MSD Manual

Hãy xác nhận rằng quý vị là chuyên gia chăm sóc sức khỏe

Đang tải

Tê bì

Theo

Michael C. Levin

, MD,

  • Saskatchewan Multiple Sclerosis Clinical Research Chair and Professor of Neurology and Anatomy-Cell Biology
  • College of Medicine, University of Saskatchewan
  • Adjunct Professor of Neurology
  • University of Tennessee Health Science Center

Xem lại/Duyệt lại toàn bộ lần cuối Thg7 2016| Sửa đổi nội dung lần cuối cùng Thg7 2016
Nguồn chủ đề

"Tê bì" có thể là từ bệnh nhân dùng để mô tả các triệu chứng khác nhau, bao gồm mất cảm giác, dị cảm, yếu cơ hoặc liệt. Tuy nhiên, tê bì thực chất là mất cảm giác, có thể một phần (giảm cảm giác) hoặc hoàn toàn (mất cảm giác). Tê bì có thể liên quan đến 3 loại cảm giác chính - cảm giác sờ, cảm giác đau và nhiệt độ, và cảm giác vị trí và rung - ở mức độ như nhau hoặc khác nhau.

Tê thường đi kèm với cảm giác đau nhói bất thường (như kim châm) không liên quan đến kích thích cảm giác (dị cảm). Các biểu hiện khác (ví dụ: đau, liệt ngọn chi, rối loạn chức năng dây thần kinh sọ não) cũng có thể xuất hiện tùy thuộc vào nguyên nhân.

Tác dụng không mong muốn của tê bì mạn tính bao gồm

  • Khó khăn khi đi bộ và lái xe

  • Tăng nguy cơ ngã

Ngoài ra, nó có thể khiến bệnh nhân không phát hiện được các tổn thương nhiễm trùng, loét chân do đái tháo đường, chấn thương, dẫn đến việc điều trị chậm.

Sinh lý bệnh

Giải phẫu học

Trung tâm cảm giác trong não kết nối với các dây thần kinh sọ và các đường dẫn truyền cảm giác của tủy sống. Các sợi cảm giác thoát ra từ tủy sống sẽ kết hợp với nhau ngay bên ngoài cột tủy để hình thành nên các rễ thần kinh phía sau (ngoại trừ đốt C1-xem Hình: Dây thần kinh tủy sống.). 30 rễ cảm giác phía sau này kết hợp với rễ vận động tương ứng để hình thành dây thần kinh tủy sống. Các nhánh của dây thần kinh tủy cổ và thắt lưng sẽ kết hợp ở phân cuối để hình thành các đám rối và sau đó phân ra thành các dây thần kinh. Các dây thần kinh liên sườn không tạo các đám rối; những dây thần kinh này tương ứng với phân đoạn xuất phát từ tủy sống. Thuật ngữ thần kinh ngoại vi đề cập đến phần dây thần kinh cách xa rễ thần kinh và đám rối thần kinh.

Dây thần kinh tủy sống.

Dây thần kinh tủy sống.

Các rễ thần kinh từ các đoạn tủy sống xa nhất đi xuống bên trong ống sống, bên dưới phần cuối của tủy sống, tạo thành đám rối đuôi ngựa. Đám rối đuôi ngựa chi phối cảm giác của chân, vùng mu, khung chậu và khu vực xương cùng (khu vực yên ngựa).

Tủy sống được chia thành các phân đoạn chức năng tương ứng với cho kết hợp của các cặp dây thần kinh tủy sống. Vùng da được chi phối bởi một dây thần kinh tủy sống nhất định là khoanh cảm giác da tương ứng với khoanh tủyxem Hình: Khoanh cảm giác trên da. ).

Khoanh cảm giác trên da.

(Vẽ lại theo Keegan JJ, Garrett FD, Bản vẽ giải phẫu 102: 409-437, 1948; được sử dụng với sự cho phép của Viện Wistar, Philadelphia, Pennsylvania.)

Khoanh cảm giác trên da.

Cơ chế

Tê bì có thể xảy do rối loạn chức năng bất cứ nơi nào dọc theo đường dẫn truyền từ các thụ thể cảm giác đi lên và bao gồm vỏ não. Các cơ chế thường gặp bao gồm:

Nguyên nhân

Có nhiều nguyên nhân gây tê. Mặc dù có sự trùng lặp, việc phân chia các nguyên nhân dựa trên kiểu tê bì có thể hữu ích (xem Bảng: Một số nguyên nhân gây tê bì).

