Ukoma ni maambukizi sugu ambayo kwa kawaida husababishwa na bakteria Mycobacterium leprae au Mycobacterium lepromatosis. Husababisha kuharibika hasa kwa neva za pembeni (neva zilizo nje ya ubongo na uti wa mgongo), ngozi, korodani, macho, na utando wa ute wa pua na koo.
Ukoma upo kuanzia mdogo (ambapo sehemu moja au chache za ngozi zimeathiriwa) hadi mkali (ambapo maeneo mengi ya ngozi yameathiriwa na viungo vingi kupata madhara).
Vipele na uvimbe huonekana, maeneo yaliyoathiriwa hufa ganzi, na misuli inaweza kuwa dhaifu.
Utambuzi wa ugonjwa hutambuliwa kutokana na dalili na kuthibitishwa na uchukuaji wa iliyoathiriwa.
Antibiotiki zinaweza kuzuia ukoma kuendelea lakini haziwezi kurejesha katika hali yake ya awali neva yoyote iliyoharibiwa au kupata ulemavu..
Watu wenye ukoma ambao haujatibiwa huonekana kuwa na umbo baya na mara nyingi huwa na ulemavu mkubwa, hivyo kwa muda mrefu wamekuwa wakiogopwa na kuepukwa na wengine. Ingawa ukoma si wa kuambukiza kwa kiwango cha juu, ni nadra kusababisha kifo, na unaweza kutibiwa kwa ufanisi kwa kutumia antibiotiki, bado ukoma unanyanyapaliwa sana kijamii. Matokeo yake, watu wenye ukoma na wanafamilia wao mara nyingi huwa na matatizo ya kisaikolojia na kijamii.
Duniani kote, idadi ya visa vya ukoma inapungua. Mwaka 2020, takriban visa vipya 130,000 viliripotiwa, na karibu asilimia 73% kati hivyo vilitokea India, Brazili, na Indonesia.
Mwaka 2020, visa vipya 159 viliripotiwa nchini Marekani. Nchini Marekani, visa vingi vya ukoma hutokea kwa watu waliofanya kazi au kuhama kutoka nchi ambazo ukoma umeenea sana. Zaidi ya asilimia 70% ya visa vilitokea katika majimbo sita: California, Florida, Hawaii, New York, Texas, na Louisiana. Visa vingi kati ya hivi vilitokea kwa watu waishio majimbo ya kusini ambao waligusana moja kwa moja na kakakuona wenye mistari tisa, ambao hubeba bakteria wa ukoma.
Ukoma unaweza kutokea katika umri wowote. Uzee ni umri hatarishi wa kupata ukoma, lakini maambukizi yanaonekana kutokea mara nyingi kwa watu wenye umri wa miaka 5 hadi 15 au zaidi ya miaka 30.
Inakadiriwa kwamba watu wengi walioambukizwa Mycobacterium leprae hawapati ukoma kwa sababu mfumo wao wa kingamwili hupambana na maambukizi. Watu wanaopata ukoma wanaweza kuwa na jeni zinazowafanya wawe katika hatari ya kuambukizwa mara tu wanapokuwa katika mazingira yenye maambukizi.
Usambazaji wa ukoma
Ukoma unaweza kuambukizwa kutoka kwa mtu mmoja kwenda kwa mwingine kupitia matone yanayotolewa kutoka puani na mdomoni mwa mtu aliyeambukizwa na hewa yake kuvutwa au kuguswa na mtu ambaye hajaambukizwa. Lakini hata baada ya kugusana na bakteria, watu wengi hawapati ukoma. Karibu nusu ya watu wenye ukoma huenda waliambukizwa kupitia kugusana kwa karibu na kwa kipindi cha muda mrefu na mtu aliyeambukizwa. Kugusana kwa kawaida na kugusana kwa kipindi cha muda mfupi hakuonekani kueneza ugonjwa huo. Ukoma hauwezi kuambukizwa kwa kumgusa tu mtu mwenye maambukizi, kama ambavyo watu wengi wanaamini hivyo. Wafanyakazi wa huduma ya afya mara nyingi hufanya kazi kwa miaka mingi na watu wenye ukoma bila kupata maambukizi.
Armadilo ndio chanzo pekee kilichothibitishwa tofauti na watu, ingawa vyanzo vingine vya wanyama na mazingira vinaweza kuwepo.
