Hầu hết bệnh nhân bị mất khứu giác có nhận thức bình thường về các chất mặn, ngọt, chua và đắng nhưng không phân biệt được vị ngon, điều này chủ yếu phụ thuộc vào khứu giác. Do đó, họ thường phàn nàn về việc mất cảm giác vị giác (mất vị giác) và không thưởng thức đồ ăn.
Nguyên nhân
Mất khứu giác xảy ra khi sưng hoặc tắc nghẽn khác trong mũi ngăn không cho các loại mùi tiếp cận khu vực khứu giác; khi biểu mô thần kinh khứu giác bị phá hủy; hoặc khi dây, hành, đường dẫn hoặc kết nối trung tâm của dây thần kinh khứu giác bị phá hủy (xem bảng Một số nguyên nhân gây mất khứu giác).
Một số nguyên nhân gây mất khứu giác
Nguyên nhân |
Dấu hiệu gợi ý |
Phương pháp chẩn đoán |
Tắc nghẽn trong mũi |
||
|
Tiền sử có các triệu chứng dị ứng mạn tính (ví dụ: ngạt mũi, chảy nước mũi trong), không đau |
Đánh giá lâm sàng |
|
|
Thường nhìn thấy các polyp khi khám |
Đánh giá lâm sàng |
|
Phá hủy biểu mô thần kinh khứu giác |
||
|
Viêm mũi mạn tính với niêm mạc teo và xơ cứng, tình trạng thông thoáng của hốc mũi, hình thành vảy, mùi hôi |
Đánh giá lâm sàng Đôi khi sinh thiết cho thấy biểu mô trụ có mao bình thường chuyển thành biểu mô vảy phân tầng (dị sản vảy) và màng mô liên kết giảm về số lượng và giảm mạch máu |
|
|
Dẫn lưu nhầy mủ kéo dài, ghi nhận các bệnh nhiễm trùng |
Đánh giá lâm sàng Chụp CT Chụp toàn cảnh cho thấy các chóp răng hàm trên để loại trừ áp xe răng |
|
|
Khởi phát sau khi có nhiễm trùng trên lâm sàng |
Đánh giá lâm sàng |
|
|
Bệnh do coronavirus 2019 (COVID-19)* |
Khởi phát thường có trước các triệu chứng nhiễm trùng khác (ví dụ: sốt, ho) |
Cách ly, xét nghiệm vi rút nếu có |
|
Các loại thuốc (ví dụ: amphetamine, enalapril, estrogen, naphazoline, phenothiazin, reserpin; sử dụng thuốc chống sung huyết kéo dài) |
Thông thường có tiền sử phơi nhiễm rõ ràng |
Đánh giá lâm sàng |
|
Các độc tố (ví dụ: cadmium, mangan) |
Thông thường có tiền sử phơi nhiễm rõ ràng |
Đánh giá lâm sàng |
|
Các khối u (nguyên nhân hiếm gặp) |
Có thể bị nhìn mờ hoặc chỉ bị mất khứu giác |
Chụp CT Chụp MRI |
Phá hủy các con đường trung tâm |
||
|
Bệnh Alzheimer |
Gần đây có lú lẫn tiến triển và mất trí nhớ |
Chụp MRI Kiểm tra trí nhớ tuần tự |
|
Các bệnh lý thoái hóa thần kinh (ví dụ: đa xơ cứng) |
Các đợt ngắt quãng có các triệu chứng thần kinh khác (ví dụ: yếu, tê, khó nói, khó nhìn hoặc khó nuốt |
Chụp MRI Đôi khi là chọc dò tủy sống |
|
Rõ ràng theo tiền sử |
Chụp CT |
|
|
Phẫu thuật, nhiễm trùng, hoặc khối u nội sọ |
Phẫu thuật và nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương rõ ràng theo tiền sử Các khối u có hoặc không có các triệu chứng thần kinh khác |
Chụp CT hoặc chụp MRI |
|
* Phá hủy biểu mô khứu giác vẫn chưa được xác nhận là cơ chế gây mất khứu giác. |
||
Các nguyên nhân chính gây mất khứu giác bao gồm
-
Chấn thương đầu (người lớn trẻ tuổi)
-
Các bệnh nhiễm trùng do vi rút và bệnh Alzheimer (người cao tuổi)
Nhiễm trùng đường hô hấp trên trước đó, đặc biệt là nhiễm cúm, có liên quan đến 14 đến 26% số tất cả các trường hợp có giảm khứu giác hoặc mất khứu giác.
Các loại thuốc có thể góp phần gây mất khứu giác trên những bệnh nhân nhạy cảm. Các nguyên nhân khác bao gồm chiếu xạ ở đầu và ở cổ, phẫu thuật mũi hoặc phẫu thuật xoang gần đây, khối u ở mũi và ở não và các độc tố. Vai trò của thuốc lá là không chắc chắn.
Mất khứu giác có thể là triệu chứng sớm, và đó là một manh mối của bệnh coronavirus 2019 (COVID-19), do hội chứng hô hấp cấp tính nặng coronavirus 2 (SARS-CoV-2) gây ra.
