mẹ học cách hỗ trợ các chiến lược đối phó mới của con và củng cố các hành vi tích cực.
Đôi khi dùng thuốc để làm giảm các triệu chứng của lo âu và trầm cảm.
Trẻ em và thanh thiếu niên mắc các rối loạn triệu chứng của cơ thể và các rối loạn liên quan sẽ được hưởng lợi từ phương pháp điều trị đa ngành kết hợp CBT có hoặc không có sự tham gia của các thành viên gia đình, hỗ trợ/huấn luyện của cha mẹ, vật lý trị liệu, thuốc để kiểm soát lo âu và trầm cảm đồng mắc và chăm sóc phối hợp bởi chuyên gia chăm sóc chính của trẻ (1).
Mục tiêu chính của điều trị là cải thiện khả năng hoạt động hàng ngày của trẻ (không nhất thiết phải loại bỏ tất cả các triệu chứng của cơ thể) và khuyến khích trẻ tham gia vào các hoạt động bình thường, ngay cả khi các triệu chứng vẫn còn.
Nhìn chung, tiên lượng đối với các rối loạn triệu chứng cơ thể và các rối loạn liên quan ở trẻ em và thanh thiếu niên là khả quan, hầu hết đều hồi phục hoàn toàn hoặc một phần chức năng, đặc biệt khi cha mẹ hoàn toàn chấp nhận và tham gia vào quá trình chẩn đoán và điều trị. Bệnh nhân nhập viện có gia đình hoàn toàn chấp nhận chẩn đoán rối loạn của cơ thể được báo cáo là có nhiều khả năng chấp nhận tư vấn hơn, có tỷ lệ tái nhập viện thấp hơn và đạt được sự hồi phục so với những người mà gia đình họ từ chối hoặc chỉ chấp nhận một phần chẩn đoán (2).
Tài liệu tham khảo về điều trị
1. Soe KC, Lopez WL. Clinical progress note: Management of somatic symptom and related disorders in pediatric inpatients. J Hosp Med. 2022;17(12):996-999. doi:10.1002/jhm.12947
2. Gao X, McSwiney P, Court A, Wiggins A, Sawyer SM. Somatic Symptom Disorders in Adolescent Inpatients. J Adolesc Health. 2018;63(6):779-784. doi:10.1016/j.jadohealth.2018.06.026
Những điểm chính
Trẻ em bận tâm và lo lắng quá mức về sức khoẻ, các triệu chứng thể chất, hoặc khả năng có hoặc mắc phải chứng bệnh nghiêm trọng.
Trẻ em có thể có nhiều triệu chứng (ví dụ: suy giảm khả năng phối hợp hoặc giữ thăng bằng, yếu, liệt hoặc mất cảm giác, co giật, mù lòa, nhìn đôi, điếc) hoặc chỉ 1 triệu chứng nặng, thường là đau.
Tiến hành các lần khám và xét nghiệm thích hợp ban đầu để loại trừ các bệnh lý toàn thân là nguyên nhân gây ra các triệu chứng và nếu các triệu chứng thay đổi đáng kể hoặc xuất hiện các dấu hiệu khách quan, hãy kiểm tra xem có bệnh lý toàn thân mới nào không.
Việc điều trị có thể bao gồm liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), thường kết hợp với chương trình phục hồi chức năng và hỗ trợ/huấn luyện cho cha mẹ nhằm giúp trẻ trở lại nếp sinh hoạt bình thường (ngay cả khi các triệu chứng vẫn còn).