Bảng
icon

Một số nguyên nhân gây tê bì

Nguyên nhân

Những phát hiện gợi ý

Tiếp cận chẩn đoán

Tê bì một bên của cả hai chi *

Rối loạn chức năng vỏ não (ví dụ, đột quỵ, khối u, xơ cứng rải rác, các bệnh não do thoái hoá)

Mất cảm giác vùng mặt và cơ thể cùng bên, kèm theo mất cảm giác vỏ não (ví dụ giảm khả năng viết, giảm khả năng định vị, kiệt sức)

Thường thiếu sót thần kinh không liên quan cảm giác (ví dụ, liệt, tăng phản xạ, thất điều)

CHT hoặc CLVT

Rối loạn chức năng phần trên thân não đồi thị (ví dụ: đột quỵ, khối u, áp xe)

Mất cảm giác vùng mặt và cơ thể cùng bên

Thường tổn thương thần kinh sọ (ví dụ, liệt vận nhãn đối diện với bên có triệu chứng tê trong một số trường hợp đột quỵ khu vực phần trên thân não)

CHT (ưu tiên cho rối loạn chức năng thân não) hoặc CLVT

Rối loạn chức năng phần thấp của thân não (ví dụ, đột quỵ, khối u, các bệnh não thoái hóa)

Mất cảm giác vùng mặt đối bên với vùng mất cảm giác trên cơ thể (phân bố rối loạn cảm giác mặt-cơ thể bắt chéo)

Thường tổn thương thần kinh sọ

CHT

Tê các chi hoặc thân mình cả hai bên

Bệnh tủy cắt ngang (ví dụ, ép tủy, viêm tủy ngang)

Mất chức năng cảm giác, vận động và phản xạ phía dưới một đốt tủy cụ thể

Rối loạn chức năng thực vật (ví dụ rối loạn chức năng ruột, bàng quang, rối loạn cương, giảm bài tiết mồ hôi)

CHT

Rối loạn chức năng cột sau tủy sống (ví dụ, xơ cứng rải rác, vitamin B12 thiếu hụt, bệnh tabes cột sau tủy sống)

mất cảm giác rung và cảm giác tư thế vị trí không cân xứng

Trong bệnh thiếu vitamin B12, các triệu chứng xuất hiện cả hai bên và đối xứng (thường là do rối loạn chức năng tủy sống, mặc dù bệnh lý thần kinh ngoại vi có thể góp phần)

CHT

Nồng độ Vitamin B12, số lượng tế bào và protein dịch não tủy (DNT),xét nghiệm máu và DNT tìm giang mai

Chèn ép vùng đuôi ngựa - còn gọi là hội chứng đuôi ngựa (ví dụ, do thoát vị đĩa đệm cột sống hoặc các ổ di căn cột sống hoặc tủy sống)

Tê bì ảnh hưởng chủ yếu khu vực đáy chậu (vùng yên ngựa)

Thường bí đái, đại tiện không tự chủ, và/hoặc mất phản xạ cơ vòng (ví dụ, phản xạ co thắt hậu môn, phản xạ hành hang)

CHT

  • Bệnh đa dây thần kinh tổn thương ưu thế sợi trục (ví dụ những bệnh liên quan đến thuốc, bệnh đái tháo đường, bệnh thận mãn tính, các bệnh rối loạn chuyển hóa)

  • Bệnh đa dây thần kinh mất myelin (như hội chứng Guillain-Barré, Bệnh đa thần kinh mất myelin mạn tính, bệnh đa dây thần kinh mất myelin do ngộ độc hoặc có liên quan đến thuốc)

Dị cảm và rối loạn cảm giác hai bên, gần như đối xứng, chủ yếu ở ngọn chi (phân bố kiểu đi găng- đi tất)

Đôi khi liệt và giảm phản xạ (ví dụ trong các bệnh đa dây thần kinh mất myelin)

Xét nghiệm điện sinh lý để chẩn đoán

Xét nghiệm dựa trên rối loạn nghi ngờ

Bệnh đơn dây thần kinh nhiều ổ-được gọi là viêm một dây thần kinh nhiều ổ (ví dụ, liên quan đến bệnh mô liên kết, nhiễm trùng, hoặc rối loạn chuyển hóa như đái tháo đường)