Đánh giá
Tiền sử
Tiền sử của bệnh cần phải đánh giá tiến trình thời gian của các triệu chứng và mối liên quan của các triệu chứng này với bất kỳ nhiễm trùng đường hô hấp trên hoặc chấn thương đầu nào. Các triệu chứng quan trọng liên quan là ngạt mũi, chảy nước mũi hoặc cả hai. Cần phải đánh giá bản chất của chảy nước mũi (ví dụ: toàn nước, có nhầy, có mủ, có máu).
Xem xét các hệ thống cần phải đánh giá các triệu chứng thần kinh, đặc biệt là các triệu chứng liên quan đến tình trạng tâm thần (ví dụ: gần đây có khó nhớ) và các dây thần kinh sọ (ví dụ: nhìn đôi, khó nói hoặc khó nuốt, ù tai, chóng mặt).
Bệnh sử cần phải bao gồm tiền sử bị các tình trạng bệnh lý ở xoang, chấn thương sọ não hoặc phẫu thuật sọ não, dị ứng, thuốc đã sử dụng và phơi nhiễm với hóa chất hoặc khói.
Khám thực thể
Dấu hiệu cảnh báo
Giải thích các dấu hiệu
Khởi phát đột ngột sau khi bị chấn thương đầu nghiêm trọng hoặc sau khi phơi nhiễm với độc tố, vấn đề này gợi ý mạnh mẽ về việc biến cố đó là nguyên nhân.
Tiền sử bị viêm xoang-mũi mạn tính là gợi ý, đặc biệt là khi khám có thể nhìn thấy có tắc nghẽn đáng kể, polyp hoặc cả hai. Tuy nhiên, vì những dấu hiệu này phổ biến trong quần thể, bác sĩ cần phải cảnh giác để tránh bỏ qua một tình trạng bất thường khác. Gần đây có lú lẫn tiến triển và mất trí nhớ ở một bệnh nhân cao tuổi gợi ý bệnh Alzheimer là nguyên nhân. Các triệu chứng thần kinh thịnh suy ảnh hưởng đến nhiều khu vực gợi ý bệnh thoái hóa thần kinh như đa xơ cứng. Mất khứu giác tiến triển chậm ở một bệnh nhân cao tuổi không có triệu chứng hoặc dấu hiệu nào khác gợi ý quá trình lão hóa bình thường là nguyên nhân.
Kiểm tra
Kiểm tra khứu giác tại phòng khám có thể giúp xác định rối loạn chức năng khứu giác. Thông thường là kẹp một lỗ mũi và để dưới lỗ mũi không bị bịt một loại mùi hăng như là mùi của lọ đựng cà phê, quế hoặc thuốc lá; nếu bệnh nhân có thể xác định được chất này thì khứu giác được cho là nguyên vẹn. Việc kiểm tra được lặp lại ở lỗ mũi kia để xác định xem đáp ứng có ở hai bên hay không. Rất tiếc là kiểm tra này mang tính thô sơ và không đáng tin cậy.
Nếu có mất khứu giác và không có nguyên nhân rõ ràng trên đánh giá lâm sàng (xem bảng Một số nguyên nhân gây mất khứu giác) thì bệnh nhân cần phải được chụp CT đầu (bao gồm cả các xoang) có thuốc cản quan để loại trừ khối u hoặc gãy xương không được chẩn đoán của nền hố sọ trước. Chụp MRI cũng được sử dụng để đánh giá bệnh lý nội sọ và cũng có thể cần thiết, đặc biệt là trên những bệnh nhân không có bệnh lý ở mũi hoặc ở xoang trên phim chụp CT.
Cũng cần phải thực hiện việc đánh giá tâm sinh lý về nhận dạng và phát hiện ngưỡng mùi và vị. Đánh giá này thường liên quan đến việc sử dụng một hoặc một số bộ dụng cụ xét nghiệm có bán trên thị trường. Một bộ dụng cụ sử dụng bộ cạo và hít các mùi, trong khi một bộ dụng cụ khác là pha loãng tuần tự một hóa chất có mùi.
Nếu nghi ngờ COVID-19, bệnh nhân cần phải được kiểm tra và quản lý theo các quy trình ở địa phương.
Điều trị
Nguyên nhân cụ thể sẽ được điều trị; tuy nhiên, mùi không phải lúc nào cũng hồi phục, kể cả sau khi điều trị viêm xoang thành công.
Không có phương pháp điều trị mất khứu giác. Bệnh nhân không bị mất một số khứu giác có thể tìm các chất tạo hương mạnh để bổ sung vào thức ăn, giúp cải thiện cảm giác thích thú của họ khi ăn. Thiết bị báo khói, có vai trò quan trọng trong tất cả các gia đình, thậm chí còn cần thiết hơn cho bệnh nhân bị mất khứu giác. Bệnh nhân cần phải thận trọng về việc tiêu thụ thực phẩm lưu trữ và sử dụng khí đốt tự nhiên để nấu ăn hoặc sưởi ấm, bởi vì họ gặp khó khăn trong việc phát hiện thực phẩm bị hư hỏng hoặc rò rỉ khí.