Je, Ulijua...
|
Uainishaji wa ukoma
Ukoma unaweza kuainishwa kulingana na aina na idadi ya maeneo ya ngozi yaliyoathiriwa:
Paucibacillary: Watu wenye ukoma wa paucibacillary wana maeneo ya ngozi 5 au machache zaidi yaliyoathiriwa. Hakuna bakteria anayeweza kugunduliwa katika sampuli zilizochukuliwa kutoka kwenye maeneo haya.
Multibacillary: Watu wenye ukoma wa multibacillary wana maeneo ya ngozi 6 au zaidi yaliyoathiriwa na kwamba bakteria wamegunduliwa katika sampuli zilizochukuliwa kutoka kwenye eneo lililoathiriwa.
Ukoma unaweza pia kuainishwa kulingana na dalili walizonazo watu na matokeo mengine:
Tuberculoid: Watu wenye ukoma wa tuberculoid kwa kawaida huwa na maeneo machache ya ngozi yaliyoathiriwa (paucibacillary), na ugonjwa huo ni mdogo, haujaenea sana, na hauambukizi sana.
Lepromatous: Watu wenye ukoma wa lepromatous kwa kawaida huwa na maeneo mengi ya ngozi yaliyoathiriwa (multibacillary), na ugonjwa huo ni mkali zaidi, ulioenea sana, na wa kuambukiza.
Kati: Watu wenye ukoma wa kati wana sifa za ukoma wa tuberculoid na ukoma wa lepromatous.
Katika uainishaji wote huo, aina ya ukoma huamua yafuatayo:
Ni vizuri kiasi gani mtu anaendelea kwa kipindi cha muda mrefu
Ni matatizo gani yanayoweza kutokea
Ni kwa kipindi cha muda gani matibabu ya antibiotiki yanahitajika
Dalili za Ukoma
Kwa sababu bakteria wanaosababisha ukoma huzaana polepole sana, dalili kwa kawaida hazianzi hadi angalau mwaka 1 baada ya watu kuambukizwa. Kwa wastani, dalili huonekana miaka 5 hadi 7 baada ya maambukizi lakini zinaweza kuchukua miaka 20 hadi 30. Mara tu dalili zinapoanza, huongezeka taratibu.
Ukoma huathiri zaidi ngozi na neva za pembeni (neva zilizo nje ya ubongo na uti wa mgongo). Kwa kawaida upele na uvimbe hujitokeza. Hauna mwasho. Maambukizi ya neva hufanya ngozi kuwa na ganzi au misuli kuwa dhaifu katika maeneo yanayodhibitiwa na neva zilizoambukizwa.
Dalili mahususi hutofautiana kulingana na aina ya ukoma.
Ukoma wa tuberculoid: Upele huonekana, unaojumuisha sehemu moja au chache zilizo tambarare, nyepesi zenye mipaka mikali na iliyosimama. Maeneo yanayoathiriwa na upele huu huwa hayana nguvu kwa sababu bakteria huharibu neva za chini.
Ukoma wa lepromatous: Vidonda vingi vidogo au vikubwa vilivyoinuka vya ukubwa na maumbo tofauti huonekana kwenye ngozi. Kuna maeneo mengi yenye ganzi kuliko ukoma wa tuberculoid, na baadhi ya makundi ya misuli yanaweza kuwa dhaifu. Sehemu kubwa ya ngozi na maeneo mengi ya mwili, ikiwa ni pamoja na figo, pua, na korodani, yanaweza kuathiriwa. Kwa wanaume walioathiriwa, matiti yanaweza kuongezeka ukubwa. Watu wanaweza kupoteza kope na nyusi.
Ukoma wa kati: Una sifa za ukoma wa tuberculoid na ukoma wa lepronatous. Bila matibabu, ukoma wa kati unaweza kupungua na kuwa kama hali ya tuberculoid, au unaweza kuwa mbaya zaidi na kuwa kama hali ya lepromatous.
Matatizo ya ukoma
Matatizo makubwa zaidi hutokana na maambukizi ya neva za pembeni, ambayo husababisha kuharibika kwa hisia ya kugusa na kutoweza kuhisi maumivu na halijoto. Watu wenye neva za pembeni zilizoharibika wanaweza kujichoma, kujikata, au kujidhuru wenyewe bila kujua. Uharibifu unaojirudia hatimaye unaweza kusababisha kupotea kwa vidole na vidole vya miguuni. Pia, uharibifu wa neva za pembeni unaweza kusababisha udhaifu wa misuli ambao unaweza kusababisha ulemavu. Kwa mfano, vidole vinaweza kuwa dhaifu, na kusababisha kupinda kwa kuelekea ndani (kama kucha). Misuli inaweza kuwa dhaifu sana kuweza kukunja mguu—hali inayoitwa kushuka kwa mguu. Mishipa ya neva iliyoambukizwa inaweza kupanuka kiasi kwamba wakati wa uchunguzi wa kimwili, madaktari wanaweza kuihisi.