Tê bì kèm theo đau hoặc không

Thông thường, rối loạn vận động và phản xạ trong khu vực chi phối của nhiều dây thần kinh ngoại vi, đôi khi ảnh hưởng lần lượt một số dây thần kinh cụ thể (nhưng có thể không phân biệt được trên lâm sàng do phân bố kiểu đi găng tay hoặc đi tất)

Thường làm xét nghiệm điện sinh lý để chẩn đoán và xét nghiệm dựa trên rối loạn nghi ngờ

Tê một phần của chi

Bệnh rễ thần kinh (ví dụ thoát vị đĩa đệm, chèn ép do thoái khớp hoặc viêm khớp dạng thấp, viêm màng não do ung thư, bệnh rễ thần kinh do nhiễm khuẩn)

Đau (đôi khi như sốc điện), rối loạn cảm giác và thường kèm theo rối loạn vận động và / hoặc phản xạ trong khu vực chi phối của rễ thần kinh (xem Bảng: Các triệu chứng của các bệnh rễ thần kinh thông thường phân theo khoanh tủy)

Đau có thể nặng hơn bằng cách di chuyển cột sống hoặc làm nghiệm pháp Valsalva

CHT hoặc CLVT

Đôi khi làm xét nghiệm điện sinh lý để chẩn đoán

Bệnh lý đám rối (ví dụ, bệnh lý đám rối thần kinh cánh tay hoặc thắt lưng, viêm dây thần kinh cánh tay, hội chứng sườn-cổ)

Rối loạn cảm giác, đau,và rối loạn vận động ở một phần chi (đôi khi gần toàn bộ chi) trong một khu vực chi phối rộng hơn khu vực bị ảnh hưởng do bệnh rễ thần kinh hoặc bệnh đơn dây thần kinh

Xét nghiệm điện sinh lý để chẩn đoán

CHT trừ khi nguyên nhân là chấn thương hoặc nghi ngờ viêm dây thần kinh cánh tay

Bệnh đơn dây thần kinh (ví dụ: hội chứng ống cổ tay, khuỷu tay, cánh tay; liệt dây trụ, dây quay và dây mác)

Tê bì (có hoặc không có đau), rối loạn vận động và phản xạ trong khu vực chi phối của một dây thần kinh ngoại biên

Đánh giá lâm sàng

Đôi khi làm xét nghiệm điện sinh lý để chẩn đoán

* Chỉ có toàn bộ một chi bị ảnh hưởng; thân mình có thể bị ảnh hưởng.

Hội chứng chóp tủy là một bệnh lý tủy ngang ở mức L1. Các triệu chứng tương tự như các hội chứng đuôi ngựa.

Các triệu chứng có thể cả hai bên

Thoái hóa khớp (osteoarthritis).

Đánh giá

Tê bì có thể gặp trong rất nhiều bệnh lý, nên cần thực hiện đánh giá tuần tự.

  • Trước tiên, xác định vị trí tê bì nhằm định khu phần thần kinh bị ảnh hưởng.

  • Sau đó, các đặc điểm lâm sàng khác-đặc biệt là khởi phát, các triệu chứng thần kinh cơ năng và thực thể kèm theo, sự đối xứng triệu chứng sẽ giúp thu hẹp chẩn đoán phân biệt và từ đó đưa ra thêm các câu hỏi hoặc chỉ định các xét nghiệm sau đó.

Mặc dù trong thực hành, một số yếu tố trong bệnh sử thường được khai thác một cách chọn lọc (ví dụ, bệnh nhân có hội chứng đột quỵ điển hình thường không được hỏi nhiều về các yếu tố nguy cơ bị bệnh đa thần kinh và ngược lại), nhiều thành phần có liên quan trong bệnh sử được trình bày ở đây với mục đích cung cấp thông tin.

Bệnh sử

Bệnh sử hiện tại nên sử dụng câu hỏi mở để yêu cầu bệnh nhân mô tả cảm giác tê bì. Cần xác định thời điểm khởi phát, thời gian tồn tại và tiến triển của triệu chứng . Quan trọng nhất là

  • Vị trí của cảm giác tê bì

  • Các triệu chứng thần kinh đi kèm (ví dụ, liệt, loạn cảm, rối loạn cơ tròn như đại tiểu tiện không tự chủ hoặc bí đái, thất ngôn, mất thị lực, song thị, rối loạn nuốt, suy giảm nhận thức)

Cần tìm kiếm các yếu tố khởi phát (chèn ép một chi, chấn thương, tiền sử ngộ độc gần đây, ngủ ở tư thế gây chèn ép, các triệu chứng nhiễm trùng).

Khám toàn thân nên xác định các triệu chứng của nguyên nhân gây bệnh. Một số ví dụ

  • Đau lưng và / hoặc cổ: Thoái khớp - hoặc viêm khớp dạng thấp - phối hợp thoát vị đĩa đệm hoặc ép tủy

  • Sốt và / hoặc phát ban: Nhiễm trùng thần kinh, bệnh rễ thần kinh nhiễm khuẩn, nhiễm trùng não hoặc bệnh lý thấp

  • Đau đầu: U não, đột quỵ, hoặc bệnh lý khác tại não

  • Đau khớp: Các bệnh lý thấp

  • Suy dinh dưỡng: thiếu Vitamin B12

  • Ăn quá nhiều hải sản chứa nhiều thủy ngân: bệnh đa dây thần kinh

Tiền sử nên xác định bệnh đã biết có thể gây tê, nhất là các nguyên nhân sau đây:

  • Bệnh đái tháo đường hoặc bệnh thận mạn: Bệnh đa dây thần kinh

  • Nhiễm trùng như HIV, giang mai, hoặc bệnh Lyme: Viêm đa dây thần kinh hoặc viêm não

  • CAD, rung nhĩ, xơ vữa động mạch, hoặc hút thuốc: Đột quỵ

  • Thoái khớp hoặc viêm khớp dạng thấp: Bệnh rễ thần kinh

Tiền sử gia đình nên bao gồm thông tin về các bệnh lý thần kinh có tính chất gia đình. Tiền sử dùng thuốc và xã hội nên bao gồm thông tin về tất cả các loại thuốc và chất gây nghiện đã sử dụng và sự tiếp xúc với chất độc trong công việc.

Khám thực thể

Khám thần kinh đầy đủ, chú trọng vào vị trí và các khu vực thần kinh chi phối các rối loạn phản xạ, vận động và cảm giác. Nhìn chung, kiểm tra phản xạ là kiểm tra khách quan nhất, và kiểm tra cảm giác có tính chủ quan nhất; thường không thể xác định chính xác khu vực mất cảm giác.

Dấu hiệu cảnh báo

Những phát hiện sau đây cần được quan tâm đặc biệt:

  • Tê xuất hiện đột ngột (ví dụ, trong vòng vài phút hoặc vài giờ)

  • Liệt đột ngột hoặc khởi phát nhanh chóng (trong vòng vài giờ hoặc vài ngày)

  • Khó thở

  • Dấu hiệu của hội chứng đuôi ngựa hoặc hội chứng chóp cùng (ví dụ, mất cảm giác vùng yên ngựa, đại tiểu tiện không tự chủ, mất phản xạ co thắt hậu môn)

  • Thiếu sót thần kinh phía dưới một đốt tủy

  • Mất cảm giác trên cả mặt và thân (cùng bên hoặc đối bên)

Phân tích triệu chứng

Các mô hình giải phẫu của các triệu chứng có thể gợi ý vị trí tổn thương nhưng thường không cụ thể. Nói chung,

  • Tê ở một đoạn chi: tổn thương hệ thần kinh ngoại vi

  • Tê một bên của cả hai chi (có hoặc không có tê vùng thân mình): Tổn thương não

  • Tê đối xứng hai, vị trí dưới khoanh cảm giác da: Bệnh tủy ngang (tổn thương tủy sống)

  • Tê hai bên không tương ứng với khoanh rối loạn cảm giác da cụ thể: Bệnh đa dây thần kinh, bệnh đơn dây thần kinh đa ổ, hoặc tổn thương cục bộ não hoặc tủy

Các kiểu định khu cụ thể hơn bao gồm:

  • Phân bố kiểu đi găng: Khi các dấu hiệu vận động rất lu mờ hoặc không có, thường là bệnh đa dây thần kinh tổn thương sợi trục; khi đi kèm với yếu và co cứng (ví dụ, tăng phản xạ, tăng trương lực cơ, dấu hiệu Babinski dương tính), đôi khi gặp trong trường hợp vẹo cột sống cổ, bệnh đa dây thần kinh mất myeline hoặc tổn thương mất myeline của tủy sống

  • Rối loạn cảm giác tại 1 tiết đoạn thần kinh: tổn thương rễ thần kinh (bệnh rễ thần kinh)

  • Tổn thương một chi với nhiều hơn một dây thần kinh hoặc một rễ thần kinh bị ảnh hưởng: tổn thương đám rối thần kinh (plexopathy)

  • Nhiều dây thần kinh ngoại vi có liên quan hoặc không liên quan: Bệnh đơn dây thần kinh nhiều ổ

  • Mất cảm giác tư thế vị trí và cảm giác rung không cân xứng: rối loạn chức năng cột sau tủy sống hoặc bệnh thần kinh ngoại vi mất myelin

  • Phân bố khu vực yên ngựa: Hội chứng chóp cùng hoặc chèn ép đuôi ngựa (hội chứng đuôi ngựa)

  • Sự phân bố rối loạn bắt chéo giữa mặt và thân minh (ví dụ: mặt và thân mình bị ảnh hưởng ở hai bên khác nhau): Tổn thương khu vực thấp của thân não

  • phân bố rối loạn ở mặt và cơ thể cùng bên : Tổn thương phần trên của thân não, đồi thị hoặc vỏ não

Triệu chứng gợi ý có sự tham gia của nhiều vùng giải phẫu (ví dụ, tổn thương cả não và tủy sống) đồng nghĩa với việc có nhiều tổn thương (ví dụ, xơ cứng rải rác, khối u di căn, thoái hoá não nhiều ổ hoặc bệnh lý tủy sống) hoặc nhiều nguyên nhân gây bệnh

Tốc độ khởi phát triệu chứng giúp gợi ý cơ chế bệnh sinh:

  • Gần như tức thời (thường là vài giây, đôi khi vài phút): thiếu máu cục bộ hoặc chấn thương

  • vài giờ đến nhiều ngày: Nhiễm trùng hoặc nhiễm độc-rối loạn chuyển hóa

  • vài ngày đến hàng tuần: Nhiễm trùng, nhiễm độc -chuyển hóa, hoặc miễn dịch trung gian

  • Vài tuần đến vài tháng: Ung thư hoặc thoái hoá

Mức độ đối xứng cũng giúp gợi ý. Tính chất đối xứng cao thường gợi ý nguyên nhân hệ thống (bệnh lý chuyển hóa, ngộ độc, thuốc, nhiễm trùng, hoặc sau nhiễm trùng, thiếu vitamin). Tính đối xứng hoàn toàn thường gợi ý nguyên nhân cấu trúc (khối u, chấn thương, đột quỵ, chèn ép đám rối hoặc thần kinh ngoại vi, bệnh lý thoái hoá một ổ hoặc đa ổ).

Sau khi xác định vị trí tổn thương, tốc độ khởi phát và mức độ đối xứng, chẩn đoán sẽ thu hẹp lại khá nhiều, từ đó việc tập trung vào các đặc điểm lâm sàng để phân biệt các nguyên nhân sẽ mang tính thực tiễn hơn nhiều(xem Bảng: Một số nguyên nhân gây tê bì). Ví dụ, nếu đánh giá ban đầu gợi ý bệnh đa thần kinh tổn thương sợi trục, đánh giá tiếp theo tập trung vào các đặc tính của mỗi loại thuốc, chất độc, và rối loạn có thể gây ra bệnh đa dây thần kinh

Xét nghiệm

Cần tiến hành xét nghiệm trừ khi chẩn đoán đã rõ ràng trên lâm sàng và điều trị bảo tồn được lựa chọn (ví dụ, trong một số trường hợp hội chứng ống cổ tay, thoát vị đĩa đệm hoặc chấn thương thần kinh). Lựa chọn xét nghiệm dựa trên vị trí giải phẫu của bệnh lý căn nguyên hướng đến:

  • Thần kinh ngoại vi hoặc rễ thần kinh : đo tốc độ dẫn truyền thần kinh và điện cơ (xét nghiệm điện sinh lý để chẩn đoán)

  • Não hoặc tủy sống: CHT

Các xét nghiệm chẩn đoán điện sinh lý có thể giúp phân biệt giữa bệnh của dây thần kinh và bệnh của đám rối thần kinh (các tổn thương cách xa rễ thần kinh) và các tổn thương gần gốc thần kinh hơn (ví dụ, bệnh lý rễ thần kinh) và giữa các loại của bệnh đa dây thần kinh (ví dụ như tổn thương sợi trục và mất myeline, di truyền và mắc phải).