Tuberculoid leprosy causes a rash consisting of lighter areas with sharp, raised borders. Areas affected by this rash are numb because the bacteria damage the nerves underneath.
Tuberculoid leprosy causes a rash consisting of lighter areas with sharp, raised borders. Areas affected by this rash a
CNRI/SCIENCE PHOTO LIBRARY
In this person, leprosy has caused part of the fingers of both hands to be lost.
In this person, leprosy has caused part of the fingers of both hands to be lost.
Image courtesy of Arthur E. Kaye via the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
In this person, leprosy has caused the cartilage in the nose to disintegrate.
In this person, leprosy has caused the cartilage in the nose to disintegrate.
Image courtesy of Dr. Andre J. Lebrun via the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
Tuberculoid leprosy causes a rash consisting of lighter areas with sharp, raised borders. Areas affected by this rash are numb because the bacteria damage the nerves underneath.
Tuberculoid leprosy causes a rash consisting of lighter areas with sharp, raised borders. Areas affected by this rash a
CNRI/SCIENCE PHOTO LIBRARY
In this person, leprosy has caused part of the fingers of both hands to be lost.
In this person, leprosy has caused part of the fingers of both hands to be lost.
Image courtesy of Arthur E. Kaye via the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
In this person, leprosy has caused the cartilage in the nose to disintegrate.
In this person, leprosy has caused the cartilage in the nose to disintegrate.
Image courtesy of Dr. Andre J. Lebrun via the Public Health Image Library of the Centers for Disease Control and Prevention.
Maambukizi ya ngozi yanaweza kusababisha maeneo yenye uvimbe, ambao unaweza kuharibu sana mwonekano wa uso.
Sehemu zingine za mwili zinaweza kuathiriwa:
Miguu: Vidonda vinaweza pia kutokea kwenye nyayo za miguu, na kufanya kutembea kuwe hali ya maumivu.
Pua: Uharibifu kwenye njia za pua unaweza kusababisha pua iliyojaa na kutokwa na damu puani kwa muda mrefu, na ikiwa haitatibiwa, pua inamomonyoka kabisa.
Macho: Uharibifu kwenye macho unaweza kusababisha glakoma au upofu.
Kufanya ngono: Wanaume wenye ukoma wa lepromatous wanaweza kuwa na tatizo la kutosimamisha uume (ukosefu wa nguvu za kiume) na kukosa uwezo wa kuzaa. Maambukizi yanaweza kupunguza kiwango cha testosterone na manii yanayozalishwa na korodani.
Figo: Figo zinaweza zisifanye kazi vizuri. Katika hali mbaya, kushindwa kufanya kazi kwa figo kunaweza kutokea.
Athari za Ukoma
Wakati wa ukoma ambao haujatibiwa au hata unaotibiwa, mfumo wa kinga unaweza kusababisha athari za mwako. Athari hizi zinaweza kusababisha homa na mwako wa ngozi, neva za pembeni, na, mara chache sana, nodi za limfu, viungio, korodani, figo, ini, na macho. Miitikio hiyo inaweza pia kuchangia uharibifu wa neva. Ngozi inayozunguka uvimbe inaweza kuvimba na kuwa nyekundu na kuuma, na uvimbe huo unaweza kuunda vidonda vilivyo wazi. Watu wanaweza kupata homa, nodi za limfu zilizovimba, na maumivu kwenye maungio.
Utambuzi wa Ukoma
Uchunguzi wa sampuli ya tishu za ngozi zilizoambukizwa
Madaktari wanaweza kushuku ukoma kulingana na dalili, kama vile vipele mahususi visivyotoweka, neva zilizopanuka, kupoteza hisia ya kugusa, na ulemavu unaotokana na udhaifu wa misuli. Lakini nchini Marekani, madaktari wanaweza wasifikirie kuhusu ukoma moja kwa moja kwa sababu ni nadra na hawajui dalili zake.