Nếu các phát hiện lâm sàng gợi ý tổn thương cấu trúc của não hoặc tủy sống hoặc bệnh rễ thần kinh, thường phải chỉ định CHT. CLVT thường là lựa chọn thứ hai nhưng có thể đặc biệt hữu ích nếu CHT không sẵn có (trong trường hợp cấp cứu).

Sau khi định khu được tổn thương, xét nghiệm tiếp theo có thể tập trung vào các bệnh lý đặc hiệu (chuyển hóa, nhiễm trùng, ngộ độc, tự miễn dịch, hoặc bệnh hệ thống khác). Ví dụ, nếu các phát hiện gợi ý bệnh đa dây thần kinh, các xét nghiệm tiếp theo thường bao gồm công thức máu, điện giải đòo, xét nghiệm chức năng thận, xét nghiệm nhanh reagin huyết tương, và đo nồng độ glucose máu khi đói, hemoglobin A1C, vitamin B12, folate và TSH. Một số bác sĩ lâm sàng yêu cầu điện di protein huyết thanh.

Điều trị

Điều trị hướng tới các bệnh lý gây ra cảm giác tê.

Bệnh nhân mất cảm giác bàn chân, đặc biệt nếu có tình trạng rối loạn tuần hoàn tại chỗ, cần phải có biện pháp phòng ngừa và phát hiện tổn thương. Cần có giày và tất phù hợp khi đi bộ, cần kiểm tra giày dép trước khi đi. Phải kiểm tra bàn chân thường xuyên để phát hiện loét và các dấu hiệu nhiễm trùng. Bệnh nhân giảm cảm giác ở tay và ngón tay cần cảnh giác khi bê các đồ vật nóng hoặc sắc nhọn.

Bệnh nhân bị mất cảm giác lan tỏa hoặc mất cảm giác vị trí nên được chuyển đến một chuyên viên trị liệu vật lý để luyện tập dáng đi. Nên áp dụng các biện pháp để phòng ngừa ngã.

Nên giám sát kỹ năng lái xe.

Những điểm chính

  • Sử dụng câu hỏi mở để yêu cầu bệnh nhân mô tả cảm giác tê.

  • Các mô hình giải phẫu và tiến triển theo thời gian của các triệu chứng giúp thu hẹp danh sách các chẩn đoán có thể.

  • Nếu một phần chi bị tê, có thể do dây thần kinh ngoại vi, đám rối thần kinh, hoặc tổn thương rễ thần kinh.

  • Nếu cả hai chân bị tê ở một bên, có hoặc không có tê thân mình cùng bên, nghĩ đến tổn thương não.

  • Nếu bệnh nhân bị tê hai bên phía dưới khoanh tủy, đi kèm tổn thương vận động và phản xạ, nghĩ đến tổn thương tủy cắt ngang.

  • Nếu bệnh nhân bị tê hai bên không tương ứng với đoạn khoanh tủy, nghĩ đến bệnh đa dây thần kinh, bệnh đơn dây thần kinh đa ổ, hoặc tổn thương tủy sống hoặc não dạng mảng.

  • Nếu tê có phân bố kiểu đi găng, nghĩ đến bệnh đa dây thần kinh tổn thương sợi trục.

  • Nếu tê xảy ra gần như đột ngột khi không có chấn thương, nghĩ đến biến cố thiếu máu cấp tính.

  • Cân nhắc làm điện sinh lý đối các nguyên nhân thuộc hệ thần kinh ngoại vi và chụp CHT đối với các nguyên nhân thuộc hệ thần kinh trung ương.

Các chuyên gia đọc thêm

Cũng quan tâm

TRUYỀN THÔNG XÃ HỘI

TRÊN CÙNG