Uchunguzi wa sampuli ya tishu za ngozi zilizoambukizwa kwa kutumia hadubini unathibitisha utambuzi. Kwa sababu bakteria wa ukoma hawakuzwi kwenye maabara, kukuza bakteria kwenye maabara kutumia sampuli za tishu hakuna manufaa.
Vipimo vya damu ili kupima kingamwili kwa bakteria vina manufaa machache kwa sababu kingamwili hazipo kila wakati. (Kingamwili huzalishwa na mfumo wa kingamwili ili kusaidia kulinda mwili dhidi ya mshambuliaji fulani, ikiwa ni pamoja na bakteria wa ukoma.)
Uzuiaji wa Ukoma
Kwa sababu ukoma hauambukizi sana, hatari ya kuenea ni ndogo. Ukoma aina ya lepromatous pekee ambao hautibiwi ndio unaoambukiza, ingawa hata hivyo maambukizi hayaenezwi kwa urahisi. Mara tu matibabu yanapoanza, ukoma hauwezi kuenezwa.
Njia bora ya kuzuia ukoma ni
Kuepuka kugusa majimaji ya mwili na upele kutoka kwa watu walioambukizwa.
Epuka kugusana na armadilo.
Watu ambao wamegusana na watu wenye ukoma na ambao wana umri wa zaidi ya miaka 2 wanaweza kupewa dozi moja ya antibiotiki ya rifampicin kama matibabu ya kuzuia. Dawa hii hutolewa tu baada ya madaktari kubaini kuwa hakuna ukoma na kifua kikuu na kubaini kuwa watu hawana matatizo mengine ambayo yangewazuia kutumia dawa hiyo.
Chanjo ya BCG (bacille Calmette-Guérin), inayotumika kuzuia kifua kikuu, hutoa ulinzi fulani dhidi ya ukoma, lakini haitumiki mara nyingi kuzuia ukoma.
Matibabu ya Ukoma
Dawa za kuua bakteria
Antibiotiki zinaweza kuzuia kuendelea kwa ukoma lakini hazirekebishi uharibifu au ulemavu wowote wa neva. Kwa hivyo, kugundua mapema na matibabu ya mapema ni muhimu sana.
Kwa sababu bakteria wa ukoma huwa sugu kwa dawa ya antibiotiki ikitumika peke yake, madaktari huandika dawa zaidi ya moja.
Kwa sababu ni vigumu kuangamiza bakteria, antibiotiki lazima ziendelee kutumika kwa muda mrefu. Kulingana na ukali wa maambukizi, antibiotiki hutumiwa kwa miezi 6 hadi 12 na wakati mwingine hadi miaka 2.
Dawa zinazochaguliwa hutegemea aina ya ukoma. Zote humezwa kwa mdomo (kwa njia ya mdomo):
Multibacillary: Mchanganyiko wa kawaida wa dawa ni dapsone, rifampin, na clofazimine. Nchini Marekani, watu wazima hupewa rifampin, dapsone, na clofazimine mara moja kwa siku kwa miezi 24. Katika sehemu zingine za dunia, watu wazima wanatumia rifampin na clofazimine mara moja kwa mwezi chini ya usimamizi wa mtaalamu wa afya na dapsone pamoja na clofazimine mara moja kwa siku wao wenyewe. Utaratibu huu unaendelea kwa miezi 12.
Paucibacillary: Nchini Marekani, watu wazima wanapewa rifampin na dapsone mara moja kwa siku kwa miezi 12. Katika sehemu zingine za dunia, watu wazima wanatumia rifampin mara moja kwa mwezi chini ya usimamizi na dapsone mara moja kwa siku bila usimamizi kwa miezi 6.
Dapsone si ghali sana na kwa ujumla ni salama kutumia. Wakati mwingine husababisha vipele vya mzio na upungufu wa damu.
Rifampin, ambayo ni ghali zaidi, ina ufanisi zaidi kuliko dapsone. Madhara yake makubwa zaidi ni kuharibika kwa ini, dalili kama za mafua, na, mara chache, figo kushindwa kufanya kazi.
Clofazimine ni salama kabisa. Athari kuu ni rangi ya ngozi ya muda, ambayo inaweza kuchukua miezi kadhaa kutoweka.
Athari za ukoma hutibiwa kwa kutumia dawa za kumeza za kotikosteroidi. Mwako mdogo wa ngozi hauhitaji matibabu yoyote.
